Napadi na srpske svetinje na Kosovu - između fizičkog razaranja i revizije istorije

Istoričarka umetnosti Jasmina Ćirić ocenila je da najnoviji napadi na crkve i verske objekte na Kosovu - jesu novi, ali je taktika koja se primenjuje na terenu stara i dobro poznata. Iako su pojedini spomenici pod zaštitom Uneska, profesorka smatra da međunarodna javnost nije dovoljno upoznata sa stanjem na terenu, prenosi RTS.

U nizu incidenata koji su poslednjih dana zabeleženi na Kosovu, obijene su i oštećene srpske pravoslavne crkve u Dobrotinu i Gornjoj Gušterici, što je izazvalo reakcije Kancelarije za KiM i Ministarstva kulture Srbije.

Nadležni upozoravaju na nastavak talasa napada na srpsko duhovno i kulturno nasleđe, dok stručna javnost ističe da se, pored fizičkih, vodi i borba na planu tumačenja i prisvajanja istorije.

Jasmina Ćirić, profesorka Filološko-umetničkog fakulteta u Kragujevcu, istoričarka umetnosti i ekspert za srpsku srednjevekovnu baštinu istakla je u razgovoru da najnoviji napadi na crkve i verske objekte na Kosovu jesu novi, ali je taktika koja se primenjuje na terenu stara i dobro poznata, prenosi RTS.

Profesorka naglašava da nije reč samo o kriminalnim radnjama, već i o ozbiljnom kršenju Zakona o zaštiti kulturnih dobara Republike Srbije i međunarodnog prava. Svaki napad na zadužbine, bilo da je reč o srednjovekovnim spomenicima ili objektima novijeg datuma, predstavlja napad na kulturnu i versku baštinu Srpske pravoslavne crkve, dodaje ona.

Prema njenim rečima, metod napada može se pratiti u dugom istorijskom trajanju. Podseća da se ove godine navršava 45 godina od požara u Pećkoj patrijaršiji, podmetnutog u noći između 15. i 16. marta 1981. godine, u vreme eskalacije krize na Kosovu.

Nakon toga usledili su događaji 1999. godine, donošenje Rezolucije 1244 i kasniji martovski pogrom 2004. godine, kada su brojni spomenici teško oštećeni ili uništeni.

„U samoj Rezoluciji 1244 ne postoji poseban član koji se odnosi na zaštitu kulturnih dobara“, ukazuje profesorka Ćirić, dodajući da su mehanizmi zaštite jačani tek nakon velikih razaranja.

Materijalno uništavanje i revizija istorije 

Prema oceni profesorke, fizički napadi često idu ruku pod ruku sa pokušajima revizije istorije. 

Kao primer navodi pokušaj preuzimanja crkve u Rakinici kod Podujeva, kao i uništavanje ostataka hrama Bogorodice Hvostanske, poznate i kao „Mala Studenica“, koju je kao episkopiju ustanovio Sveti Sava. 

„Kada se uništi materijalni trag, otvara se prostor za promenu narativa“, objašnjava ona, naglašavajući značaj arhivske građe i dokumentacije, poput crteža arhitekte Miloša Sekulića koji se čuvaju u Beogradu. 

Posebno ukazuje na „stradanje“ fresaka u Bogorodici Ljeviškoj i Gračanici tokom pogroma 2004. godine, kada su oštećeni i ktitorski portreti kralja Milutina sa jasnim natpisima o njegovoj vladarskoj tituli. „Kada se zapali ktitorska freska, jasno je da je reč o pokušaju brisanja istorijskog svedočanstva“, ističe ona.

„Albanizovanje“ i „kosovarizovanje“ baštine 

Govoreći o procesima koje naziva „albanizovanjem“ i „kosovarizovanjem“ srpskih svetinja, profesorka Ćirić pojašnjava da je reč o promeni istorijskog narativa.

Na pojedinim univerzitetima u Prištini, kako navodi, deluje istoriografska struja naučnika koja uz podršku dela međunarodne akademske javnosti nastoji da srpsku srednjovekovnu baštinu predstavi kao deo drugačijeg kulturnog konteksta. Kao primer navodi objave na društvenim mrežama u kojima se Gračanica predstavlja kao „albanska bazilika“ koju je navodno obnovio kralj Milutin.

„To je ta kosovarizacija – kada se egzaktni naučni podaci zamenjuju konstrukcijama koje nemaju utemeljenje u izvorima“, naglašava Ćirićeva.

Uloga Uneska

Iako su pojedini spomenici pod zaštitom Uneska, profesorka Ćirić smatra da međunarodna javnost nije dovoljno upoznata sa stanjem na terenu. Delegacija Srbije u međunarodnim institucijama, ističe, ulažu napore, ali je neophodna bolja koordinacija.

Kao jedan od ključnih koraka vidi snažnije povezivanje Ministarstva spoljnih poslova, Ministarstva kulture, verskih institucija i naučne zajednice. Posebno naglašava značaj objavljivanja naučnih radova na svetskim jezicima.