Vekovi se nižu, Banjsko zlato ne prestaje da sija

Iguman Banjski protosinđel Danilo
Izvor: Kosovo Online

Pre sedam vekova monah Danilo je po nalogu kralja Milutina došao sa Svete Gore da nadgleda i upravlja radovima na crkvi koju je vladar namenio za svoje grobno mesto. Danas se o službi, poretku i obnovi carske lavre manastira Banjske, stara iguman koji je na monašenju poneo njegovo ime.

U podnožju planine Rogozne, ni suviše blizu, niti previše daleko od magistralnog puta koji od Kosovske Mitrovice vodi ka Kraljevu ugnezdila se Banjska, maleno selo velikog imena. Krasi ga zadužbina srpskog vladara Stefana Uroša II - Svetog Kralja Milutina, manastir posvećen patronu dinastije Nemanjića Svetom Arhiđakonu Stefanu, poznatiji kao manastir Banjska.

Burna sedmovekovna prošlost ostavila je i danas vidljive tragove kompleksa velikih razmera, koji je nekada bio okružen odbrambenim bedemima. Neponovljivi podvig graditeljske imaginacije 14. veka, kojim su se mogle jedino ravnati toskanske fasade sijenske katedrale. Posle više vekova svetinja se aktivno obnavlja i vraća joj se dostojanstvo. 

Do manastira se stiže uskim putem prolazeći kroz špalir gusto načičkanih seoskih kuća u mestu koje je dobilo ime po lekovitim termalnim izvorima kojima obiluje, od davnina korišćenih – Banjska.

Oivičena gustim četinarima sa severne i vidikom čiji beskraj ostavlja bez daha sa južne strane, porta hrama odiše mirom. Ostaci kamene plastike, klesane fasade u tri boje, trpezarije, ’carske palate’, biblioteke, otkrivaju lepotu sakralnog monumentalnog zdanja koju ni vekovna stradanja nisu mogla da izbrišu.

Od osnovnog monaškog zaveta da se spase duša, ličnim primerom i trudoljubljem, svojevrsnu misiju ne zanemarujući Božiju Zapovest vrši iguman protosinđel Danilo sa bratsvom.

U susret radosnom prazniku Hristovog rođenja, iguman Danilo ukazuje nam tradicionalno gostoprimstvo.

"Manastir Banjska zadužbina je Svetog kralja srpskog Stefana Uroša II Milutina, koji je vladao srpskim zemljama preko 40 godina i toliko manastira i crkava izgradio tokom svoje vladavine", kaže otac Danilo ističući da je najveći graditelj među Nemanjićima, gradio i van srpskih zemalja, poput crkve svetog Nikole Orfanosa u Solunu, manastira Svetih Arhanđela u Jerusalimu u blizini crkve Hristovoga groba, koju je i pomagao kao i manastir Svete Katarine na Sinaju.

Banjska je posvećena Svetom Prvomučeniku Arhiđakonu Stefanu, zaštitniku svetorodne dinastije Nemanjića, svi su naši vladari počev od Sv. Simeona Mirotočivog – Stefana Nemanje, pa sve do Svetog cara Uroša V, nosili titualrno ime Stefan.

"Kult Svetog Arhiđakona Stefana prenet je sa vizantijskog dvora, na srpski srednjovekovni dvor. Do podizanja crkve Svete Sofije u Carigradu, vizantijski carevi su krunisani u dvorskoj crkvi u kojoj se čuvala ruka Arhiđakona Stefana. Prilikom krunisanja carigradski patrijarh je ’svetom desnicom’ blagosiljao vizantijske careve. Reč Stefan je grčkog porekla i znači, kruna ili venac, znači, neko ko je ovenčan, a svi su naši vladari iz dinastije Nemanjića bili krunisani", ispričao nam je otac Danilo.

Izgradnjom manastira Banjska između 1313. i 1317. godine, koju je kralj Milutin odredio za grobnu crkvu, rukovodio je monah Danilo, pozvan da tim povodom dođe sa Svete Gore Atonske iz Hilandara.

"Banjska se i po tome izdvojila, Sveti kralj je odredio da Banjska bude njegova grobna crkva. Najbolji majstori onoga vremena bili su sabrani ovde, pored domaćih majstora, bili su graditelji, majstori, klesari sa jadranskog primorja iz grada Kotora, među njima i fra Vito koji je kasnije gradio Dečanski manastir, kao i vizantijski majstori. Svi su se ovde sabrali pod rukovodstvom, prvog banjskog igumana Danila i episkopa Banjskog. Dok je trajala izgradnja manastira ovde je bilo sedište banjskog episkopa do okončanja izgradnje manastira. U osnivačkoj Svetostefanskoj povelji - hrisovulji kralja Milutina, zapisano je da Banjska nikako više ne bude episkopija,  već pod upravom igumana i monaškog bratstva", ističe otac Danilo.

Naglašava da nema sumnje da je Banjska bila čuvena po lepoti i raskoši, najbogatije darivana i najraskošnija Milutinova zadužbina, navodeći da se ’banjsko zlato’ pominje u Karlovačkom rodoslovu, početkom 15. veka, kao jedno od najlepših umetničkih zaveštanja: "Prizrenske crkve pod, dečanska crkva, pećke priprate, banjsko zlato, resavsko pisanije ne nalazi se nigde".

"Na šta se odnosilo ’banjsko zlato’ možemo samo da nagađamo, neki misle da su to ćupovi sa zlatnicima, ali tokom iskopavanja manastirskog kompleksa, ništa slično tome nije pronađeno", kaže otac Danilo.

Kako dodaje otac Danilo, dolaskom Turaka, nakon Kosovske bitke u prvom naletu, Banjska strada prva među svetinjama.

"Postoji zapis iz 1510. godine monaha Antonija na jednoj bogoslužbenoj knjizi - mineju, koji se danas čuva u Nacionalnoj biblioteci u Parizu, da je manastir Sv Stefana poharan i spaljen i da su knjige gorele u njemu. To je jedini materijalni dokaz i zapis o stradanju manastira", objašnjava on.

Nešto kasnije u 17. veku manastir je potpuno razoren u sukobu austrijske i turske vojske. Budući da je manastir bio čuven, a jedan od glavnih puteva u srednjem veku vodio je kroz selo Banjska, preko planine Rogozne, ka Novom Pazaru - Starom Rasu i dalje do Bosne i primorja do Dubrovnika, bio je stalno na udaru brojnih neprijatelja kroz istoriju. Manastirski kompleks su mnoge neprijateljske vojne posade koristile kao utvrđenje.

Kralj Milutin se upokojio 1321. godine u svom dvoru u Nerodimlju kraj današnjeg Uroševca. Monah, potonji aarhiepiskop Danilo II preneo je njegovo telo i sahranio u hramu Sv Stefana u Banjskoj.

"Dve i po godine nakon kraljeve smrti, počela su da se javljaju neobjašnjiva čuda, nad njegovim grobom, te je tadašnji iguman Sava sa bratijom manastira odslužio svenoćno bdenije i grobnica je bila otvorena. Bog je proslavio svoga ugodnika kralja Milutina, njegove mošti su izvađene iz groba, cele i netljene, potpuno je telo kraljevo bilo sačuvano da mu nijedna vlas sa glave nije otpala", nastavlja otac Danilo i dodaje da je „ubrzo potom kanonizovan od naše crkve, nešto kasnije službu Sv kralju Milutinu napisao  je monah Danilo, koji je bio svedok obretenja moštiju sv kralja, potonji srpski patrijarh Danilo III, a žitije arhiepiskop Danilo II, koji se ubraja u 100 najznamenitijih Srba, pisac knjige "Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih".

Monasi su kao najveću dragocenost bežeći ispred neprijatelja, mošti svoga ktitora Sv kralja Milutina oko 1460. godine, preneli prvo u rudarsku varoš Stari Trg. Ne zna se tačno kada su mošti prenete u Sofiju.

Prvobitno su bile položene u Gornobanjski manastir iznad Sofije, gde je nekada bio manastir posvećen Sv kralju Milutinu, a danas se nalaze u crkvi Sv Velikomučenice Nedelje u sabornoj crkvi Bugarske patrijaršije.

Pravoslavni Bugari se sa velikim poštovanjem odnose prema moštima Sv Kralja, već više vekova uoči dana upokojenja Sv kralja Milutina 29. oktobra, njegove mošti se presvlače u nove odežde. Tom činu je pre desetak godina, blagoslovom blaženopočivšeg mitropolita Amfilohija, tadašnjeg administratora raško-prizranske eparhije, prisustvovao iguman Danilo. Za tu priliku su monahinje iz manastira Župa Nikšićka u Crnoj Gori izvezle papuče za Sv. kralja.

Blaženopočivši patrijarh bugarski Maksim blagoslovio je da se papuče koje su se godinu dana nalazile na moštima Sv. kralja, ponesu u njegovu grobnu crkvu u Banjsku, gde se danas čuvaju.

"Banjska je bogato darivana od svoga ktitora, zlatnopečatnom hrisovuljom Svetostefanskom poveljom, koja je do danas sačuvana, nalazi se u Carigradu u Sultanovom saraju. Tamo se navode svi posedi, sve što je kralj Milutin darivao manastiru i sve što je manastir posedovao. Preko 75 sela i 8 katuna. To su i sela koja i danas postoje pod istim imenom u neposrednoj blizini manastira, gotovo da je čitav sever današnjeg Kosova i Metohije bio priložen kraljevoj zadužbini. Veliki broj sela na severu Crne Gore i dublje u Metohiji, pomenuću Osojane, Banje, ovde u okolini selo Žerovnica, Rudare, Boljetin, selo Srbovac se pominje kao bugarski katun, Sočanica – Selčanica, Ulije, Jošanica, Joševik–pominje se kao Jelševik i naravno selo Banjska, koje je i onda postojalo kao naselje", navodi iguman Danilo.

Govoreći o istraživanjima u Banjskoj, iguman Danilo kaže da ima pomena da su prva iskopavanja obavljenja nakon oslobođenja od Turaka, 1915. godine.

"Tom prilikom neki naši kvazi arheolozi, amateri, tražeći pomenuto banjsko zlato, kopali su unutar crkve i u jednoj od više grobnica iskopali grob. Na skeletu su pronađena dva prstena srebrni i zlatni. Srebrni se nalazi u privatnoj zbirci u Švajcarskoj, a zlatni u Narodnom muzeju u Beogradu. Kad vidite prsten u muzeju on je širok i veliki za žensku ruku, za ženski prst, na vrhu prstena je dvoglavio orao - grb Nemanjića, sa strane su izgravirani lavovi i na obodu oko prstena, dvoglavi orlovI, na prstenu je natpis 'Ko ga nosi pomozi mu Bog'. To je istovremeno i prsten i pečat, pripada grupi pečatnih prstenova i sigurno je da ga je nosio neko iz vladarske kuće. Podeljena su mišljenja da li je pripadao kraljici Teodori, majci cara Dušana ili Konstantinu Nemanjiću, drugom sinu kralja Milutina. Konstantin je poginuo u okolini Zvečana kada je nakon očeve smrti ratovao protiv svoga brata Stefana Dečanskog i verovatno da je sahranjen ovde. Nemamo pisanih izvora o tome, ali nije nemoguće da je kao član porodice sahranjen preko puta kraljeve grobnice u centralnom delu crkve u naosu", objašnjava otac Danilo.

Kraljeva grobnica-sarkofag rekonstruisan je pre više godina uz nadzor ljudi od struke iz Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture i nalazi se u centralnom delu hrama – naosu sa desne strane, kao što je slučaj i u drugim kraljevskim mauzolejima.

"Blagoslovom naše crkve i velikim zalaganjem države, Banjska je zaživela, obnovljena je i danas se obnavlja, nakon više vekova. Ne možemo da potvrdimo da je Banjska 500 godina bila pusta. Počev od 2004. godine, tada je njegova svetost patrijarh Pavle služio svetu liturgiju sa više arhijereja i osveštan je monaški konak. Monasi su se vratili u obnovljeni manastir nakon više vekova", kaže iguman Danilo, koji je te godine, uoči ktitorske slave, 11. novembra, primio monaški postrig.

Kako dodaje, to je bilo prvo monašenje nakon više vekova.

"Velikim zalaganjem našeg vladike Teodosija, naše države, na prvom mestu Kancelarije za Kosovo i Metohiju i drugih širokogrudih priložnika koji poput Sv kralja Milutina ugrađuju sebe u ovu svetinju, pomažu da se koliko je to danas moguće, bar delimično Banjskoj vrati prvobitni sjaj. Kažem delimično, ovo je sve jako veliko, kompleks je ogroman, i mislim da za naše vreme nije moguće da se manastir u potpunosti rekonstruiše, kakav je nekada bio, treba biti realan. Najvažnije je da je danas manastir u funkciji da je živ, da se naš verni narod iz raznih krajeva sveta, ne samo iz Srbije i Kosova i Metohije već i iz Crne Gore, Republike Srpske okuplja, dolazi da se pokloni ovoj velikoj svetinji i grobnom mestu Svetog kralja. Iako mošti nisu ovde osećamo njegovo prisustvo i blagoslovi mi koji ovde živimo i služimo u ovom domu i svi oni koji ovde dolaze", kaže otac Danilo.

Po njegovim rečima, "najveće zadužbine, Sv kralja Milutina upravo na ovom parčetu naše zemlje, u Staroj Srbiji, Bogorodica Ljeviška, katedralna crkva prizrenskih episkopa u Prizrenu, slavna sveta Gračanica na Kosovu polju i Banjska njegova grobna crkva, manastir Sv. Stefana na obroncima Rogozne u staroj Raškoj oblasti, koja je kasnije postala deo Kosova i Metohije".

"Pored manastira i čitavog kompleksa, obnovljena je i manastirska ekonomija. Danas je naša ekonomija mala pivara koja je uz pomoć Kancelarije za KiM otvorena, bolje rečeno obnovljena, nakon velike pauze od više vekova. Imamo pomena u Banjskoj povelji, da se pivo proizvodilo ovde u Banjskoj, dakle bila je prisutna tradicija pivarstva, daleko, daleko ranije nego što mi danas znamo i mislimo da je to nešto kasnije došlo kod nas", priča otac Danilo.

Ove godine će izostati tradicionalna proslava Božića u manastiru Banjska, gde se u porti u prisustvu vernika pristiglih iz celog regiona palio badnjak.

"Gospod nam je pokazao svoju neizmernu ljubav, i to jeste naš put, kojim mi trebamo kao Hriščćani da živimo, da sve što činimo kroz život bude prožeto ljubavlju, da i mi pokažemo ljubav prema svojim bližnjima, prema svojim prijateljima i neprijateljima, kako bismo bili istinski hrišćani. Ove godine, nažalost usled pandemije sa koronavirusom, nećemo moći da u tako velikom broju proslavimo Badnji dan i Božić, ali ono što jeste važno da se toga dana pomolimo Bogu, proslavimo praznik dostojanstveno i ne zaboravimo naše bližnje, sve one koji su oboleli od ove opake bolesti i da umnožimo naše molitve Bogomladencu Hristu, takođe i za medicinsko osoblje koje čini sve što je u njihovoj moći da se našoj braći i sestrama koji su nemoćni pomognu i spasu njihove živote", kaže otac Danilo uz poruku:

"Neka je srećan i blagosloven ovaj veliki praznik svima. Mir Božiji - Hristos se rodi!"