Gračanica: Sedam vekova između kamena, vere i naroda

Iako je prepoznatljiva po velelepnoj zadužbini kralja Milutina, koja već više od sedam vekova predstavlja njeno duhovno i istorijsko središte, Gračanica je mnogo više od mesta koje čuva jedan od najznačajnijih spomenika srpske srednjovekovne baštine. Njena istorija ispisivana je vekovima – od rimskih i vizantijskih temelja, preko srednjovekovnog procvata i osmanskih osvajanja, do savremenog doba, u kojem je postala administrativni, zdravstveni, obrazovni i kulturni centar Srba na centralnom Kosovu.

Piše: Milena Maksimović

Gračanica se kao naselje prvi put pominje 1303. godine u povelji pape Benedikta Devetog, dok je njeno ime kroz vekove postalo sinonim za trajanje, duhovnost i kulturno nasleđe. Nekada malo selo čiji su stanovnici uglavnom živeli od poljoprivrede, danas predstavlja mesto u kojem se prepliću istorija i savremeni život, a manastir Gračanica ostaje njegovo srce i najprepoznatljiviji simbol.

Smeštena u središnjem delu Kosova, nedaleko od prostora na kojem je 1389. godine vođena Kosovska bitka – jednog od najznačajnijih događaja u srpskoj istoriji i istoriji jugoistočne Evrope – Gračanica je vekovima bila svedok velikih istorijskih preokreta. Njena prošlost neraskidivo je povezana sa usponima i padovima srpske srednjovekovne države, osmanskim osvajanjima, ali i opstankom stanovništva koje je, uprkos brojnim iskušenjima, sačuvalo svoj identitet i svetinje.

Istoričar Aleksandar Gudžić navodi da se Gračanica prvi put u međunarodnim pisanim izvorima pominje 1303. godine u pismu pape Benedikta Devetom barskom nadbiskupu Marinu, koje je bilo vezano za katoličku parohiju u Janjevu i rudarsku koloniju u Kišnici.

„U domaćim izvorima ona se prvi put pominje 1321. godine u osnivačkoj povelji manastira Gračanica. Kralj Milutin, kada je sagradio manastir, napravio je jednu povelju koja nije sačuvana u toj pisanoj verziji, na papiru ili pergamentu, ali je sačuvana u samom manastiru u fresko-tehnici“, ističe Gudžić.

Današnja Gračanica nalazi se na mestu nekadašnjeg rimskog i vizantijskog grada Ulpijane, koja je imala status municipala, dodaje Gudžić.

A koliko je ta administrativna jedinica bila važna u rimskom i vizantijskom periodu, pojašnjava Gudžić, govori podatak da su na celoj teritoriji Kosova postojala dva municipala – Gračanica i Sočanica.

Kako bi se razumelo zašto se Milutin odlučio za grandiozne projekte izgradnje desetina crkava na prostoru srpske srednjovekovne države, ali i obnove brojnih crkava u regionu i svetu, mora se razumeti kontekst vremena i unutrašnja situacija u Srbiji u 13. veku, ističe Gudžić, podsećajući da u tom trenutku vlast podjednako vrše kralj Dragutin, kralj Milutin i Jelena Anžujska.

„U tom odnosu snaga, Milutinov položaj je svakako lošiji. Dakle, sporazumom iz 1282. godine u Deževu predviđeno je da nakon Milutinove smrti vlast na kompletnom prostoru srpske države nasledi sin kralja Dragutina“, priča Gudžić.

Ključan momenat za Milutina je, kako dodaje, ženidba sa kraljicom Simonidom, kada on stiče ugled i prevlast u srpskoj državi.

„Tada je njegov ugled među plemstvom, među srpskom vlastelom, porastao. I upravo je to ključni momenat kada se Milutin odlučuje da i fizički pokaže svoju prevlast nad ostalim pretendentima na srpski presto. Tada odlučuje da gradi crkvu. Da li je geopolitički položaj Srbije tog vremena bio komplikovan? Naravno da jeste. On je sa jedne strane, naročito početkom 14. veka, saveznik vizantijskog cara Andronika Drugog – njegov zet. Ali sa druge strane, mora da vodi računa i o zemljama Zapada koje su imale teritorijalne aspiracije prema Vizantiji. Tu pre svega mislim na Normane koji su vladali u južnoj Italiji i na Siciliji. Milutin je morao da upotrebi ogromnu diplomatsku veštinu kako bi u tom trenutku sačuvao srpsku srednjovekovnu državu, u čemu je i uspeo“, navodi Gudžić.

Pritisak na kralja Milutina dolazio je i od mongolskih država.

„Zahvaljujući diplomatskoj veštini, Milutin je uspeo da sačuva svoju državu. On je u jednom trenutku morao i svog sina, naslednika Stefana Dečanskog, da pošalje na njihov dvor kao garant mira sa Mongolima. Sve to govori o Milutinu koji je bio ne samo vešt vojskovođa i ogroman zadužbinar, nego i vešt diplomata. Tako da je on bio jedna svestrana ličnost, svestran vladar koji je postavio temelje srpske srednjovekovne države koja će par decenija kasnije postati carstvo“, rekao je Gudžić.

Jasno je, kako navodi, i zbog čega je kralj Milutin odlučio da manastir sagradi baš u Gračanici. Mesto je imalo važan geografski položaj, pored same saobraćajnice koja je u srednjem veku povezivala Prištinu, kao trgovački centar, sa najvećim srpskim rudarskim centrom u Novom Brdu.

„Okolina Gračanice izuzetno je bogata rudnicima i rudnim nalazištima. U neposrednoj blizini su rudnici Ajvalija, Kišnica, Janjevo i Novo Brdo. Ovo je prostor bogat prirodnim resursima i zato je bio atraktivan kako za Marka Ulpija Trajana koji je osnovao Ulpijanu, tako i za kralja Milutina koji je ovde sagradio manastir“, pojašnjava Gudžić.

Dolazak Osmanlija odrazio se i na demografsku i na konfesionalno-versku strukturu ovog prostora. Kako objašnjava Gudžić, sa dolaskom Osmanlija stizala je i povlašćena religija Osmanskog carstva – islam, pa je tokom tog početnog perioda, kao i kasnije, dolazilo do procesa islamizacije.

„Osmanlije su imale praksu da pre konačnog osvajanja teritorije na koju su se nameračili šalju poluvojne odrede – danas bismo ih zvali paravojnim formacijama – odnosno problematičnije elemente svog društva. Time je Osmansko carstvo imalo dvostruku dobit: oslobađali su se problematičnih elemenata u svom društvu, a unosili su nemir i nespokojstvo u protivničke redove. Tako se taj prostor postepeno praznio i na njega su osvajači sa severa kasnije naseljavali sebi pouzdano stanovništvo. Naravno, nije im bilo strano ni da u pljačkaškim pohodima zarobe izvestan broj hrišćana, u ovom slučaju Srba, i da ih presele na prostor Anadolije. Ta politika naseljavanja, ali i odvođenja hrišćanskog stanovništva sa Balkana i preseljavanja u Anadoliju, bila je uobičajena za Osmanlije“, ističe Gudžić.

Međutim, stanovnici Gračanice uspeli su da ovo mesto, ali i manastir, sačuvaju od neprijatelja.

„Prvo razaranje Gračanica je doživela već 70-ih godina 14. veka, kada su pominjane paravojne formacije opljačkale manastir. Tokom istorije, Gračanica je doživljavala periode razaranja, ali i obnove. Najpoznatiji period obnove i rekonstrukcije jeste 16. vek, kada je počeo proces obnove srpskih crkava i manastira na prostoru Kosova i Metohije koji je preduzeo prvi patrijarh obnovljene Pećke patrijaršije, Makarije Sokolović. Tako je današnja priprata, u svojoj unutrašnjosti, oslikana i obnovljena upravo tokom 16. veka i perioda Makarija Sokolovića“, ističe Gudžić.

Najkritičniji period za Gračanicu bila je druga polovini 19. veka, navodi istoričar, kada je na prostoru Kosova delovao Jašar-paša Džinić.

„Tom prilikom je Jašar-paša Džinić skinuo olovni krov sa manastira Gračanice kako bi napravio svoja kupatila, pa je Gračanica nekoliko godina bila izložena vremenskim nepogodama – kiši i snegu. Krov je obnovljen i manastir zaštićen zahvaljujući delovanju Riste Đaka, što možda najbolje oslikava povezanost Srba u Gračanici sa samim manastirom. Rista Đak je predak čuvene porodice Popović u Gračanici. On je, zahvaljujući svojim vezama sa Jašar-pašom Džinićem, uspeo da dobije dozvolu da Srbi u Gračanici postave nov krov i ograde manastirsku portu, sačuvavši tako manastir od propadanja“, navodi Gudžić.

Međutim, tu se problemi za Gračanicu ne završavaju, te napadi na ovaj srednjovekovni manastir ne prestaju ni u 21. veku.

„Danas smo svedoci da je Gračanica jedan od najugroženijih manastira i spomenika svetskog kulturnog nasleđa na listi Uneska. Činjenica da tik uz sam manastir prolazi magistralni put Priština–Gnjilane, koji svakako šteti objektu, govori sama za sebe.“

Ovo prigradsko naselje, podseća Gudžić, postalo je nakon rata 1999. godine ključni administrativni, zdravstveni i kulturni centar Srba na centralnom Kosovu.

„Silom prilika, Gračanica je nakon rata 1999. godine postala sedište Eparhije raško-prizrenske. Razlog za tu administrativnu promenu jeste taj što je nakon rata na centralnom Kosovu ostala najveća koncentracija Srba. Zbog toga su tadašnji vladika, sveštenstvo i monaštvo smatrali da je najmudrije da se sedište vladike iz Prizrena premesti u Gračanicu“, pojašnjava on.

Popovići, Kostići, Sekulići, Maksimovići, Todorovići, Zdravkovići, Ćirkovići... samo su neka od prezimena koja se vezuju za ovo mesto, nabraja učitelj u penziji Ljubomir Maksimović, prisećajući se i poredeći nekadašnji i sadašnji život.

„Gračanica je jedno od mesta koja na Kosovu i Metohiji gravitiraju od davnina. Ja sam starosedelac – po dedi, pradedi i čukundedi. Mi smo ovamo došli 1836. godine iz sela Dobrotina, a rodom smo iz sela Kovačice podno Vučitrna. Koliko su kazivanja mog pokojnog deda-Bogoljuba tačna, ovo je bilo jako strateško mesto, a starosedeoci su mahom živeli od poljoprivrede. Zemlja je bila peta ili šesta klasa, obično se nalazila na putu prema Lapljem Selu, Livađu i Sušici. Ljudi su živeli od poljoprivrede, retko ko je imao državni posao u to vreme, pa i posle Drugog svetskog rata. Živelo se složno u mnogočlanim porodicama, proslavljali su se veliki verski praznici: Božić, slava, sabor Velika Gospojina 28. avgusta. Vladala je velika sloga, jedan čovek je vodio porodicu i nije bilo oprečnih mišljenja, jer je takav bio i sam ekonomski razvoj Gračanice i okolnih mesta“, navodi Maksimović.

Za razliku od nekadašnje Gračanice, današnja je, prema rečima Maksimovića, znatno infrastrukturno bogatija.

„Živeo sam u to doba, ali volim i savremeni način života. Danas su u Gračanici izgrađene velike kuće sa lepim fasadama, krovovima i enterijerom. Živi se bogatije, u kući imate obilje hrane, rađaju se deca, mladići se žene, devojke udaju. Sada su i svadbe drugačije – nekada se slavilo u jednoj sobi, a danas u ekskluzivnim restoranima sa posebnim menijima“, navodi on.

Veliku promenu Gračanica je doživela nakon 1999. godine, dodaje Maksimović.

„Rat je doneo tragediju i katastrofu. Priština nam je bila na desetak kilometara i ljudi su tamo radili. Spas je što je Gračanica zadržala stanovništvo – ne sto posto, ali blizu 10.000 do 12.000 ljudi živi u samoj Gračanici, a oko 19.000 po popisu u celoj opštini. Sreća je što ovde rade zdravstvene i obrazovne ustanove, pa ljudi imaju posao. Tu su sada i neke druge institucije, poput opštine i pošte, ali smo sačuvali ova dva stuba od strateškog značaja. Imamo i Visoku ekonomsku školu iz Leposavića, bilo je i odeljenje Filozofskog fakulteta, a dosta studenata odlazi na studije u Kosovsku Mitrovicu“, pojašnjava on.

Oči naroda su, kako ističe, uprte u državu Srbiju.

„Država Srbija mora ovde da opstane sa svim svojim institucijama jer to izuzetno mnogo znači za narod – ne samo u Gračanici, nego na celoj teritoriji Kosova i Metohije. Iako je rat sve narušio, ne vređajući albanski narod, ne verujem da će stanovništvo u tolikoj meri otići, mada je počelo tiho iseljavanje koje je opasno. Ne dajmo se, imajmo nade! Neka država Srbija ulaže u ovaj sistem i u sve srpske sredine, pa će biti i opstanka srpskog življa na teritoriji Kosova i Metohije“, navodi Maksimović.

On napominje i da je međusobno poverenje sa Albancima nakon rata izgubljeno, ali napominje da treba da postoji razumevanje.

„Ne smemo da zaboravimo 1999. godinu i svesni smo da se period pre rata nikada neće vratiti. Ali valja da postoji makar malo razumevanja – ne moramo se voleti, ali možemo da se približimo. Ja sam za stav da sednem sa Albancem i pronađem zajednički jezik. Možete li da zamislite da je albanski student pre rata studirao u Prištini i da je njegova srpska diploma bila priznata svuda u Jugoslaviji i Republici Srbiji? Na Kosovu i Metohiji je oduvek živeo srpski narod“, jasan je Maksimović.

Iako je kroz vekove odolevala ratovima, razaranjima i brojnim istorijskim iskušenjima, Gračanica je ostala neiscrpan izvor duhovne snage i umetničkog nadahnuća. Njena arhitektura, freske i simbolika vekovima inspirišu pesnike, slikare i putopisce, potvrđujući da najveće svetinje ne opstaju samo u kamenu već i u sećanju naroda. Zato ne čudi što je upravo Gračanici Desanka Maksimović posvetila jednu od svojih najlepših pesama, ostavljajući stih koji i danas odzvanja kao opomena i molitva: „Gračanice, kad bar ne bi bila od kamena, kad bi se mogla na nebesa vazneti“.