Gajić: Postoji rizik da Nemačka ponovi greške iz prošlosti

Profesor Međunarodnog prava na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu dr Aleksandar Gajić, povodom izjave Olafa Šolca da je vojna podrška Ukrajini za Nemačku važna koliko i njeno učešće u bombardovanju Jugoslavije, istakao je da za Nemačku učešće u događajima na području bivše SFRJ, posebno prilikom agresije na Jugoslaviju 1999, svakako predstavlja "smenu epoha" i prelazak u "novu epohu", u kojoj postoji ogroman rizik da ponovi greške iz prošlosti.

Padom Berlinskog zida za Nemačku otvorio se prostor da, ekonomski i politički veoma jaka, skine sa sebe teret prokazanog i odgovornog za strahote Drugog svetskog rata, rekao je Gajić u intervjuu za Politiku.

Da li Šolcov stav, iz ugla međunarodnog prava, ima legitimitet i legalitet?

Učešće u agresiji na Jugoslaviju niti je legalno niti legitimno. Učinjeno je suprotno Povelji UN, a time i suprotno Osnovnom zakonu Nemačke, tj. Ustavu Nemačke. Iako Nemačka nije bila glavni protagonista agresije na Jugoslaviju, ona se time afirmisala kao „evropska vojna sila”. S obzirom na istorijsko nasleđe, trebalo je da Nemačka ima veliku dozu opreza prilikom odlučivanja o učešću u vojnim operacijama van svojih granica. Nažalost, ona je taj „oprez” podredila cilju prelaska u „novu epohu”, u kojoj postoji ogroman rizik da ponovi greške iz prošlosti, koje su sve, pa i Nemačku, skupo koštale.

Osnovni zakon Nemačke iz 1949. bio je zasnovan na bezbednosnoj politici bez vojske Zapadne Nemačke. Zašto?

Nemačka je odgovorna za mnoge strahote Drugog svetskog rata, agresiju, brojne ratne zločine i zločine protiv čovečnosti, posebno Holokaust. U definiciji genocida kao zločina nad zločinima sažet je opis načina na koji je Nemačka postupala na okupiranim teritorijama tokom Drugog svetskog rata. Izgubivši rat, ona je stavljena pod okupaciju SAD, Francuske, Ujedinjenog Кraljevstva i Sovjetskog Saveza. Cilj je bio da se spreči naoružavanje Nemačke i povratak agresorskoj politici. Čak je i začetnica današnje EU – Zajednica za ugalj i čelik – formirana kako bi se kontrolisala proizvodnja neophodna za razvoj vojne industrije, odnosno da bi se sprečilo da se Nemačka naoruža i započne neki novi oružani sukob.

Nemačka je danas značajna vojna sila NATO-a. Nije li to u protivrečnosti sa Osnovnim zakonom Nemačke i međunarodnim pravom?

Nije, ali ono što je protivno i Osnovnom zakonu Nemačke i međunarodnom pravu jeste angažovanje te države u agresiji na Jugoslaviju 1999. Pitanje vojnog angažovanja Nemačke, koja se u periodu hladnog rata uzdržavala od vojnih učešća čak i u mirovnim misijama, menja se devedesetih godina, i to ne na osnovu promene Osnovnog zakona, već na osnovu njegovog tumačenja od strane Saveznog ustavnog suda Nemačke.

Godine 1956, u Osnovni zakon Nemačke unesen je član 87a, koji je predviđao formiranje oružanih snaga, ali „u svrhu odbrane”, tj. očuvanja mira. Znači li to da Osnovni zakon zabranjuje Nemačkoj da učestvuje u bilo kakvom vojnom sukobu van svojih granica?

Član 87a Osnovnog zakona Nemačke deo je unutrašnjeg prava Nemačke koji opredeljuje upotrebu oružanih snaga. Oružane snage mogu biti legalno upotrebljene samo u slučajevima koji su izričito predviđeni nemačkim Ustavom, a prema tumačenju Ustavnog suda, to je i u slučajevima preduzimanja kolektivnih oružanih mera NATO-a ili UN. Sa stanovišta međunarodnog prava, angažovanje van svojih granica je protivpravno ako ga nije odobrio Savet bezbednosti UN. Agresija na Jugoslaviju je flagrantan međunarodno protivpravni akt u kojem je učestvovala i Nemačka.

Da li Berlinu članstvo u NATO-u omogućava učešće u ratovima van Nemačke?

Za vojno angažovanje Nemačke van njenih granica potrebno je odobrenje Bundestaga. Prema članu 24 (2) Osnovnog zakona Nemačke, Nemačka može biti uključena u sistem kolektivne bezbednosti radi održanja mira i predviđa da može pristati na ograničavanje suverenosti kako bi doprinela "osiguranju i stvaranju trajnog mira i reda u Evropi i među narodima sveta". To bi značilo da Nemačka ne može samostalno da vodi vojne operacije van svojih granica, ali može učešćem u operacijama NATO-a ili misijama UN. Treba skrenuti pažnju da pitanje koje vojno angažovanje doprinosi „osiguranju i stvaranju trajnog mira i reda u Evropi i među narodnim sveta” nije prevashodno pravno, već političko pitanje o kome Bundestag donosi odluku odobravanjem angažovanja nemačkih oružanih snaga i sudovi takvu odluku teško mogu preispitivati. Od donošenja odluke Saveznog ustavnog suda 1994, Nemačka ne priznaje barijere koje su postojale nakon okončanja Drugog svetskog rata za učešće u akcijama NATO-a i UN. One su, jednostavno, vremenom izgubile na snazi. Međutim, istorijsko nasleđe opominje. Nemačka danas može pod okriljem NATO-a da učestvuje u vojnim operacijama i različitim misijama, ali legalnost nije opredeljena time što je članica NATO-a, već pravilima među narodnog prava.

S obzirom na sve ove činjenice, o kakvoj je novoj epohi Nemačke govorio Šolc?

Iz perspektive Nemačke, period nakon pada Berlinskog zida je doista „nova epoha”, u kojoj se ona oslobađa balasta Drugog svetskog rata, mada je on prati i danas. Nemačka će u svojoj spoljnoj politici nastojati da potisne ovaj ogroman balast, ali on će je još dugo pratiti, posebno ukoliko se bude javljala u ulozi agresora, kao što je bila u napadu na Jugoslaviju. Istorijsko pamćenje nije kratkog daha. Кljučno pitanje uloge Nemačke u međunarodnim odnosima jeste njen stav prema politici SAD, kao dominantnog činioca unutar NATO-a. Nemačka, koja je u Drugom svetskom ratu bila suprotstavljena ratujuća strana SAD, danas je njen saveznik. Savremeni svetski poredak, oličen u Povelji UN, građen je u suprotnosti prema silama Osovine. Možda je glavno pitanje da li Nemačka danas stoji u redu onih koji teže da sruše poredak zasnovan na Povelji UN, kao što je nastojala da sruši poredak zasnovan na Versajskom mirovnom sporazumu, kojim je okončan Prvi svetski rat. Za razliku od versajskog sistema, u kojem je Nemačka imala doista težak položaj, savremeni sistem, koji se temelji na Povelji UN, omogućava da ona, s obzirom na svoj ekonomski, vojni i politički potencijal, deluje kao samostalna i nezavisna država koja znatno može da doprinese očuvanju i razvoju tog sistema. Ako ne iskoristi ovu istorijsku priliku, može joj se ponoviti nasleđe Prvog svetskog rata, možda i u znatno surovijoj varijanti. Umesto uzdržanosti, na koju je imala pravo s obzirom na teško nasleđe, ona se opredelila da bude aktivni učesnik i time uzdrma duhove koji su više od pola veka stajali u boci.