IARI: Ponovno angažovanje Slovačke u Kforu moglo bi da eskalira tenzije između Kosova i Srbije

Povratak Slovačke u Kfor mogao bi da pojača tenzije između Beograda i Prištine i da utiče na regionalnu stabilnost i tekuće etničke nemire na severu Kosova, piše italijanski Institut za analizu međunarodnih odnosa (IARI).

Bratislava je nedavno donela značajne odluke u vezi sa Kosovom, koje odražavaju njeno dugogodišnje slaganje sa Srbijom po pitanju suvereniteta Kosova. Premijer Robert Fico izjavio je da Slovačka „nikada neće izdati Srbiju“, podseća se u analizi.  

U svojim kasnijim izjavama, on nije pokazivao znake da se predomislio po tom pitanju iz 2008. godine, kada je izjavio da „Kosovo nije neka nezavisna teritorija“ i da je ona sastavni deo Srbije , kao i da proglašenje nezavisnosti krši osnovne principe međunarodnog prava.

Uporedo sa ovim deklaracijama, Slovačka je najavila zatvaranje svoje kancelarije za vezu u Prištini, zajedno sa namerom da prerasporedi slovačke trupe u Kosovske snage Natoa .

Ovo označava strateški pomak ka bezbednosnom pristupu uz istovremeno smanjenje diplomatskog angažmana. Slovačka bi bila treća država koja ne priznaje doprinos Kforu, čime bi se pojačalo prisustvo država koje su usklađene sa stavom Srbije u mirovnoj misiji Natoa, piše IARI.

Ovi potezi dolaze u vreme pojačanih tenzija na severu Kosova, gde je otpor etničkih Srba autoritetu Prištine ponovo eskalirao u nasilje.

Nedavni incidenti, uključujući napad na Banjsku i sukobe sa mirovnim snagama Kfora, ilustruju nestabilnost regiona. Odluke Slovačke su simbolične za njenu spoljnu politiku, ali takođe imaju značajne implikacije na delikatan odnos snaga na Zapadnom Balkanu.

Uloga Kfora i strateška promena Slovačke

Kfor, osnovan 1999. godine, bio je ključan za održavanje mira na Kosovu. Njegovo prisustvo je posebno kritično na severu Kosova, gde  se etnički Srbi često opiru integraciji u prištinske institucije. Doprinos Bratislave Kforu dodaje složenost ulozi snaga i otežava donošenje odluka.

Profesor političkih nauka na Univerzitetu AAB u Prištini Nedžmedin Spahiu tvrdi da ponovno angažovanje Slovačke u Kforu odražava srpsku strategiju angažovanja onih koji ne priznaju Kosovo da utiču na misiju.

Zatvaranje slovačke kancelarije za vezu u Prištini dalje je u skladu sa ovim ciljem, uklanjajući mehanizam za direktnu komunikaciju i doprinoseći percepciji da je Kosovo diplomatski izolovano.

„Štaviše, učešće Slovačke u Kforu moglo bi da ojača narativ Srbije o progonu Srba na Kosovu, pojačavajući potrebu da zaštiti svoje građane od kršenja ljudskih prava od strane Prištine“, navodi se.

Sukobi u Zvečanu u maju 2023. pokazali su kako kosovski Srbi trenutno doživljavaju Kfor: pre kao instrument centralne vlade Kosova nego kao neutralne mirovne snage, ocenjuje IARI.

Nemire je izazvala odluka Prištine da imenuje albanske gradonačelnike u opštinama sa srpskom većinom, ne obazirući se na rasprostranjene proteste i bojkot lokalnih izbora predvođenih Srbima.

Za srpsku zajednicu ovaj potez je simbolizovao negiranje njihovih zahteva za političkom autonomijom i zanemarivanje njihovih demonstracija.

Severno Kosovo: Stalni izvor napetosti

Većinski srpski sever Kosova nalazi se, i geografski i figurativno, u centru etničkih tenzija i sporova između Kosova i Srbije. Sa jakim političkim i ekonomskim vezama sa Beogradom, taj region se često smatra srpskom enklavom.

Etnički Srbi ne veruju kosovskim institucijama, koje, kako smatraju, favorizuju albansku većinu: ankete pokazuju da samo sedam do devet odsto etničkih Srba veruje kosovskim pravosudnim i političkim sistemima, dok 65 odsto vidi Prištinu kao nesposobnu da obezbedi njihovu bezbednost ili čak kao pretnju.

Napad na Banjsku u septembru 2023. je najnoviji rezultat ovih tenzija. U napadu je grupa naoružanih Srba napala iz zasede patrolu kosovske policije u selu Banjska, pri čemu je život izgubio jedan policajac. Napadači su se zatim utvrdili u srpskom pravoslavnom manastiru, što je dovelo do operacije kosovskih specijalnih snaga koja je rezultirala smrću trojice Srba.

Kosovo je, uz podršku EU , incident odmah označilo kao teroristički akt, optužujući Srbiju da je orkestrirala napad kako bi destabilizovala region i podrila njegov suverenitet.

Nasuprot tome, Srbija je krivicu prebacila na odbijanje Kosova da prizna zahteve srpskih zajednica. U Beogradu je proglašena trodnevna žalost za poginulim napadačima, koje je ministar odbrane Miloš Vučević opisao kao „heroje koji su poginuli za slobodu Srbije“.

„Ovi suprotstavljeni narativi odražavaju širu borbu oko legitimiteta i kontrole na severu Kosova. Promena u političkom opredeljenju Kfora, čak i samo u percepcijama lokalnih aktera, mogla bi dovesti do ekstremnih posledica“. navode sa italijanskog institita.

Briselski  porazum (2013) i ohridski aneks (2023) predložili su uspostavljanje Zajednice srpskih opština (ZSO) kao mehanizma za rešavanje pitanja upravljanja na severu Kosova davanjem ograničene autonomije oblastima sa srpskom većinom.

Zauzvrat, Srbija ima obavezu da se ne protivi članstvu Kosova u bilo kojoj međunarodnoj organizaciji, kao obliku delimičnog priznanja.

Međutim, obostrano nepoverenje dovelo je do zastoja sličnog onom koji je doživeo sa sporazumima iz Minska (2014-2015) između Ukrajine i Rusije, pri čemu nijedna strana nije bila voljna da ispoštuje svoje obaveze dok druga ne učini isto.

Trenutna eskalacija na severu Kosova proizilazi direktno iz stalnog odbijanja da se sprovede ono što je dogovoreno, a glavni međunarodni posrednici,  EU i SAD , nedavno su pozvali Prištinu da preuzme inicijativu za implementaciju ZSO kao korak ka smirivanju tenzija.

U ovom kontekstu, obnovljena podrška Slovačke Srbiji i njeno učešće u Kforu može dodatno da potkopa spremnost Kosova da ispuni zahteve srpske zajednice, jer bi to značilo preuzimanje značajnog političkog rizika, navodi IARI.

Fragmentacija zapadnih strategija

Dodaju da postupci Slovačke predstavljaju primer trenda ka fragmentaciji zapadnih strategija, gde nacionalni interesi sve više oblikuju državnu politiku u odnosu na kolektivne planove.

Relevantnost podrške Slovačke Srbiji pojačana je opadanjem efikasnosti većih kolektivnih aktera kao što je Evropska unija.

Poverenje u EU kao posrednika je značajno erodirano, posebno među kosovskim Srbima, pri čemu je samo 27 odsto njih izrazilo poverenje u njenu neutralnost.

Manje koalicije, poput Višegradske grupe, u početku su nastojale da pruže jasniju, jedinstvenu podršku Srbiji, čak podržavajući njenu kandidaturu za EU.

Međutim, kohezija grupe je narušena nakon ruske invazije na Ukrajinu, pošto su Slovačka i Mađarska pokušavale da održe odnose sa Moskvom, dok su Poljska i Češka zauzele proukrajinske stavove.

Podrška Srbiji po pitanju Kosova, stav koji deli i Moskva, omogućava Bratislavi da konsoliduje svoju poziciju unutar bloka država koje kritikuju poredak predvođen Zapadom, navode dalje sa institita.

Ova dinamika takođe naglašava širu krizu liderstva unutar Natoa.

Uprkos jasnoj podršci SAD nezavisnosti Kosova, Slovačka je i dalje u mogućnosti da koristi svoje učešće u Kforu kao političko oruđe za podršku Srbiji, naglašavajući nedostatak snažnog američkog vođstva po tom pitanju, bilo zbog nesposobnosti ili nezainteresovanosti.

Svojim delovanjem, Bratislava podriva percepciju Natoa kao kohezivnog aktera pod vođstvom SAD i otvara vrata pojedinačnim akterima koji ostvaruju svoje interese na Balkanu ne poštujući međunarodno koordinisane strategije, potencijalno dodatno destabilizujući region.

„Ishod situacije na Kosovu i u Srbiji u velikoj meri zavisiće od tri kritična faktora - uticaja učešća Slovačke u Kforu na etničke tenzije na severu Kosova, spremnost Prištine da primeni ZSO, sposobnosti EU da povrati svoju poziciju kao kredibilan i efikasan posrednik“, navodi se.

Kao najbolji scenario vide učešće Slovačke u Kforu koje bi zapravo moglo da pomogne stabilizaciji situacije na severu Kosova tako što bi se smatralo korakom ka višepartijskoj poziciji.

Ova pozitivna percepcija bi ojačala ulogu Kfora u regionu, pospešila njegov legitimitet i pomogla u ublažavanju etničkih tenzija, dok bi, sa druge strane, stvorila teren za uspešnu implementaciju Ohridskog sporazuma, piše IARI.

Ako Kosovo krene napred sa osnivanjem ZSO, ono će pokazati političku hrabrost i posvećenost podsticanju etničke integracije, smanjenju tenzija između srpske i albanske zajednice i preduzimanju koraka ka pomirenju sa Beogradom.

Kroz ova dostignuća, EU bi se mogla uspešno ponovo afirmisati kao uticajni posrednik i kao kredibilan akter na Balkanu, smanjujući uticaj pojedinačnih inicijativa poput Slovačke.

Kao rezultat toga, u regionu bi moglo doći do smanjenja etničkog nasilja, poboljšanja odnosa između Kosova i Srbije i povećanja stabilnosti, doprinoseći širem cilju integracije u EU za Zapadni Balkan.

Dugoročno, to bi moglo dovesti do članstva u EU i Kosova i Srbije.

S druge strane, ako ponovno angažovanje Slovačke u Kforu potkopa autoritet misije i njen kapacitet da upravlja tenzijama zbog političkih podela, scenario bi postao strašan, smatraju.

Borbe Kfora da odluči kada i kako da intervenišu mogle bi da podstaknu nasilnije etničke sukobe.

Ako albanska zajednica izgubi poverenje u misiju Natoa, Priština bi mogla biti u iskušenju da poveća raspoređivanje sopstvenih policijskih snaga kako bi uspostavila kontrolu nad regionom, eskalirajući sukob sa srpskim zajednicama i potencijalno sa Srbijom.

U ovom scenariju, implementacija ZSO bi postala nemoguća, jer bi Priština na političku autonomiju gledala kao na poziv na secesiju i povećanje srpskog uticaja na svojim granicama. Severno Kosovo bi efektivno postalo bojno polje između snaga centralne vlade i separatista koje podržava Srbija, a Kfor bi igrao sve pasivniju ulogu jer bi svaka intervencija mogla da podstakne podele i eskalaciju.

Nesposobnost EU da se afirmiše kao kredibilan posrednik u regionu ustupila bi mesto jednostranim akcijama pojedinačnih zemalja, od kojih svaka podržava svoje saveznike u potrazi za svojim geopolitičkim opredeljenjima.

Evropa bi bila podeljena između proruskih zemalja koje podržavaju Srbiju i većine bližih saveznika SAD koji podržavaju Kosovo. Umesto da postane nova granica evropskih integracija, Balkan bi postao simbol njegove podele.

Bez kohezivnog odgovora Natoa na eskalaciju tenzija, i uz neuspeh bilo kakvog koordinisanog međunarodnog posredovanja, Kosovo i Srbija bi mogli biti uvučeni u direktan sukob, koji bi potencijalno zahvatio ceo region.