Labirinti ligjor deri në zgjedhjen e kryetarëve të rinj në veri – dorëheqjet shkurtojnë rrugën, për referendumin nuk ka ligj?

Peticioni për shkarkimin e kryetarit të Mitrovicës së Veriut, Erden Atiq, është nënshkruar nga më shumë se 4000 qytetarë për tri ditë, gjegjësisht rreth shtatë herë më shumë votues të kësaj komune se sa kanë votuar për të në zgjedhjet e 23 prillit të vitit të kaluar, kur ai mori 553 vota. Ndonëse numri i nënshkrimeve të mbledhura në peticione dhe në komunat tjera të veriut tregon pakënaqësinë e dukshme të qytetarëve ndaj drejtuesve komunalë, bashkëbiseduesit e Kosovo online nuk besojnë se këta politikanë do të vendosin të japin dorëheqje.

Një skenar më i mundshëm, vlerësojnë ata, është se do të ketë tentativa për të kontestuar peticionet ose që sipas udhëzimeve administrative të përcaktuara nga Ministria e Vetëqeverisjes Lokale, të mbahet referendum lokal për shkarkimin e kryetarit. Këtu, megjithatë, lind pyetja nëse ka bazë ligjore për referendumin, gjë që u theksua si problem nga disa avokatë në Kosovë, dhe nëse miratimi i ligjit për referendumin do të shfaqet si hap i ndërmjetëm në të gjithë procedurën.

Ish-kryetarja e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve të Kosovës, Valdete Daka, disa herë ka theksuar se Kosova nuk ka ligj për referendumin dhe se nuk është në mandatin e KQZ-së ta organizojë atë.

Kryetari i Kuvendit të Komunës së Mitrovicës së Veriut, Nexhat Uglanin, ditë më parë ka thënë për portalin tonë se nuk ka kornizë ligjore për referendumin dhe se “KQZ me siguri do ta dorëzojë Ligjin për Referendumin në Kuvendin e Kosovës për votim”, i cili më pas do t'i shkojë për nënshkrim Presidentit të Kosovës, në mënyrë që të pasohet referendumi për zëvendësimin e kryetarit.

Nëse kështu do të duket udhërrëfyesi për zëvendësimin e kryetarëve të katër komunave, zgjedhjet për të reja me sa duket janë shumë larg.

Politologu Ognjen Gogiq ka thënë për Kosovo online se Prishtina është futur në tërë historinë për zëvendësimin e kryetarëve të komunave në veri përmes referendumeve lokale dhe se paraprakisht nuk ka pasur një kornizë të vlefshme ligjore dhe se tashmë janë dëgjuar disa zëra nga Kosova që para mbajtjes së referendumit disi të plotësohet korniza ligjore dhe të miratohet ligji për të.

“Po i definojnë disa gjëra në gjat procesit, që llogaritet me faktin se atëherë në proces do të dalin zbrazëtira ligjore që lejojnë pengimin. Fakti që pala prishtinase vetëm tani po mendon për kornizën ligjore për referendumin tregon se ajo nuk kam dashur që kjo të ndodhë ndonjëherë. Njëkohësisht mendoj se i gjithë procesi do të monitorohet me shumë rigorozitet nga ana e Prishtinës, çdo nënshkrim, çdo presje do të kontrollohet dhe do të ketë kundërshtime nga ana e tyre. Ne vërtet presim një kohë të gjatë dhe proces i mundimshëm deri në ndryshimin e pushtetit në veri të Kosovës”, thotë Gogiq.

Siç shton ai janë ndoshta disa hapa të rinj administrativë përpara se të vazhdohet me këtë proces, ndërkohë që vetëm udhëzimi administrativ i Ministrisë së Vetëqeverisjes Lokale dhe zgjidhjet që ai nënkupton janë të diskutueshme nga pikëpamja juridike.

"Mund të ndodhë që dikush të vërë në pikëpyetje ligjshmërinë e gjithë këtij procesi dhe të ndalet para se të përfundojë. Ky është i njëjti opsion që po luhet", thekson Gogiq.

Siç thekson, serbët me mbledhjen e nënshkrimeve për largimin e kryetarëve jolegjitimë në katër komuna në veri, treguan se jo vetëm duan largimin e tyre, por edhe që duan të kthehen në institucionet e sistemit të Kosovës. Ai sinjal, shton ai, duhet të mjaftojë që Prishtina të bëjë një gjest nga ana e saj, që është përshpejtimi i procesit të mbajtjes së zgjedhjeve të reja duke dorëhequr kryetarët dhe këshilltarët në ato Kuvendet Komunale.

Ai shton se pala serbe njëherë ka dalë nga institucionet e Kosovës dhe ka paralajmëruar se mund t'u kthehet atyre nëse plotësohen disa kushte.

"Ndërkohë serbët hoqën dorë nga ato kushte. Ky është një hap i madh përpara nga pala serbe që Prishtina duhet ta vlerësojë. Ajo që na duhet në këtë moment janë këto gjeste de-përshkallëzimi. Pra, dy vitet e fundit kemi pasur një spirale përshkallëzuese ku një lëvizje e njëanshme apo provokuese nga njëra anë çoi në reagimin e palës tjetër. Kështu u përfshimë në përshkallëzim dhe krizë. Kështu që tani duhet të shkojmë në drejtim të kundërt", tha Gogiq.

Bashkëbiseduesi ynë thekson se numri i nënshkruesve të peticionit është shumë më i madh se sa numri i votave që kanë marrë kryetarët shqiptarë në zgjedhjet e vitit të kaluar.

“Është vërtetë një situatë absurde që dikush që ka marrë disa qindra vota refuzon të japë dorëheqje pasi mijëra njerëz në ato komuna kanë nënshkruar një peticion për largimin e tij. Prishtina nuk di çfarë të bëjë me atë proces sepse tani ka përfunduar vetëm hapi i parë. Po vjen një referendum, dhe ne kemi dëgjuar tashmë deklarata se ai mekanizëm ende duhet të punohet, kështu që është vërtet çmenduri të futet në vrimën e gjilpërës atë komunitet në veri të Kosovës duke shkuar në fillim në peticionet, pastaj në Referendumi dhe më pas zgjedhjet. Në vend të kësaj, kjo duhet të shpërblehet duke dorëzuar dorëheqjet dhe në këtë mënyrë të përshpejtohet i gjithë procesi”, beson Gogiq.

Ai po ashtu thekson se qeveria e Prishtinës mund ta shfrytëzojë mbajtjen e referendumit për “sabotim të përgjithshëm”.

"Ne kemi dëgjuar tashmë disa komente se është e dyshimtë se do të ketë pjesëmarrje të mjaftueshme në referendum. Në fakt është e mundur që kjo të jetë një taktikë e palës prishtinase për të detyruar mbajtjen e atyre referendumeve dhe pastaj të vështirësojë gjithçka. Nëse p.sh del se numri i pjesëmarrjeve është i pamjaftueshëm, pastaj të shpallet fitore.Të thuash që në veri të Kosovës nuk ka aq serb sa mendohej se ka. Pra, mendoj se është një skenar më i mundshëm, që pala prishtinase të jetë kokëfortë”, vlerëson Gogiq.

Bashkëbiseduesi ynë mendon se ky nuk është një opsion i favorshëm për serbët sepse pragu është vendosur shumë i lartë.

“Tani për pak ditë kemi mbledhur një numër të mjaftueshëm nënshkrimesh për peticionin, që ishte 20 për qind e votuesve të regjistruar. Për referendum nevojiten më shumë se 50 për qind e votuesve të regjistruar. Nuk është e sigurt se kjo mund të jetë e arritur sepse në dy vitet e fundit ka emigrim serb nga veriu”, beson Gogiq.

Ai po ashtu thekson se sistemi zgjedhor i Kosovës është specifik në atë se zgjedhjet lokale mbahen aty çdo katër vjet në të gjitha komunat. Që do të thotë se sa herë që do të mbaheshin zgjedhje të parakohshme në veri për kryetarë komunash, katër komunat veriore së bashku me të gjitha komunat e tjera do të shkonin në zgjedhje të rregullta lokale në vjeshtë të vitit 2025.

“Mendoj se Prishtina do të bëjë çdo gjë që të zgjasë tërë procesin deri atëherë dhe pastaj të thotë: “Epo, tani është e kotë të përshpejtohet procesi dhe të zhvillohen disa zgjedhje të reja kur në çdo rast vijnë zgjedhje të rregullta lokale në të gjithë Kosovën”, tha Gogiq.

Fjala vjen, në zgjedhjet e 23 prillit të vitit të kaluar, të cilat u bojkotuan nga serbët, kryetar i komunës së Leposaviqit u bë Lulzim Hetemi nga Vetëvendosje me vetëm 100 vota, po ashtu kandidati i Vetëvendosjes Erden Atiq në Mitrovicën e Veriut fitoi 553. Vota, në Zubin Potok, Izmir Zeqiri, si kandidat i Partisë Demokratike të Kosovës, ka marrë 197 vota, ndërsa kandidati i PDK-së në Zveçan, Ilir Peci - 114 vota.

Menaxherja e programit të OJQ-së Iniciativa Shoqerore, Millica Andriq Rakiq, konsideron se peticionet janë shprehje e mjaftueshme e vullnetit të qytetarëve që të mos i duan kryetarët aktualë, por edhe se ndoshta nuk do të japin dorëheqje. Në periudhën e ardhshme, siç thotë ajo për Kosovo online, mund të priten tentativa për të kontestuar peticionet ose do të ketë këmbëngulje për referendum.

“Fatkeqësisht, vlerësimi im është se dorëheqja e kryetarëve ndoshta nuk do të ndodhë, të paktën kështu duket tani për tani. Ata i kanë ngurtësuar shumë deklaratat e tyre, sidomos kur është fjala për këtë temë të referendumit lokal, përfshirë kryetarët nga PDK, të cilët besohej se ishin pak më bashkëpunues për këtë çështje. Për fat të keq, mendoj se me shumë mundësi ose do të kërkojnë një mënyrë për ta kundërshtuar peticionin ose do të insistojnë në atë hap të dytë, pra referendum", beson Andriq Rakiq.

Siç thekson, vetë dalja për nënshkrimin e peticionit dhe mospjesëmarrja në zgjedhjet për kryetar komune të vitit të kaluar tregon në thelb se këta nuk ishin kandidatë që i interesonin qytetarët, pasi zgjedhjet u bojkotuan masivisht.

“Vetë fakti që pati një pjesëmarrje shumë të ulët në zgjedhje ishte në fillim një tregues faktik se qytetarët nuk ishin të kënaqur fillimisht me ata kandidatë dhe tani me ata kryetarë komunash. Është e qartë se ka një nivel tensioni mes qytetarëve në veri dhe kryetarëve dhe administratës në përgjithësi në sistemin e Kosovës. Kjo thjesht nuk është sekrete. Ka pasur shumë lëvizje të papëlqyeshme, sidomos në veri të Mitrovicës dhe kur është fjala për pezullimin e punës në objektin e universitetit, në disa lokacione të tjera, por edhe vendime të tjera që thjesht nuk po priten mirë nga qytetarët. Është edhe “vendimi i Kuvendit Komunal të Mitrovicës së Veriut për ndarjen e një parcelë më të madhe të tokës në qytet Ministrisë së Punëve të Brendshme për përdorim, pa ndonjë shpjegim specifik se pse. Ka shumë vendime të tilla problematike që krijojnë tension mes qytetarëve dhe administratës”, thotë Andriq Rakiq.

Edhe bashkëpunëtori hulumtues në Institutin për Politikë dhe Ekonomi Ndërkombëtare, Aleksandar Mitiq, gjithashtu nuk pret që kryetarët shqiptarë të katër komunave në veri të Kosovës të japin dorëheqje pasi në ato komuna u mblodhën një numër shumë më të madh të nënshkrimeve për një peticion për largimin e tyre sesa ata fituan vota në zgjedhje. Siç beson ai, Albin Kurti dëshiron të legjitimojë atë që është bërë në një vit e gjysmë të fundit me ngërçin ligjor në të cilin po i fut serbët e Kosovës.

“Nuk pres që të ketë dorëheqje të kryetarëve shqiptarë sepse kjo do të ishte disfatë e politikës së Kurtit dhe me këtë procedurë dhe me ngërçin ligjor që po i fut serbët e Kosovës, ai dëshiron të bëjë krejt të kundërtën, që të legjitimojë atë që është bërë në një vit e gjysmë të fundit dhe tenton t'i poshtërojë serbët në mënyrë që ata të kërkojnë që ai të marrë pjesë në formimin e qeverisë”, tha Mitiq.

Ai shton se ky nuk është vetëm një poshtërim për serbët e Kosovës, por edhe vazhdim i një politike shumë specifike për të cilën, sipas tij, duket se është rënë dakord me partnerët nga Quint-i, në këtë rast nga BE.

“Është të legalizohet qeverisja e Kurtit në veri të Kosovës në këtë mënyrë. Këtë e dëshiron ai”, thekson Mitiq.Kurti, siç shton ai, kinse i bën disa lëshime BE-së, por në thelb gjithçka shkon në “mullirin e tij” dhe ai është plotësisht i kënaqur.

“Gjithçka për të cilën do të flitet në javët dhe muajt e ardhshëm në lidhje me ato procedura ligjore, e gjithë kjo është në funksion të një politike shumë precize dhe mjaft tinzare të zbatuar nga Kurti me qëllim që të detyrojë serbët, në radhë të parë nga veriu i Kosovës dhe Metohis, në të ashtuquajturin sistem juridik të Kosovës”, thotë Mitiq.

Sipas udhëzimit administrativ të Ministrisë së Vetëqeverisjes Lokale, nënshkrimet e mbledhura nga qytetarët si pjesë e peticionit i dorëzohen kryetarit të Kuvendit të Komunës dhe KQZ-së, të cilët verifikojnë listën e nënshkrimeve. Nëse peticioni mbështetet nga të paktën 20 për qind e zgjedhësve, KQZ organizon votimin për shkarkimin e kryetarit më së voni në afat prej 45 ditësh.

Këtu mbetet e paqartë nëse është e nevojshme të miratohet ligji për referendumin dhe ajo që specifikohet është se 50 plus një për qind e votuesve të regjistruar në komunë duhet të votojnë për shkarkimin e kryetarit.

Vetëm pas kësaj dekarate të qytetarëve, nëse vendimi është pozitiv, do të mbahen zgjedhje të reja.