“Shota” në Kosovë si rezultat i marrëveshjes me Shqipërinë dhe Kroacinë – çfarë pason më tej?

Njoftimi për nisjen e prodhimit në Kosovë të autoblindës luftarake “Shota”, e projektuara në Shqipëri, vend anëtar i NATO-s, shihet nga ekspertët e sigurisë si një hap drejt forcimit të FSK-së, afrimit të Kosovës me Aleancën, por edhe si pjesë e garës së armatimit në rajon. Marrëveshja sipas së cilës ky automjet do të prodhohet edhe në Kosovë është rezultat i marrëveshjes trepalëshe për bashkëpunim ushtarak ndërmjet Kosovës, Shqipërisë dhe Kroacisë nga viti i kaluar, disa nga qëllimet e së cilës janë avancimi i kapaciteteve mbrojtëse dhe angazhimi për statusin e Kosovës në Partneritetin për Paqe.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Në kuadër të zbatimit të deklaratës së përbashkët të marsit të vitit të kaluar, sot u mbajt një takim trilateral në nivelin e drejtorëve për politikë të mbrojtjes dhe armatimit. Siç njoftoi Ministria e Mbrojtjes e Kosovës, në takim u shkëmbyen mendime për mundësitë e avancimit të bashkëpunimit të përbashkët në fushën e kapaciteteve mbrojtëse, bashkëpunimit ndërmjet industrive të mbrojtjes, si dhe për hapat e mëtejshëm për zbatimin e deklaratës.

Për bashkëpunimin ndërmjet industrive të mbrojtjes është folur edhe muajt e kaluar, prej nga ka dalë marrëveshja që automjeti “Shota” të prodhohet në Kosovë, ndërsa sipas paralajmërimeve të Ejup Maqedoncit, ministër i Mbrojtjes në mandat teknik, bisedimet me Shqipërinë për zhvillimin e këtij automjeti të blinduar pritet të zgjerohen edhe me Kroacinë.

“Shota”, sqaroi ai, do t’u dedikohej nevojave të forcave të armatosura të të treja palëve, por edhe eksportit.

Ky automjet luftarak, prototipi i të cilit u prezantua në vitin 2024 në panairin ndërkombëtar të armatimit dhe pajisjeve ushtarake Eurosatory në Paris, nga Shqipëria konsiderohet një arritje e madhe e industrisë së saj të mbrojtjes.

Ministri i Mbrojtjes i Shqipërisë, Piro Vengu, tha javën e kaluar se Kroacia, Shqipëria dhe Kosova kanë nisur bashkëpunimin në bazë të marrëveshjes së marsit 2025, në fushën e trajnimit ushtarak, atë akademike dhe arsimore, si dhe në prodhimin ushtarak.

Shqetësimin për këtë marrëveshje Beogradi zyrtar e ka shprehur që në momentin e nënshkrimit, duke e cilësuar atë si një iniciativë provokuese, në funksion të destabilizimit të rajonit.

Megjithatë, Vengu pohon se ajo nuk është ndërtuar kundër askujt dhe se ai ka qenë i pari që i ka drejtuar ftesë Serbisë për t’iu bashkuar iniciativës, nëse ajo vlerëson se rajoni, stabiliteti dhe e ardhmja euroatlantike e vendeve të rajonit janë të rëndësishme, por përgjigje, shtoi ai, nuk ka marrë.

SHBA-ja i mbron “vreshtat” e veta

Gazetari dhe analisti nga Tirana Dritan Laci tha për Kosovo online se vendimi që Kosova të prodhojë automjetin e blinduar "Shota" është një mënyrë për të krijuar kapacitete ushtarake në Kosovë, pasi Prishtina nuk është anëtare e NATO-s dhe nuk mund të ketë të njëjtin bashkëpunim në Aleancë si Shqipëria dhe Kroacia.

Siç beson Laci, marrëveshjet për prodhimin e armëve dhe municioneve në këto vende lidhen në interes të fuqive të mëdha, më saktësisht SHBA-së ose vendeve të mëdha evropiane, të cilat synojnë të ulin kostot, dhe kjo është arsyeja pse ato ndihmojnë në rritjen e kapacitetit të këtyre vendeve.

"Kjo padyshim lidhet me situatën e sigurisë në Ballkan, e cila është përshkruar si një fuçi baruti që nga koha e Kongresit të Berlinit. Prandaj, është një pikë fokale që mund të shpërthejë në çdo moment. Pse në këtë rast u gjet ky trekëndësh midis Kosovës, Shqipërisë dhe Kroacisë, ka disa arsye. Së pari, për shkak të marrëdhënieve të mira që kanë shqiptarët me kroatët, dhe për shkak të faktit se Shqipëria dhe Kroacia janë pjesë e NATO-s. Gjithashtu, për shkak të faktit se shqiptarët dhe kroatët ishin së bashku në 'llogore' gjatë luftërave në ish-Jugosllavi", pohon ky analist.

Ballkani, thotë Laci, ka qenë gjithmonë pjesë e interesave të fuqive të mëdha, që nga koha e Kongresit të Berlinit, afrimi i Rusisë ndaj Ballkanit dhe gjithçka që ndodhi pas kësaj.

"Në këtë rast, të gjitha këto vende janë të interesuara në një garë armatimesh. Pra, kur një superfuqi si Amerika sheh se Rusia ka interesa në Ballkan, duke u përpjekur të armatosë një vend si Serbia, ajo e sheh armatosjen e vendeve të tjera si një alternativë, sepse në fund do të mbrojë interesat e saj, do të mbrojë 'vreshtat' e saj", vlerëson ai.

Pa hapa operativë

Njoftimi për prodhimin e “Shotës” në Kosovë, sipas vlerësimit të Nikolla Vujinoviqit, studiues i studimeve të sigurisë nga Beogradi, tregon forcimin e FSK-së dhe dëshirën që ato të shndërrohen në një forcë të vërtetë të armatosur, gjë që, siç thekson ai, është në kundërshtim me të gjitha marrëveshjet e arritura deri më tani.

Nga ana tjetër, siç vë në dukje ai, kjo është edhe operacionalizim i “paktit trepalësh” të Shqipërisë, Kosovës dhe Kroacisë, të arritur vitin e kaluar, me qëllim forcimin e forcave të armatosura.

Megjithatë, Vujinoviq thekson se gjithçka ende bazohet në paralajmërime, ashtu siç ka edhe paralajmërime për fabrika dronësh dhe municioni që pritet të ketë në Kosovë.

“Ka gjasa që hapat operativë të mos zbatohen për shkak të paqëndrueshmërisë politike në Kosovë. Zoti Maqedonci ka theksuar se Kroacia është një nga blerësit e mundshëm të ‘Shotës’, dhe mbetet të shihet nëse kjo do të ndodhë”, tha Vujinoviq për Kosovo online.

Sipas vlerësimit të tij, mund të pritet që Kosova të prodhojë edhe ndonjë lloj tjetër armatimi, ndoshta armë këmbësorie ose municion artilerie, si rezultat i marrëveshjes për bashkëpunim në fushën e mbrojtjes ndërmjet Kosovës, Shqipërisë dhe Kroacisë.

“Kjo është çështje e qëllimit të këtij marrëveshjeje, të cilin ende nuk e kuptojmë plotësisht. Ata përpiqen ta paraqesin atë si një marrëveshje multilaterale, e cila, edhe pse NATO tashmë është e pranishme, është e nevojshme që Kosova të jetë në mënyrë thelbësore dhe të tërthortë anëtare e NATO-s dhe që në këtë mënyrë të forcohet siguria e saj. Nuk pritet që në Kosovë të prodhohen sisteme komplekse luftarake, pasi ajo nën qeverisjen e Albin Kurtit është plotësisht e deindustrializuar”, thekson Vujinoviq, duke shtuar se energjia elektrike në Kosovë ndërpritet çdo ditë, çmimet janë të larta dhe kriza demografike gjithnjë e më e dukshme.

Forcimi i kapaciteteve të FSK-së

Eksperti i sigurisë nga Prishtina, Burim Ramadani, thotë se është shumë e rëndësishme që Kosova do të ketë mundësi të prodhojë “Shotën”, gjë që do të kontribuojë në forcimin e kapaciteteve të FSK-së, por edhe të sektorit të sigurisë në përgjithësi.

“Kjo është gjithashtu shumë e rëndësishme për shpenzimet buxhetore. Buxheti do të zvogëlohet në aspektin e kostove për automjete të blinduara, ndërsa njëkohësisht do të ketë shumë më tepër hapësirë për trajnime dhe investime më të mëdha në aspekte të tjera të FSK-së”, deklaroi Ramadani për Kosovo online.

Kur bëhet fjalë për marrëveshjen trepalëshe për bashkëpunim ushtarak midis Kosovës, Shqipërisë dhe Kroacisë, Ramadani thotë se deri më tani nuk ishte optimist për arritjen e aspekteve operacionale të asaj marrëveshjeje.

"Ky koncept i mbrojtjes inteligjente është një ide e mirë që vendet të punojnë së bashku, të stërviten së bashku, të kenë të njëjtat teknika dhe të njëjtën metodologji të aspektit operacional. Është gjithashtu shumë e rëndësishme të ftohen vende të tjera në Ballkan në mënyrë që të arrihet një bashkëpunim shumë më i gjerë", është i mendimit ai.

E ngjashme me "Milloshin"

Duke shpjeguar se çfarë lloj automjeti është "Shota", Vujiniviq thotë se kjo është një autoblindë luftarake e ngjashme me "Milloshin" që ka ushtria serbe, "Despotin" në Republikën Sërpska ose "Hummer" në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

"Sipas parashikimeve që pata mundësinë të shoh, 'Shota' është më e fortë se 'Despot' dhe 'Millosh'. Ka blindazh më të fortë se 'Despot', dhe armë më të forta se 'Millosh'. Prototipi i 'Shotës' u prezantua nga kompania Timak nga Shqipëria në vitin 2024 në Paris, dhe që atëherë nuk kemi pasur asnjë informacion nëse ka filluar testimi operacional, e lëre më për futjen e tij në ushtrinë shqiptare", thotë Vujinoviq.

Larg respektabilitetit

Në listën e Global Firepower, portalit që çdo vit rendit forcat ushtarake në botë, Kosova sipas renditjes më të fundit ka zënë vendin e 138-të nga gjithsej 145.

Kur të fillojë prodhimi i “Shotës”, sipas mendimit të Vujinoviqit, kjo mund, por edhe nuk është e thënë, të ndikojë ndjeshëm në përmirësimin e renditjes së Kosovës.

“Kjo listë hartohet mbi bazën e 60 indikatorëve individualë, nga prodhimi i naftës dhe përdorimi i energjisë elektrike deri te armatimi. Kështu që, në një farë mase ndoshta mund të ketë ndikim, por jo shumë, sepse Kosova përballet me probleme të mëdha shoqërore, ekonomike dhe zhvillimore, të cilat ndikojnë më shumë në këtë listë sesa, për shembull, fuqia ushtarake. Australia, për shembull, është në vendin e 17-të, edhe pse ushtria e saj në thelb është një nga më të dobëtat. Serbia gjendet në vendin e 63-të, Kroacia në të 73-tin, Shqipëria në të 77-tin, kështu që Kosova është ende larg çdo lloj respektabiliteti në këtë listë të indeksit global të fuqisë ushtarake”, thekson bashkëbiseduesi ynë.

Kujtojmë se deklarata për bashkëpunim në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë ndërmjet Kroacisë, Shqipërisë dhe Kosovës u nënshkrua më 18 mars të vitit të kaluar nga ministrat e mbrojtjes së Kroacisë Ivan Anušić, të Shqipërisë Piro Vengu dhe të Kosovës Ejup Maqedonci.

Në deklaratë janë veçuar katër fusha bashkëpunimi: përmirësimi i kapaciteteve mbrojtëse dhe bashkëpunimit industrial, avancimi i interoperabilitetit përmes arsimit, trajnimeve dhe ushtrimeve, lufta kundër kërcënimeve hibride dhe forcimi i qëndrueshmërisë, si dhe ofrimi i mbështetjes për integrimet euroatlantike.