Godišnjica Martovskog pogroma: Dan kada su u plamenu nestajali vekovi kulture i istorije

Navršava se još jedna godišnjica Martovskog pogroma, trodnevnog nasilja albanskih ekstremista nad Srbima na Kosovu. Tog 17. marta pre 22 godine, pred očima čitavog sveta i hiljada vojnika međunarodnih snaga, pokrenuta je „lavina“ koja je za samo nekoliko sati iz temelja uzdrmala opstanak srpskog naroda na Kosovu.

Bilans ovog nezapamćenog nasilja ostaje duboka rana koja ni 22 godine kasnije nije zarasla.

Za tri dana ubijeno je osam Srba, povređeno najmanje 170 i proterano njih više od 4.000. Porušeno je gotovo 900 srpskih kuća i zapaljeno 35 verskih objekata, uključujući 18 spomenika kulture. Zauvek su uništene brojne ikone i nepokretna kulturna dobra. Etnički je očišćeno više mesta.

U plamenu su nestajali vekovi kulture i istorije. Od Prizrena, preko Kosova Polja i Čaglavice, pa sve do Severne Mitrovice i manastira Devič u Drenici, gorelo je sve što nosi srpsko ime. Sela poput Svinjara i Slatine praktično su izbrisana sa mape naseljenih mesta, a povratak onih koji su tog marta ostali bez ičega, do danas se meri tek u promilima.

U obračunu sa pripadnicima međunarodnih snaga bezbednosti stradalo je i 11 Albanaca. Povređeno je i desetine pripadnika međunarodnih snaga koji su se sukobili s lokalnim Albancima.

Šta je prethodilo Martovskom pogromu?

Početku pogroma prethodili su izveštaji kosovskih medija 16. marta 2004. da su trojica dečaka albanske nacionalnosti, starosti 8, 11 i 12 godina, smrtno stradali utopivši se u Ibru, u selu Čabra, nedaleko od Zubinog Potoka, bežeći, navodno, pred srpskim napadačima.

Portparol Unmika Derek Čapel demantovao je, međutim, da su dečaci stradali bežeći od Srba i ocenio da je nasilje bilo planirano.

Pod izgovorom osvete za utapanje trojice albanskih dečaka u reci Ibar, više od 50.000 ekstremista krenulo je u rušilački pohod.

17. mart

Tog dana u podne više hiljada kosovskih Albanaca prešlo je most na Ibru i napalo Srbe u Severnoj Mitrovici. Koristili su automatsko i snajpersko naoružanje i bacali Molotovljeve koktele na vozila Unmika.

Napadi na Srbe kreću i u Čaglavici i okolnim srpskim selima, Prištini, Podujevu, Vučitrnu, Istoku, Đakovici, Lipljanu, Uroševcu, Vitini, Suvoj Reci, Obiliću, Prizrenu, Gnjilanu, Kosovskoj Kamenici, Peći... 

U Obiliću je napadnuta i zapaljena škola u trenutku kada je tridesetak đaka imalo časove.

Paljenje svetinja i masovno razranje nastavljeno je i tokom 18. marta. Slika lomljenja krsta na Crkvi svetog Ilije u Podujevu postala je jedan od simbola srpskog stradanja.

Crna statistika stradanja

Nakon trodnevnog nasilja ostalo je zgarište. Oduzeti životi, spaljene kuće, manastiri, crkve, ikone, spomenici kulture... Srbi koji su u roku od tri dana ostali bez svega što su čitavog života gradili. 

Ubijeni Srbi

U opštini Kosovska Mitrovica (današnja Severna Mitrovica) ubijeni su Borivoje Spasojević (1941) i Jana Tučev (1968), u Lipljanu Nenad Vesić (1951), otac i sin, Dobrivoje (1955) i Borko (1984) Stolić ubijeni su u Drajkovcu, opština Štrpce, u Gnjilanu je ubijen Boban Perić (1952), profesor fizičkog vaspitanja u selu Kusce, u opštini Kosovo Polje ubijen je Zlatibor Trajković (1942) iz Kosova Polja, a u opštini Prizren, u prizrenskoj Bogosloviji Dragan Nedeljković (1943).

Uništene i oštećene crkve i manastiri

U Prizrenu su nastradale Bogorodica Ljeviška (14. vek), Crkva svetog Spasa (14. vek), Saborni hram svetog velikomučenika Georgija (1856), Crkva svetog Nikole Tutuceva (14. vek), Crkva svetog Georgija Runovića (16. vek), Crkva svete Nedelje (14. vek), Crkva svetog Pantelejmona (14. vek), Crkva svetog Kozme i Damjana (14. vek), Crkva svete Nedelje u Zivinjanu, Manastir Sveti Arhangeli (14. vek), kao i zgrada Bogoslovije Sveti Kirilo i Metodije i Episkopski dvor. U Orahovcu je uništena Crkva svete Nedelje (Kirijake, 1852), Brnjača. U Đakovici su nastradali Hram Uspenja Presvete Bogorodice (16. vek) sa parohijskim domom, Katedralna crkva Svete Trojice (razoreni su zvonici koji su preživeli miniranje 1999. godine) i Crkva svetog kneza Lazara u mestu Piskote. U Srbici je zapaljen Manastir Devič (15. vek). U Peći su uništene mitropolija sa parohijskim domom Crkve svetog Preteče i Krstitelja Jovana, Crkva Vavedenja Presvete Bogorodice u Belom Polju (ponovo zapaljena) i Crkva svetog Jovana Preteče i Krstitelja u Pećkoj banji. U Uroševcu je nastradala Crkva svetog cara Uroša, u Kosovskoj Kamenici crkva u Donjoj Slapašnici, kao i crkva u Talinovcima, u Štimlju Crkva svetog arhangela Mihaila. U Prištini je zapaljena Crkva svetog Nikole (19. vek), u Kosovu Polju je zapaljena Crkva svetog Nikole i u obližnjem Bresju Crkva svete Katarine. U Vučitrnu je uništena Crkva svetog Ilije. U Obiliću je nastradala nova crkva. U Kosovskoj Mitrovici je uništena Crkva svetog Save, a u Podujevu crkva iz 1930. godine.

Politička pozadina?

U publikaciji Bezbednosno informativne agencije Srbije pripremljenoj pre dve godine navodi se da nastojanja albanskih ekstremista da Martovski pogrom Srba 2004. godine predstave kao spontanu reakciju Albanaca na nesrećni slučaj davljenja albanskih dečaka iz sela Čabra u reci Ibar, za šta su zlonamerno okrivljeni Srbi, predstavlja samo paravan prethodno dobro planirane i pripremane akcije etničkog čišćenja Srba sa Kosova i uništavanja nacionalnog i kulturnog identiteta, odnosno brisanja tragova vekovnog postojanja na tom prostoru.

Martovske događaje na Kosovu osudili su tada Savet bezbednosti UN i EU, ali tek nakon što je sve završeno. Tokom posete Obiliću 23. marta tadašnji šef Unmika Hari Holkeri izjavio je da su albanski ekstremisti „imali gotov plan“ za nasilje, dok je komandant snaga Natoa u južnoj Evropi, admiral Gregori Džonson nasilje na Kosovu opisao kao jasno „organizovano“.

Ipak, politička pozadina organizovanog napada na čitav jedan narod ostala je nerasvetljena.

Zločin bez kazne

Posle pogroma nad Srbima, uhapšeno je 270 Albanaca, 143 osobe su osuđene, većina na novčane kazne, a 67 njih osuđeno je na zatvor, ali ne i organizatori i podsrekači, pa je pravda, kao što to obično biva, ostala nedostižna.

Danas, 17. mart ostaje simbol stradanja, ali i opomena da pritajeni mir ne može biti čvrst, dok su godine nakon Pogroma pokazale da progon srpskog naroda na Kosovu - na ovaj ili onaj način - nikada nije prestao.

Da se pogrom nad Srbima nikada ne zaboravi, danas se u Gračanici održava centralna ceremonija obeležavanja stradanja.

Godišnjica Matovskog pogroma biće obeležena i u Severnoj Mitrovici, dok će u Beogradu, u Narodnom pozorištu, biti obeležen Dan sećanja na 17. mart.