Istorija i prognoze

Beograd_240311_Podkast_Muharem Bazdulj
Izvor: Kosovo Online

Piše za Kosovo onlajn: Muharem Bazdulj

Krajem ovog meseca navršiće se tačno četiri godine od smrti značajnog američko-hrvatskog istoričara Iva Banca (1947. – 2020.). Dok je još živeo u Americi i dok je još postojala Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija, Banac je privukao veliku pažnju naučne javnosti svojom knjigom „Nacionalno pitanje u Jugoslaviji: Poreklo, povest, politika“. Sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog veka, kao američki naučnik i profesor on često posećuje Jugoslaviju. Nakon te čuvene pomenute prve knjige koja se bavi prvim godinama postojanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, on kreće da se bavi i prvim godinama socijalističke Jugoslavije, odnosno njenom prvom velikom unutrašnjom krizom, u knjizi „Sa Staljinom protiv Tita“. Ta knjiga u engleskom originalu izlazi 1984, dok hrvatski prevod biva objavljen 1990.

U vreme izlaska tog prevoda, zajednička država već je u velikoj krizi. Banac je u Hrvatskoj dosta rano javno i politički angažuje. Iste te 1990. Banac postaje član Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti, a uskoro se uključuje i u Hrvatsku socijalno-liberalnu stranku. Mada nipošto lišen snažnog hrvatskog nacionalnog sentimenta (da ne budem do kraja zloban pa da kažem – krležijanski – „malograđanske ljubavi spram hrvatstva“), Banac je bio izrazito kritičan prema Franji Tuđmanu, naročito prema njegovoj bosanskoj politici. Kao starinski konzervativni islamofob, Tuđman zapravo nikad nije gajio ikakve posebne simpatije prema bosanskomuslimanskom svetu. Banac je tu bio mnogo bliži starčevićevskoj paradigmi. Tuđman se tako neskriveno oslanjao na politiku sporazuma Cvetković-Maček, dok je Banac bio njen protivnik sa idejom: zašto da u orbiti hrvatskog uticaja bude samo pola Bosne i Hercegovine, kad je moguće i da bude cela?

I mada kao naučnik, i mentalitetski i metodološki, da tako kažemo, formiran u Americi, Banac se naposletku pokazao kao „karakteroški Jugosloven“ u kontekstu tajminga svog opusa. U zapadno-protestantskom svetu, istoričari svoje ključne knjige po pravilu pišu u zrelim godinama. Na Balkanu se nekako prolenje, pa ostaju zapamćeni po delima iz mladosti ili ranog srednjeg doba. Tako ni Banac nikad posle nije napisao nešto na nivou „Nacionalnog pitanja u Jugoslavije“ pa čak ni „Sa Staljinom protiv Tita“, ali su i njegovi polupublicistički radovi uvek bili vredni intelektualne pažnje.

Pišem sve ovo jer sam se skoro slučajno ovih dana vratio Bančevoj knjizi „Raspad Jugoslavije“ (Durije, Zagreb, 2001). Knjiga nosi podnaslov „Eseji o nacionalizmu i nacionalnim sukobima“. Na prvi pogled, ako se prisetimo da je reč o autoru „Nacionalnog pitanja u Jugoslavije“ (čije je jedno izdanje, usput budi rečeno, objavio isti taj zagrebački „Durije“) čovek bi mogao očekivati neku impresivnu monografiju. Ali ne, radi se zapravo o knjižici od jedva stopedesetak stranica malog formata u koju su stala četiri eseja plus predgovor.

U nekom drugom tekstu, imalo bi smisla reći pokoju reč i o ostalim tekstovima, ali ovde ću potencirati samo onaj koji je krstio celu knjigu. Taj tekst Banac samosvesno datira u novembar 2000. Jedva mesec dana nakon svrgavanja Slobodana Miloševića, Banac pokušava, u pseudopublicistočkom maniru, da istoriografski „zipuje“ raspad Jugoslavije na manje od pedeset stranica.

Vredi ovaj tekst čitati jer on skoro savršeno sumira zapadni konsenzus o dominantno srpskoj krivici za raspad SFRJ. Moglo bi se s tekstom polemisati na stotine načina, ali meni je posebnu pažnju, na samom kraju teksta, skrenuo jedan zanimljiv pokušaj istorijsko-futurističke prognoze. Piše, dakle, Ivo Banac u novembru 2000. godine ovako: „Zapadni argumenti u prilog podele Kosova (Timoti Garton Eš, Džon Miršmajer, Dejvid Oven) apsurdno se podudaraju sa starim/novim beogradskim razmišljanjima. Per contra, istorijski utemeljena crnogorska država, koja je bila priznata od međunarodne zajednice između 1878. i 1919. i koju je kao pluralističku definisala Đukanovićeva vlada, na Zapadu nalazi vrlo malo zagovornika“.

Dvadeset i više godina kasnije, ispostavlja se da je prognozu trebalo čitati u ilijačvorovićevskom ključu: „Sve je suprotno od onoga što izgleda da jeste“. Niko na Zapadu ne želi dati ikakav signal da je ideja podele Kosova na bilo koji način ostvariva, a zagovornici „pluralističke Đukanovićeve Crne Gore“ svoju su ideju odavno „izgurali“. Čak i istoričaru Bančevog kalibra antisrpske predrasude zamaglile su pogled. Zlobnik bi rekao da nije slučajno da ga je jedan njegov (projugoslovenski) zemljak onomad podrugljivo prozvao Ivo Al-Banac.