Aktgjykimi në Hagë dhe perspektiva e Kosovës në arenën ndërkombëtare: A po hapet rruga për tërheqje të reja të njohjeve?

Vendimi i Gjykatës Speciale në Hagë, me të cilin katër ish-udhëheqës të UÇK-së u shpallën fajtorë për krime lufte, ka ngjallur shqetësim në Prishtinë se, ndër të tjera, si pasojë anësore mund të sjellë edhe tërheqje të reja të njohjeve të Kosovës. Aktgjykimi, i cili e paraqet luftën në Kosovë në mënyrë më objektive, përbën një lloj hipoteke dhe mund të jetë faktor vendimtar për disa vende që kanë pasur dilema rreth ndryshimit të vendimit për njohjen, por jo edhe për vendet kryesore të BE-së apo SHBA, është qëndrimi i disa prej bashkëbiseduesve të Kosovo online. Të tjerë theksojnë se përfundimet e arritura nga gjyqtarët ndërkombëtarë në Hagë do të kenë pasoja më të mëdha për vetëperceptimin e Kosovës sesa për pozitën e saj ndërkombëtare.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Edhe pse aktgjykimi ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit nuk është aktgjykimi i parë dënues që Gjykata Speciale ka shqiptuar për krime lufte ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së, ky aktgjykim ka shqetësuar veçanërisht opinionin shqiptar në Kosovë.

Sipas vlerësimit të analistit Endri Tafani, ky vendim në planin afatgjatë mund të ndikojë në qëndrimin e disa shteteve që e njohin Kosovën, ndërsa pasoja më e rëndë mund të jetë tërheqja e njohjes.

Profesori i shkencave politike, Dritëro Arifi, konsideron se pas një aktgjykimi të tillë ekziston rreziku që Kosova të përballet me izolim më të madh politik dhe diplomatik. Siç tha ai, disa shtete nuk është e thënë domosdoshmërisht ta tërheqin njohjen e Kosovës, por mund ta zvogëlojnë bashkëpunimin dypalësh ose të përmbahen nga proceset në të cilat Kosovës i nevojitet mbështetje.

Në të njëjtën kohë, kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, deklaroi se Rusia dhe Serbia do të përpiqen ta „shfrytëzojnë“ aktgjykimin, për çka, siç tha ai, duhet të ndërmerret një fushatë në fushën e diplomacisë publike.

„Njerëzit kyç“ në burg

Kryetari i Aleancës Kosovare të Bizneseve, Agim Shahini, beson se Kosova do të ketë shumë probleme nëse vendimi i Gjykatës Speciale për dënimet me burg ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së mbetet në fuqi, sepse kjo do të nënkuptonte se njerëzit kyç të Kosovës ndodhen në burg për vepra të caktuara penale.

Aktgjykimi, sipas tij, ka ndryshuar „tërë imazhin e shtetit të Kosovës“ në raport me Perëndimin.

„Nëse këto vendime mbeten në fuqi, nëse komandantët tanë, presidenti ynë i shtetit dhe i parlamentit dhe të gjithë të tjerët që kanë mbajtur poste mbeten në burg, atëherë do të kemi shumë probleme, sepse njerëzit kyç të Kosovës janë në burg për ndonjë vepër penale“, tha Shahini për Kosovo online.

Sipas tij, ekziston mundësia që aktgjykimi i gjykatës të ndikojë edhe në marrjen e njohjeve të reja të Kosovës, por edhe që disa shtete ta tërheqin vendimin për njohjen.

Ai thotë se njohjet e reja të Kosovës nga shtete të ndryshme do të jetë e vështirë të sigurohen, sepse në përgjithësi ekzistojnë dy probleme.

„I pari është se nuk kemi institucione dhe se Ministria e Punëve të Jashtme nuk shkon askund për të kërkuar njohje, si dhe fakti që nuk kemi president kur bëhet fjalë për politikën e jashtme, ndërkohë që as politika e brendshme nuk është në gjendje të mirë. Problemi i dytë që do të lindë nëse vendimi i gjykatës merr formë të prerë është se shumë shtete do të shqyrtojnë nëse do të investojnë më shumë në Kosovë apo jo. Për këtë do të shihet më vonë. Kemi disa shtete të fuqishme që kanë interesat e tyre dhe mbështetje për Kosovën. Kosova do të mbetet siç është, por për integrime të reja dhe njohje të reja duhet vërtet të mobilizohet e gjithë politika e jashtme e Kosovës, e cila nuk funksionon prej më shumë se dy vjetësh“, thotë Shahini.

Docenti i Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surliq, konsideron se gjasat janë shumë të vogla që, për shkak të aktgjykimit ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së për krime lufte, vendet kryesore të Bashkimit Evropian, së bashku me SHBA-në, të fillojnë ta rishqyrtojnë njohjen e pavarësisë së Kosovës. Megjithatë, ai vëren se, nëse Serbia vazhdon politikën e tërheqjes së njohjeve të Kosovës, në të ardhmen mund të ndodhë që, për vendet që kanë pasur dilema dhe me të cilat janë zhvilluar bisedime për këtë çështje, aktgjykimi të jetë një nga argumentet më të forta.

Ndryshimi i imazhit të UÇK-së

Aktgjykimi, siç thotë Surliq, rrëzon imazhin idealist që deri më tani është promovuar nga shqiptarët e Kosovës, sipas të cilit serbët janë vetëm autorë të krimeve, ndërsa shqiptarët vetëm viktima.

„Kjo, në fakt, tani ka hedhur dritë mbi një pamje shumë më objektive të luftës në Kosovë“, tha Surliq për Kosovo online.

Aktgjykimet, shton ai, edhe pse nuk janë të mjaftueshme për të përmbushur drejtësinë për të gjitha viktimat e UÇK-së, janë simbolikisht shumë të rëndësishme, sepse ndryshojnë imazhin për këtë formacion.

„Në të njëjtën kohë, pozita e Beogradit tani është më e favorshme në kuptimin që, kur flet për të kaluarën, kur flet për konfliktin serbo-shqiptar, mund të theksojë se ka edhe krime që janë dënuar vetëm pjesërisht dhe që vetëm pjesërisht kanë dalë para drejtësisë. Natyrisht që ky është një argument, sepse deri më tani, edhe pse nuk ka ekzistuar argumentimi në nivelin e së drejtës ndërkombëtare, ka ekzistuar ajo dimensioni moral që shpesh e kanë theksuar veçanërisht vendet perëndimore, të cilat kanë qenë më të zëshmet në mbështetjen e pavarësisë së Kosovës: ‘Ne kemi një detyrim moral, për shkak të viktimave shqiptare, që ta mbështesim Prishtinën’. Tani, kur ata e përmendin këtë argument, sigurisht që shtrohet pyetja: ‘Ku është detyrimi moral ndaj viktimave serbe dhe ndaj diskriminimit sistematik që serbët përjetojnë edhe sot e kësaj dite?’“, tha Surliq.

Nëse aktgjykimet konfirmohen në shkallën e dytë, sipas tij, kjo do të jetë një problem i madh për Prishtinën dhe një lloj hipoteke, sepse rrëzon imazhin e ndërtuar ndër vite, i cili është paraqitur vetëm nën prizmin e viktimave shqiptare.

„Kurti dhe madje edhe ata që janë kundërshtarë të tij janë të bashkuar rreth qëndrimit se ky aktgjykim duhet të rrëzohet në procedurën e shkallës së dytë, sepse e barazojnë atë me konceptin e pavarësisë së Kosovës dhe sepse i druhen pikërisht pasojës që shumë aktorë në arenën ndërkombëtare do të jenë më të rezervuar ndaj kërkesave të deritanishme të Prishtinës dhe ndaj politikave të saj të deritanishme“, konsideron bashkëbiseduesi ynë.

Ai vlerëson se tani do të pasojë një fushatë për zhvlerësimin e vendimeve të kësaj gjykate.

„Mendoj se ajo që na pret në periudhën e ardhshme është një fushatë serioze lobimi, një strategji e Prishtinës për t’i zhvlerësuar me çdo kusht vendimet e kësaj gjykate dhe që, me çdo kusht, vendimi i shkallës së dytë të jetë shumë më i butë ose ta rrëzojë plotësisht atë të shkallës së parë, sepse kjo është e vetmja rrugëdalje për ta që të vazhdojnë me politikën që po zbatojnë aktualisht. Çdo skenar tjetër sjell pasoja të caktuara, para së gjithash negative për ta dhe për imazhin idealist se pavarësia e Kosovës është produkt i faktit se vetëm shqiptarët kanë qenë viktima“, thekson Surliq.

Kriza e legjitimitetit

Historiani Vukan Markoviq beson se aktgjykimi dënues i Gjykatës Speciale në Hagë ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së nuk do të ndikojë ndjeshëm në mënyrën se si bashkësia ndërkombëtare e sheh këtë organizatë dhe se pasojat do të jenë më të mëdha për vetëperceptimin e Kosovës sesa për pozitën e saj ndërkombëtare.

„Ky gjykim nuk do të ndikojë ndjeshëm në mënyrën se si bashkësia ndërkombëtare e sheh UÇK-në, të paktën pjesa më e madhe e saj, e cila në shumicën e rasteve nuk merret me hollësitë“, konsideron Markoviq.

Aktgjykimi ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së, siç shton ai, ngjan me llojin e tronditjes që përjetoi Kroacia pas aktgjykimit fillestar ndaj Ante Gotovinës, Mladen Markaçit dhe Ivan Çermakut.

„Shpresojmë, natyrisht, që në rastin e Thaçit të mos ndodhë ajo që ndodhi me Gotovinën dhe që ai të lirohet me aktgjykimin e shkallës së dytë. Por ai narrativ epik, fitimtar dhe triumfalist, i cili në thelb është narrativi themelues i Republikës së Kosovës, vihet në pikëpyetje nëse rezulton se fitorja në atë luftë ka qenë më e ndyrë sesa ata janë të gatshëm ta pranojnë. Veçanërisht për faktin se ky aktgjykim, në mënyrë paradoksale, lidhet më së shumti me viktimat shqiptare të Hashim Thaçit“, tha Markoviq për Kosovo online.

Dëbimi i serbëve nga Kosova dhe shkatërrimi i trashëgimisë historike serbe, vëren ai, nuk janë temë e këtij aktgjykimi.

„Aktgjykimi është përballja e tyre me ata që ata do t’i quanin tradhtarë të brendshëm. Dhe kjo është veçanërisht e pakëndshme për vetëperceptimin e tyre, prandaj ata nuk mund ta pranojnë atë në një mënyrë që do t’u mundësonte të vazhdonin pa pengesa ta ndërtonin mitin e UÇK-së, siç kanë bërë deri më tani. Në këtë kuptim, aktgjykimi deri diku shkakton një krizë të legjitimitetit, përkatësisht të pozitës së UÇK-së në formimin e Kosovës. Por, a do të ndryshojë diçka në aspektin politik? Vështirë“, vlerëson Markoviq.

Sipas tij, kushdo që do të dëshironte ta rishqyrtonte njohjen e Kosovës, nuk do të udhëhiqej as nga Hashim Thaçi dhe as nga Albin Kurti.

„Tërheqja e njohjes së Kosovës është një proces mjaft i ndërlikuar, i cili në situata të ndryshme ka pasur logjika krejtësisht të ndryshme. Në disa raste bëhej fjalë për marrëdhënie të drejtpërdrejta dypalëshe ndërmjet Serbisë dhe aktorëve të caktuar në ato vende që e tërhiqnin njohjen, në raste të tjera ekzistonin interesa që lidhen me faktin se edhe ato shtete kanë situata të ngjashme secesioniste me pjesë të territoreve të tyre, ndërsa disa të tjera janë nxitur nga bindja se procesi i vitit 2008 në fakt nuk zgjidhi asgjë. Ky zhgënjim me shtetësinë e Kosovës kontribuon deri diku në tërheqjen e njohjeve“, thotë ai.

Nëse Serbia vazhdon fushatën për tërheqjen e njohjeve të Kosovës, shton ai, ndoshta do ta përdorë këtë aktgjykim si argument ndaj aktorëve të caktuar.

„Por duhet pasur parasysh se asnjë popull i vetëm në Gadishullin Ballkanik nuk e pranon lehtë ndonjë aktgjykim të Hagës. Narrativi zyrtar si te serbët, ashtu edhe te boshnjakët, kroatët dhe tani edhe te shqiptarët, është se kjo në thelb është një gjykatë e padrejtë dhe e paanshme. Prandaj, vështirë se dikush do ta përdorë një aktgjykim të Hagës si argument, e aq më pak Serbia si argument për tërheqjen e njohjeve të Kosovës. Nëse kjo fushatë vazhdon, e cila në një moment ishte mjaft e suksesshme, ajo do të vazhdojë në ato pjesë të botës ku krijohet hapësirë për më pak presion nga Perëndimi“, konsideron Markoviq.

Dhomat e Specializuara në Hagë më 16 shtator shpallën fajtorë Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin për krimet e luftës të arrestimit dhe privimit arbitrar nga liria, trajtimit mizor, torturës dhe vrasjes, duke i dënuar me 25 vjet burg Thaçin dhe Krasniqin, 18 vjet Veselin dhe 13 vjet Selimin.