Dečanska povelja: Tapija o trajanju Srba na Kosovu

U Državnom arhivu Srbije, povodom Dana državnosti, izložena je osnivačka povelja manastira Visoki Dečani, jedan od najznačajnijih spomenika srpske srednjovekovne kulture na Kosovu. Reč je o pravnom spisu i vrednom istorijskom dokumentu iz koga se sagledava demografska slika Kosova u 14. veku, objašnjavaju sagovornici Kosovo onlajna.

Piše: Arsenije Vučković

Istoričari objašnjavaju da su manastirske povelje, poput ove iz Visokih Dečana, ključni u sagledavanju istorije Kosova.

Naglašavaju da su uz Dečansku povelju, najpoznatije još dve.

Gračanička povelja iz 1321. godine ispisan je u nadvratku đakonikona crkve Uspenja Presvete Bogorodice u Gračanici i ima potpis kralja Stefana Uroša II.

U povelji su pobrojani svi posedi na Kosovu i u neposrednoj blizini Prištine, sa tačnim međama, koje je darivao Gračanici, a u nekim slučajevima data su i imena zavisnih seljaka koji su dužni da rade na manastirskom imanju.

Povelja ima i poseban odeljak „Zakon stari Srbljima“ u kome je data zakonska regulativa za stanovnike na teritoriji manastirskog vlastelinstva.

Ništa manje značajna nije ni Svetostefanska hristovulj - povelja kralja Milutina koja je napisana po završetku gradnje njegove grobne zadužbine - manastira Svetog Stefana u Banjskoj.

Istoričari nisu uspeli tačno da utvrde godinu kada je nastala, ali je procena da je to bilo između 1312. и 1317. godine.

Prepis ove povelje u obliku knjige koji je načinjen približno kada i izgubljeni originalni svitak, pronađen je 1889. u Starom Saraju u Carigradu.

Dečanska „hrisovulja“ - povelja iz 1330. godine čuva se u specijalnim uslovima u Državnom arhivu Srbije i prva je od tri takva dokumenta.

Napisan je u obliku svitka, veličine 330x5.200 milimetara. Overen je kraljevskim zlatnim pečatom kralja Stefana Uroša III Dečanskog, sina kralja Milutina, oca cara Dušana.

Višestruko tumačenje

Istoričar Državnog arhiva Srbije Anja Vulić kaže u razgovoru za Kosovo onlajn da osnivačku povelju manastira Visoki Dečani treba višestruko tumačiti jer to nije samo pravni ili osnivački akt jednog manastira, već i svojevrsni popis stanovništva iz 14. veka.

„Sa te prve, osnovne strane, on je pravni akt, osnivački akt jednog manastira jednog vlastelinstva. S druge strane on ima izuzetna literarna obeležja jer on nije samo prepis neke od ranijih povelja“, ističe Vulić.

Objašnjava da su formati povelja u 14. veku preuzeti iz vizantijske i romejske tradicije.

„Međutim, osobenosti ove povelje se upravo ogledaju u njegovom eshatokolu, odnosno u trenutku kada se opisuje bitka kod Velbužda i pobeda nad Bugarima i svakako na kraju je možda i najznačajniji deo povelje to što ona predstavlja svojevrsni popis stanovništva“, naglašava Vulić.

Kaže da se to može videti u dispoziciji - centralnom delu povelje gde su data sela koja je kralj Uroš Stefan III Dečanski dao manastiru.

„I tu se može videti zapravo kakva je bila struktura stanovništva, broj sela. Lepo se može videti da je mahom u pitanju srpsko stanovništvo. I ono što je svakako značajno je da je taj deo pisan narodnim jezikom, baš zato što je bio upotrebni. Za razliku od ostalih delova povelje koji su pisani srpskom redakcijom staroslovenskog jezika, ovo je pisano narodnim jezukom“, navodi ovaj istoričar.

O većinsko srpskom stanovništvu zaključuje se i na osnovu nabrajanja „muških glava“, odnosno porodica u svakom od tih sela.

„Na prostoru današnjeg Kosova i Metohije u 14. veku, a više bih se fokusirala na prostor Metohije, naspram svih ostalih sela samo u dva je ’arbanaško’ stanovništvo. U svim ostalima je srpsko. Kako se to zaključuje? Po imenima, po praktično muškim glavama koje su tu navedene“, precizira Vulić.

Otkriva i da je Državni arhiv Srbije pokrenuo inicijativu da se osnivačka povelja manastira Visoki Dečani nađe na Uneskovoj listi svetske kulturne baštine na kojoj se nije do sada nije našla zato što se fizički ne nalazi u manastiru.

Manastir Visoki Dečani, podseća, upisan je u Uneskovu listu po dva osnova.

„Najpre 2004, na listi zaštićene kulturne baštine, a 2006. na listi kulturne baštine u opasnosti što je neverovatno zabrinjavajuće. Svakako bi bilo lepo i važno da se osnivačka povelja tog manastira i tako zaštiti“, naglašava Vulić.

Izvori prvog reda

Muzejski savetnik Muzeja fresaka u Beogradu Bojan Popović naglašava da su osnivačke povelje manastira na Kosovu istorijski izvori prvog reda koji govore o postojanju Srba, a da je jedna od najstarijih - prva osnivačka povelja manastira Visoki Dečani.

„Ona svedoči o osnivanju manastira Dečana, o razlozima zbog kojih je podignut. Takođe, u njoj su obeležene međe samog manastira i nabrojani ljudi koji su živeli na njenim teritorijama. Tako da mi tačno možemo da vidimo, da povučemo topografiju i konomastiku i da vidimo veliki broj naziva imena. Između ostalog to je pre svega istorijski izvor prvog reda upravo i zbog toga jer saznajemo da je taj kraj bio naseljen našim življem, srpskim stanovništvom u potpunosti“, ističe Popović.

Navodi da Visoki Dečani imaju još dve povelje koje su pisane u obliku kodeksa - knjige.

„Jedna od njih je i dan-danas u manastiru, a za drugu se smatra da je najverovatnije na Svetoj Gori i da će jednog dana biti pronađena“, precizira Popović.

Pojašnjava da su ove dve povelje izdate iz praktičnih razloga.

„Ako bi se samo koristila kao pravni spis što je ona i bila jer se u njoj garantuju granice, da bi se mogle lakše poneti i po njoj svedočiti na određenoj lokaciji“, kaže ovaj stručnjak.

Objašnjava da se iz manastirskih povela saznaje mnogo pojedinosti koje su vezane za taj period.

„Iz povelja zaista saznajemo mnogo toga. Iz njih su izvučene liste imena ljudi koji su tada živeli, sve topografske pojedinosti koje se mogu pratiti od tog vremena do današnjih dana. Iz njih saznajemo čak i kakva je donekle bila klima u tom području. Iz nekih od tih povelja mi saznajemo za posebne kulture koje su u međuvremenu nestale, kao što je uzgoj svile. Saznajemo koja vrsta domaćih životinja tu bila gajenja. Dakle, one su ogroman izvornik za ceo Srednji vek“, ističe Popović.

Dodaje da je bolna tačka za izučavanje Srednjeg veka u Srbiji činjenica da su mnogi gradski arhivi nestali.

„U našim gradskim arhivima kao u Novom Brdu je bilo svakako mnogih podataka iz kojih bi se svakako mnogo lakše pisala istorija, ali u neku ruku se uz pomoć ovih manastirskih povelja to nadoknađuje“, kaže Popović.

Naglašava da kada je reč o osnivačkim poveljama manastira na Kosovu važne su i veoma slične Dečanskoj - Svetostefanska povelja ili povelja manastira Banjska i povelja manastira Svetih Arhanđela u Prizrenu.

„Ova prva je u Istanbulu, a druga je nestala tokom Prvog svetskog rata, ali njen sadržaj je zabeležen“, navodi.

Neka od osnivačkih povelja sačuvane su i na samim zidovima manastira na Kosovu što je slučaj sa Gračaničkom poveljom.

„Kao i u pisanoj povelji navedena je prvo arenga ili želja i motivacija samog ktitora na učenom jeziku, a potom su garantovane međe i prava samog manastira do samog potpisa vladara koji je na dnu povelje. Povodom ove Gračaničke povelje možemo tačno da znamo kada je Gračanica podignuta i kome je bila posvećena“, podvlači Popović.

Dodaje da i kada nema sačuvanog dokumenta o nastanku i životu crkava i manastira na Kosovu se saznaje na posredan način.

„U jednoj od prvih povelja u Hilandarskoj povelji pominje se kao naselje Hoča i crkva Svetog Nikole o kojoj nemamo velika svedočanstva. Ali mi iz same crkve saznajemo da je ona bila oslikana u Srednjem veku, da se verovatno lokalna vlastela brinula oko nje i što je još važnije, da je kasnije u vreme obnove Pećke patrijaršije i ona obnovljena i da je postojala određena nega čak i u to oskudno vreme naših predaka“, naglašava Popović.

Razumevanje prošlosti

Naučni saradnik Instituta za srpsku kulturu u Leposaviću dr Petar Ristanović naglašava da je osnivačka povelja manastira Visoki Dečani najznačajniji izvor za razumevanje istorije Kosova tokom Srednjeg veka.

„Osnivačka povelja manastira Visoki Dečani jedan je od najznačajnijih izvora za razumevanje istorije Kosova i Metohije tokom Srednjeg veka“, objašanjva Ristanović za Kosovo onlajn.

Precizira da je ključan problem što nema dovoljno direktnih pisanih izvora koji svedoče o demografiji iz tog perioda Kosova.

„Zbog toga je ta povelja suštinski dokument iz koga možemo da saznamo i ko je živeo na tom prostoru i gde, čak i donekle kako su oni živeli. I kada se to upotpuni sa drugim, prvenstveno arheološkim i materijalnim izvorima omogućava nam da sklopimo jednu donekle maglovitu, ali dovoljno jasnu sliku Kosova i Metohije u 14. veku“, precizira Ristanović.

Kaže da je to posebno važno u današnjem - političkom kontekstu.

„Možda je najvažnije što možemo da saznamo o demografiji tog podnevlja i o veroispovesti, današnjim rečnikom ’nacionalnoj pripadnosti’. Iz toga saznajemo da su na Kosovu i Metohiji u tom periodu, odnosno na prostoru koji je osnivačkom poveljom dodeljen manastiru Visoki Dečani na održavanje, a zahvatao je dobar deo sadašnje Metohije, živeli prvenstveno Srbi. U 99 odsto su to bila naselja, sela, katuni u kojima su živeli Srbi. I tek po imenima možemo da vidimo da je tek nešto malo, neznatan procenat bio albanskog stanovništva“, precizira ovaj istoričar.

Objašnjava da je problem u sagledavaju istorije Kosova u Srednjem veku nedostatak pisanih izvora koji su, kako navodi, oskudni.

„Njih ima nešto sa tog prostora. Znatno više, a opet nedovoljno ih ima i sačuvani su arhivima u Carigradu, Rimu i nekim drugim većim centrima. Generalno pisanih izvora nema puno. Oni su iz nešto kasnijih perioda, iz Osmanskog, ali i tada su većinom oskudni tako da osnivačku povelju Dečana kao i neke druge pisane izvore moramo da dopunjujemo sa materijalnim izvorima koji se pronalaze na terenu, sa arheološkim i nekim drugim nalazima. I svi oni oni daju manje-više jednu jasnu sliku, a to je da je u ovom periodu, govorimo o 14, 15. veku dominantno stanovništvo na ovom prostoru bilo hrišćansko, odnosno srpsko“, poručuje Ristanović.

Zloupotreba istorije

Istoričar Marko Marković kaže u razgovoru za Kosovo onlajn da je značaj Dečanske povelje ogroman, posebno u kontekstu današnjih „političkih previranja i zloupotrebe istorije u političke svrhe“.

„Svako ko pogleda originalnu Dečansku povelju staru bezmalo sedam vekova njemu je jasno ko je živeo na tom prostoru i ko je vladao tim prostorom i kako je bila moćna, razvijena i kulturno utemeljena srednjovekovna srpska država“, ističe Marković za Kosovo onlajn.

Dodaje da se imanje Visokih Dečana prostiralo na prostoru koji obuhvata prostor više današnjih država na Balkanu.

„Celokupno vlastelinstvo Visokih Dečana koje zaista nije bilo malo i prostiralo se na teritoriji današnje tri države: Srbije, Crne Gore i Albanije, bilo je gotovo stopocentno nastanjeno srpskim stanovništvom. Da je situacija i u narednom periodu bila takva svedoče i potonji pisani istorijski izvori“, kaže Marković.

Precizira da je reč o izvorima postojanja nezavisne Srbije, a zatim i Osmanske vladavine.

„Imamo popis iz 1455. godine, nekadašnje zemlje Vuka Brankovića, koji govori da je prostor Kosova i Metohije bio gotovo stopocentno nastanjen srpskim stanovništvom, preciznije 98 procenata, dok svega dva procenta potpada pod stanovništvo koje nije srpsko, tu mislimo pre svega na Dubrovčane, pripadnike katoličke veroispovesti koji su ovde bili pokraj rudnika i zaista mali deo Albanaca“, tvrdi Marković.

Objašnjava da se prve ozbiljnije demografske promene na prostoru Kosova dešavaju krajem 17. veka.

„Prve ozbiljnije demokrafske promene na ovom prostoru dešavaju se tek posle 1690. sa prvom seobom Srba i sa kasnijom drugom seobom, kao i najznačajnije promene, u periodu od 1878, pa do 1912. kada veliki broj Srba biva primoran da napusti ovaj prostor i da se nastani na teritoriji Kraljevine Srbije“, naglašava Marković.