Zaplenjene arhive u Leposaviću – kulturno dobro Srbije na obradi u Prištini

Arhivska građa koja pripada arhivskom fondu Srbije, koju je kosovska policija zaplenila u Leposaviću i premestila u Arhivsku agenciju Kosova, morala bi, smatraju sagovornici Kosovo onlajna, da bude vraćena, međutim nisu optimisti da će se to tako lako i dogoditi. Istovremeno iskazuju bojazan da bi neki deo dokumenata koja svedoče o decenijama života na ovom prostoru mogao da nestane kao da nikada nije ni postojao ili da će, čak, podaci koje sadrže biti zloupotrebljeni.

Piše: Dušica Radeka Đorđević

„Arhivska građa je kulturno dobro od opšteg interesa za Republiku Srbiju koje uživa posebnu zaštitu utvrđenu zakonom“, navodi se u Zakonu o arhivskoj građi i arhivskoj delatnosti koji je usvojila Skupština Srbije.    

Jasno je da bilo koji zakon Srbije za kosovske vlasti nema nikakvu vrednost, zbog čega nije iznenadilo saopštenje premijera Kosova Aljbina Kurtija da su arhivsku građu zatečenu u Leposaviću svih ovih godina „nelegalno čuvale paralelne opštine i druge nelegalne strukture Srbije“.

Iako je u istom saopštenju Kurti poručio da će ova dokumentacija "nakon obrade u Arhivskoj agenciji Kosova" moći da se koristiti za potrebe i svrhe istraživanja, čitava akcija Prištine iz ugla Beograda nije ništa drugo do - krađa.

„Kada se sa arhivskom građom postupa mimo procedura koje predviđaju međunarodni arhivski standardi i zakoni u svim državama - onda se to naziva pljačka", poručili su Ministarstvo kulture Srbije i Državni arhiv Srbije u danu kada je kosovska policija odnosila dokumenta put Prištine.

Šta je bilo u arhivu?

Arhivska građa koja je bila u Leposaviću, prema rečima Ratomira Vukašinovića, koji je radio u Istorijskom arhivu u Leposaviću punih 35 godina, sadržala je dokumentaciju o svim preduzećima, radnim i društveno političkim organizacijama i organima uprave na čitavoj teritoriji opštine Leposavić.

Vukašinović je u Istorijskom arhivu u Leposaviću radio od od 1974. do 2010. kada je otišao u penziju, a kako objašnjava za Kosovo onlajn, Istorijski arhiv u Kosovskoj Mitrovici imao je odeljenja - Leposavić, Srbica, Vučitrn i Zubin Potok, s tim što su se Srbica i Vučitrn svojevremeno odvojili.

"Arhiv u Leposaviću obuhvatao je čitavu opštinu i okolna naselja. Sve radne organizacije, društveno političke organizacije, pripadale su Istorijskom arhivu Kosovska Mitrovica sa sedištem u Leposaviću kao odeljenju. Istorijski arhiv je obavljao pregled - gde se nalazi dokumentacija, pod kakvim uslovima je smeštena i kako se sređuje i obrađuje. Ja sam radio na proverama u kakvom je stanju građa u svim preduzećima, društveno političkim organizacijama, organima uprave, jednom rečju u svim fondovima u kojima se arhivska građa stvara. Svakog meseca sam obavljao uvid u stanje arhivske građe u registraturama", naveo je Vukašinović za naš portal.

Kada je počeo da radi 1974. godine, od opštine je, kaže, preuzeo 22 arhivska fonda. Oni su obuhvatali dokumentaciju Narodnog odbora opštine Srpska Bistrica, od 1945-1955, Šaljska Bistrica od 1945-1947, Narodnog odbora opštine Belo Brdo od 1952-1955, Mesnog narodnog odbora (MNO) Borčane 1945- 1947, Vračevo 1945-1955, Graničane 1945-1947, Guvnište 1945-1947, MNO Dren iz 1945. godine, MNO Jarinje 1945-1952, MNO Jošanica 1945-1947, SO Leposavić 1945-1964, NOO Lešak 1945-1959, MNO Miokoviće 1950-1951, Narodni odbor opštine Slatina 1945-1959, sedam seljačkih radnih zadruga, SRZ "Ibar" Leposavić 1949-1954, "Kopaonik" Sočanica 1950-1952, "Napredak" Kruševo 1949-1952,  "Novi život" Gornji Krnjin 1949-1954, "selo" Popovce 1949-1954, "Proleter" Tvrđen 1950-1952, "Sloboda" Majdevo 1949-1951, "Sloga" Jošanica 1949-1954. godine.

"Sve je to uglavnom sređeno i obrađeno i spremno za naučno istraživačke i privatno pravne svrhe. Preuzeo sam i fondove opštinskog komiteta Saveza komunista Leposavić, Slatina i Lešak. I ta je dokumentacija sređena i takođe bila spremna za naučno istraživačke i privatno pravne svrhe", kaže Vukašinović.

Kako ističe, neko mora da se postara da se ta dokumentacija vrati tamo gde joj je mesto.

"Sva ova arhivska građa sada je uzurpirana od strane onih koji nisu poželjni u Leposaviću i daće Bog brzo će otići odavde i vratiti dokumentaciju tamo gde i pripada. Razbili su vrata i preuzeli je. Zapravo niko ni ne zna šta su preuzeli. Oni od toga nemaju nikakve koristi, ali pretpostavljam da imaju zadatak da tu dokumentaciju jednostavno otpišu kao da nikada nije ni postojala, a time narušavaju pravo. Verovatno će je uništiti da o njoj ne bi postojao nikakav trag", ogorčeno kaže Vukašinović.

Istoričar Aleksandar Rastović zaplenu arhivske građe vidi kao deo šireg plana zatiranja srpskog nacionalnog, kulturnog i duhovnog identiteta.

"Svedoci smo prethodnih godina vešto osmišljene akcije da se potre sve ono što je vezano za srpsku kulturnu baštinu na prostoru Kosova i Metohije od ranog srednjeg veka do danas i da se to predstavi kao deo takozvane kosovske kulturne baštine. Reč je o sveobuhvatnom planu negiranja srpskog prisustva na Kosovu i Metohiji i u političkom, i u privrednom, i ono što je posebno zabrinjavajuće, u kulturnom i duhovnom smislu jer je Kosovo i Metohija vertikala srpskog naroda i srpske države. Zato je ovo jedan opasan čin usmeren u tom pravcu jer su arhivi u stvari srca i prošlost jednog naroda, i ne samo srpskog, nego svih naroda, i to je deo tog plana", ističe Rastović za Kosovo onlajn.

Arhivi su, kako dodaje, prvorazredni istorijski izvori koji pre svega istoričarima daju najpouzdaniju sliku kako je tekao život jedne zajednice građana, naroda, koji žive vekovima na nekom prostoru.

„Kao istraživač istorije srpskog naroda, istorije Balkana, Kosova i Metohije u 19. i 20. veku, mogu da se saglasim sa nedavnom ocenom Ministarstva kulture i Državnog arhiva Srbije da je odnošenje u Prištinu arhivske građe iz arhiva u Leposaviću jedna vrsta pljačke“, kaže Rastović.

Kako dodaje, ovde se konkretno radi o odnošenju ogromne arhivske građe koja obuhvata dug vremenski period od završetka Drugog svetskog rata do današnjih dana, a koja se odnosi na politički i privredni život, zdravstvo, prosvetu, kulturu.., sve ono što čini život naroda i građana koji žive na tim prostorima. Takođe navodi i da se konkretna građa ne tiče samo srpskog naroda na prostoru severnog Kosova, jer su na prostoru Leposavića živeli su i Albanci, skladno, zajedno sa Srbima u dugom vremenskom periodu.

Rastović ukazuje i da sve ovo nije ništa novo, jer su, kaže,  kroz istoriju zavojevači u više navrata odnosili dragoceno kulturno blago srpskog naroda. Takav je slučaj, kaže, bio u Prvom svetskom ratu kada su austrougarske vlasti nakon zauzeća Srbije u zimu 1916. godine formirale posebnu komisiju za arhive, biblioteke i muzeje u kojoj su bili istaknuti austrijski i nemački istoričari, između ostalog i Karl Pač, koji su češljali sadržaj Državnog arhiva Srbije, koji je osnovan 1898. godine. 

"Sve ono što je vezano za našu prošlost nalazi se u Državnom arhivu Srbije, a oni su 1916. godine ušli u Državni arhiv i za te tri godine austrougarske okupacije Srbije više od 180 dragocenih sanduka najreprezentativnije arhivske građe preneli su iz Beograda u Beč i u Berlin, odnosno izvršili su svojevrsnu pljačku najdragocenije građe. To su dokumenta, odnosno fondovi Knjaževe kancelarije, Ministarstva inostranih dela, Ministarstva prosvete i crkvenih dela, lični fondovi najuglednijih Srba toga vremena, sve je to manje, više preneto u Beč, u njihov Državni arhiv. Vlada Srbije i kasnije Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca nakon završetka Prvog svetskog rata imala je mukotrpan i dugotrajan posao koji je trajao nekoliko godina da se to nacionalno blago povrati tamo gde mu je mesto u depoe Državnog arhiva Srbije", navodi Rastović.

Ovo se, nažalost, kako dodaje, ponovilo i tokom Drugog svetskog rata, kada su nemački okupatori takođe veliki deo arhivske građe, koji je nakon završetka Prvog svetskog rata vraćen u depoe Državnog arhiva, po drugi put odneli i preneli ovog puta u Berlin. 

"Tako da ovo što se radi na prostoru Kosova i Metohije, u Leposaviću je, nažalost, deo jedne kontinuirane politike negacije srpskog nacionalnog kulturnog identiteta i naše duhovne zaostavštine na prostoru Kosova i Metohije", sumira on.

Može li građa da bude vraćena Srbiji?

Upitan veruje li da će arhivska građa iz Leposavića biti vraćena, Rastović kaže da kao istoričar ne može da predviđa događaje, ali se i vraća na primer nakon Prvog svetskog rata kada je deo arhivske građe vraćen, čemu su, ističe, prethodili dugi i mukotrpni razgovori i pregovori. 

"Ali nije vraćena celokupna arhivska građa. Mnogobrojni važni fondovi koji se tiču međusobnih odnosa između Austrougarske i Srbije vezano za Balkanske ratove, a prethodno i za aneksionu krizu, ostali su u arhivima u Beču, u Ratnom arhivu, u Državnom arhivu, a nakon one druge pljačke 1941-1945. godine i u arhivima u Berlinu. Tako da sam na neki način pesimista ako mogu kao istoričar da predviđam da će ikada biti vraćen državi Srbiji deo te veoma dragocene arhivske građe koja na najbolji način istoričarima omogućava da rekonstruišu sliku prilika života i politike na prostoru severnog dela Kosova i Metohije, Kosovske Mitrovice, Leposavića, Zubinog Potoka, Vučitrna i drugih mesta u tim krajevima", kaže Rastović.

Docent na Pravnom fakultetu Univerziteta u Severnoj Mitrovici Duško Čelić kaže za Kosovo onlajn da je veoma važno da Srbija bez odlaganja reaguje kod međunarodnih misija i da zatraži neizostavan, hitan, povratak arhivske građe koju je kosovska policija zaplenila u Leposaviću, jer kako ukazuje, osim što ova građa može da bude istorijski vredna, postoji i mogućnost zloupotrebe podataka koje ona sadrži.

“Ako je reč o vrednoj istorijskoj građi, svakako da Ministarstvo kulture mora da reaguje. Verbalna reakcija je bila prisutna u medijima, ali je neophodna i efektivna reakcija, da se od međunarodnih institucija zatraži vraćanje te istorijske građe”, kaže Čelić.

Kada je reč o mogućim zloupotrebama, Čelić kaže da postoji spektar mogućnosti, pogotovu ako je reč o građi vezanoj za rad Privremenih organa.

“Ukoliko je reč da su lični podaci građana došli u ruke neovlašćenih, mi pravnici kažemo rukovaoca i korisnika tih ličnim podacima, odnosno, samopoglašenih vlasti u Prištini, treba imati u vidu opasnost i da je vrlo moguće da dođe do zloupotrebe tih podataka u vidu krađa identiteta. Zato je veoma važno da Srbija promptno reaguje kod međunarodnih misija u ovom pogledu i da zatraži njihov neizostavni hitan povratak”, ukazuje naš sagovornik.

On podseća da je dolaskom Unmika 1999. godine dobar deo arhivske građe iz opštinskih arhiva, a najveći među njima je, ističe, bio Prištinski, kao i iz Pokrajinskog u kojem je bilo pohranjeno dosta vredne arhivske građe, prešao u ruke ove misije, a da ju je zatim Unmik 2008. godine predao samoproglašenim vlastima u Prištini.