Ko je bio vladika Serafim, koji je sahranjen na albanskom groblju u Tirani

Na gradskom groblju Tufina u Tirani počivaju posmrtni ostaci episkopa raško-prizrenskog Serafima Jovanovića, koji je na čelu te episkopije bio od 28. novembra 1928. godine. Na večni počinak 1945. godine, uz pratnju vojnog orkestra, ispratili su ga poglavar Albanske pravoslavne crkve, sveštenstvo, vladika apoloniski Irinej, predstavnici Eparhije raško-prizrenske, delegati albanske vlade, jugoslovenske vojne misije, predstavnici Rumunokatoličke crkve, Islamske zajednice, i verni narod.

Prema izveštaju sa sahrane dostavljenom Sinodu SPC, koji je objavljen u Glasniku, službenom listu Srpske pravoslavne crkve, u registru za 1945. godinu, "vladika Serafim je 14. januara, uz sve počasti i po pravoslavnim običajima, kako episkopima dolikuje, sahranjen na pravoslavnom groblju u Tirani pored kosturnice poginulih srpskih vojnika u ratu 1915-1918. godine".

"Zbog ratnih prilka, a i zbog zime, prenošenje posmrtnih ostataka u Prizren Blažene pamjati episkopa Serafima, nije se moglo izvršiti. Mirno počivaj, vladiko v zemlji čuždej pored svoje braće i dece Srba izginuliih u prošlom ratu i neka ti je večna pamjat", napisano je na kraju izveštaja.

Kosti prenete, ali s jednog goblja na drugo

U vreme Envera Hodže, zarad izgradnje modernog naselja nadomak Tirane, krajem pedesetih godina prošlog veka, groblje gde je vladika prvobitno bio sahranjen „Vari i Bamit“ preseljeno je na druga nova groblja Tufinu i Šar. Tako su se razdvojili srpski vojnici i episkop.

Na parceli 13 gradskog groblja Tufina, na vladikinom spomeniku zatekli smo jednu do pola dogorelu sveću i kamenu ploču na kojoj je isklesano: „Ovde počivaju kosti Serafima prizrenskog koji je umro 13. januara 1945.“

Njegov čin „episkop“ izbrisan je s ploče. U istom redu, jedan grob dalje, sahranjen je i albanski arhiepiskop Kristofor Kisit (1883-1958), savremenik vladike Serafima.

Prvi vladika koji je leteo avionom

Poslednje dve godine života episkopa Serafima prekrivene su velom tajni. Nekada profesor, vojni sveštenik, više puta odlikovan za revnosnu službu, dva puta ordenom Svetog Save petog i trećeg stepena. Prvi srpski vladika koji je leteo avionom, zaboravljen na groblju u Albaniji.

O životu i radu vladike Serafima, koga je kapitulacija Kraljevine Jugoslavije zatekla na tronu raško-prizrenske eparhije, gotovo da nema tragova posle decembra 1942. godine, tokom koje je, sudeći po dokumentima sačuvanim u Arhivu Albanije, dva puta dolazio u Tiranu. Razlog njegovog dolaska bio je da umoli italijanske vlasti da oslobode internirane Srbe i sveštenstvo iz Fjera i Puke, ali i da tadašnjeg arhiepiskopa Albanije Kristofera Kisija upozna sa stradanjem sveštenstva, monaštva, Srba i ostalog nealbanskog stanovništva na prostoru Kosova.

Ističući veliku ulogu SPC u dobijanju autokefalnosti APC, dvadesetih godina 20. veka, direktor arhiva Albanije Ardrit Bido, autor knjige „Albanska pravoslavna crkva - politčka istorija 1878 – 1937." za Kosovo onlajn kaže da su se tokom Drugog svetskog rata odnosi među dve crkve promenili. Po kapitulaciji Jugoslavije, Eparhija raško-prizrenska je podeljena. Jedan njen deo pripao je Albaniji, koja je u to vreme bila pod italijanskom okupacijom, objašnjava Bido.

"Deo Kosova i jedan deo područja s albanskom većinom na teritoriji današnje Severne Makedonije ujedinjen je s Albanijom. Tada je počeo pokušaj za integraciju svih lokalnih institucija. Prvi inspektor kojeg je albanska država uputila na Kosovo bio je Kočo Tasi. On je igrao aktivnu ulogu u integrisanju dela pravoslavne autokefalne crkve Albanije s dva episkopata: Prizrenom i ad interim, Peškopije, koja je pokrivala najveći deo oblasti s albanskom većinom u Severnoj Makedoniji. U pokušajima episkopa Serafima da srađuje, naročito s glavnim pravosudnim visokim inspektorom na oslobođenim područjima, vidimo dvostruke napore, jedan je nastojanje kako da se odbrane interesi lokalne srpske populacije, kao i, takođe, njihovo integrisanje u novu realnost. Na Svetom Sinodu APC gde je uzeo učešće, održao je jedan dugačak referat u kojem je izneo šta treba da se uradi za odbranu, za povećanje blagostanja, bezbednosti i učešće pravoslavaca na oslobođenim prostorima", kaže Bido.

Da li je vladika po poslednjem dolasku zadržan na silu u Tirani?

Albanska strana ne zna pouzdano uzrok smrti niti polje delovanja vladike Serafima Jovanovića, posle povlačenja Italije 1943. godine i sloma ideje o teritorijalnom i institucionalnom ujedinjenju. U APC nisu mogli da nam daju više informacija o životu i boravku vladike Serafima u Tirani, s obzirom na goglotu koju su crkve i verske zajednice u Albaniji doživele u vreme komunističkog režima Envera Hodže od 1967. godine.

Portparol Albanske pravoslvne crkve, teolog Toma Dima potvrdio je za Kosovo onlajn da ne postoje informacije ili istraživanja o ličnosti i radu episkopa Serafima.

"Crkveni čelnici ili sveštenici, koji su mogli imati neke informacije, već su preminuli. Jedan od njih je bio gospodin Dimiter Beduli, koji je preminuo prošle godine. Crkva nema informacije da je Serafim bio proganjan u to vreme. Jer njegovog imena nema u dosijeima Sigurimija. To istraživanje uradio je kolega, teolog Toma Škira. Tokom Drugog svetskog rata, Serafim je bio kratko vreme integrisan u hijerarhiju Albanske Pravoslavne Crkve", naglasio je Dima u pisanoj izjavi za naš portal.

Ni u Eparhiji raško-prizrenskoj SPC nismo mogli da dobijemo informaciju o radu i životu vladike Serafima.

Istoričar Veljko Đurić-Mišina kaže sa Kosovo onlajn da je nejasno zašto u Srpskoj patrijaršiji nema nijednog naučno-istraživačkog rada o životu i službi episkopa raško-prizrenskog Serafima Jovanovića. Jedno od mogućih objašnjenja je, dodaje Đurić-Mišina, njegova delatnost u godinama internacije 1941-1945. u okolnostima italijanske politike u tom delu Balkana i odnosa prema srpskom i albanskom pravoslavlju.

"Iz tih godina ostalo je mnogo toga nejasnog u vezi sa episkopom raško-prizrenskim Serafimom i Albanskom pravoslavnom crkvom u kontekstu italijanske politike na Balkanu, to jest, na teritoriji Eparhije raško-prizrenske. Italijanski planovi i njihov protektorat 'velika Albanija' želeli su da u tim planovima posebno mesto ima Albanska pravoslavna crkva koja je iskoristila ratne neprilike, pa je proširila svoju jurisdikciju nad parohijama u Metohiji, koje su bile u Eparhiji raško-prizrenskoj Srpske pravoslavne crkve. Propast Italije septembra 1943. godine odrazio se i na ostvarenje planova Albanske pravoslavne crkve za daljim širenjem na oblasti pod jurisdikcijom SPC. Ostalo je nerazjašnjeno kakvi su bili kontakti episkopa Serafima sa Albancima i šta je on sve činio u pomenutim okolnostima. Možda baš u tome i leži odgovor zašto je Srpska patrijaršija nezainteresovana za taj deo svoje istorije", zaključje Đurić-Mišina.

Šta se dešavalo s vladikom posle pada Italije 1943. godine? Da li je vladika Serafim na silu zadržan u Albaniji da li je iz nekih razloga morao ili je svojom voljom ostao u Tirani? Da li je bio u kućnom pritvoru i gde? Od čega je preminuo? Samo su neka od pitanja koja od istoričara čekaju odgovor.

Tek jedno, novinarsko, nameće se iz izveštaja o njegovoj sahrani u Glasniku SPC - zašto vladika raško-prizrenski Serafim, ako je u Tirani bio dobrovoljno, nije imao svoju odeždu za sahranu, ili zašto mu je nisu doneli sveštenici iz Prizrena koji su došli da ga isprate na večni počinak, već je sahranjen u pozajmljenoj odeždi?

Ko je bio vladika Serafim

Episkop Serafim (Sava) Jovanović, rođen je u Prizrenu 29. 11. 1873. Školovao se u Bogosloviji Sv. Kirila i Metodija. Bio je sveštenik, vojni sveštenik i suplent. Rukopoložen je za jeromonaha juna 1902. u crkvi Svetog Aleksandra Nevskog u Skadru. Od 1908. do 1912. studirao je na Moskovskoj duhovnoj akademiji i diplomirao sa naučnim stepenom kandidata bogoslovlja.

Zamonašio se 1909. u Srpskom podvorju u Moskvi. Po povratku postavljen je za nastavnika Bogoslovsko-učiteljske škole u Prizrenu. Bio je vojni sveštenik u Štipskom garnizonu i Štabu Vardarske divizije.

Dok je služio kao vojni sveštenik u Solunu, odlikovan je zlatnom medaljom za revnosnu službu. Januara 1914. unapređen je u čin sinđela, a marta 1919. u čin protosinđela. Od 1919. do decembra 1920. bio je profesor u štipskoj gimnaziji. Godine 1920. kao mentor u štipskoj gimnaziji odlikovan je ordenom Svetog Save V stepena. Za episkopa zletovsko−strumičkog rukopoložen je 23. decembra 1920. Za revnosnu službu odlikovan je 1921. godine ordenom Svetog Save III stepena.

Proveo je godinu dana kao delegat SPC u Prikarpatskoj Rusiji. Za episkopa raško-prizrenskog izabran je 29. oktobra 1928. godine. Uopokojio se 13.1.1945. godine.