FELJTON Amerikanci, Srbi i Albanci u Balkanskim i Prvom svetskom ratu (9)

Piše za Kosovo onlajn: Dragan Bisenić

"Grčka megali idea i Vanizelos"

Već posle prvog sastanka komisija se razišla oko nacionalnih linija, Britanci i Francuzi su podržavali zahteve Grčke, Amerikanci su bili uzdržaniji i imali umereniji pogled na stvari, a Italijani su se suprotstavljali svemu.

Italija zaista nije želela jaku Grčku neposredno s druge strane Jadrana. Najbliži deo Jadrana bila je zapravo peta italijanske čizme; 60 milja istočno na albanskoj obali nalazila se prekrasna prirodna luka Valona koja je predstavljala predstražu ostrva Sazan (na italijanskom, Saseno). Ako bi Italija držala i ostrvo i luku, mogla bi lako da pređe s druge strane Jadrana i iznudi zatvaranje ulaza u Jadransko more. Ako bi neka neprijateljska sila držala istočnu obalu, Italija bi uvek bila u njenoj milosti. Italija je imala i druge interese: katolička manjina na severu sa italijanskim školama i italijanskim sveštenicima. Sa italijanskog gledišta, najlakše bi bilo direktno preuzeti ovu teritoriju, ili  pretvoriti najveći deo Albanije u protektorat.

"Oslobodilac" Venizelos

Vanizelos je rođen u povoljnim prilikama, kao sin bogatog trgovca na Kritu, u vreme kada je većina grčke teritorije (uključujući i sam Krit) bila još pod turskom vladavinom. Kršten je kao Elefterios, "Oslobodilac“; njegov otac borio se za nezavisnost Grčke, a tri njegova strica su pala kao žrtve u ovoj borbi. Kada je Vanizelos imao samo dve godine, 1866, dogodio se užasan incident koji nikada nije zaboravio. U jednoj u nizu pobuna koje su potresale jedna za drugom ostrvo došlo je do opsade kritskih pobunjenika koji su sami sebe morali da u manastiru dignu u vazduh. Preživele su masakrirali Turci.  Njegovo nasleđe, istorija, sam njegov karakter doveli su do toga da se razvije u strasnog grčkog nacionalistu.

Atinski univerzitet, koji je osnovan čim je Grčka izvojevala nezavisnost od Turaka, počeo je odmah da oživljava klasičnu antičku kulturu; čak i jezik kojim su se na univerzitetu služili bio je jezik Sokrata i Aristotela, a ne savremenika u Grčkoj. Mnogi studenti, kao i sam Vanizelos, sebe su videli kao misionare helenskog sveta prema svima onima koji su još živeli pod nepodnošljivim turskim jarmom. Jednoga dana Vanizelos je za vreme studija okupio svoje drugare oko jedne velike mape. Na njoj je iscrtao granice Grčke koje je želeo: dobra polovina današnje Albanije trebalo je da pripadne Grčkoj, a skoro cela današnja Turska. Carigrad je trebalo da bude glavni grad nove Grčke.

Bila je to velika ideja – „megali idea“.

"Priroda“, rekao je jedan grčki nacionalista, „priroda je postavila granice težnjama drugih ljudi, ali ne i nama Grcima. Grci nisu u prošlosti i neće ni u sadašnjosti biti potčinjeni zakonima prirode“. „Megali idea“ (reč od koje dolazi pojam „megalomanija“) sačinjena je od snova i mašte o stvaranju carstva koje bi odražavalo zlatno doba kada se grčki govorio od Rima do Krima.

Vanizelos je bio istaknuti vođa u oslobodilačkoj borbi. Do 1910. on je postao već premijer. U balkanskim ratovima 1912. i 1913. vešto je manevrisao na međunarodnoj sceni sa takvim uspehom da se Grčka pojavljuje sa veoma prostranom teritorijom na severu, od Epira na zapada do Makedonije i dela Trakije na istoku. Nove teritorije su predstavljale dvostruko veću površinu od ranije teritorije. Čim je Vanizelos potpisao Bukureštanski ugovor 1913. kojim su potvrđene teritorijalna osvajanja Grčke, izjavio je: „A, sada skrenimo svoje poglede prema Istoku“.

Tragovima Stare Grčke   

Istok je, u stvari, značio otomanska Turska. Toliko je grčke prošlosti ležalo na toj teritoriji: Troja i veliki gradovi-države duž cele obale Male Azije – Pergamon, Efes, Halikarnas. Herodot, otac istorije, rođen je u tom delu stare antičke Grčke, kao i Hipokrat, otac medicine. Na Lesbosu Sapfo je ispevala svoje čuvene stihove, a na Samosu Pitagora je otkrio geometriju. Na Helespontu (danas Dardanelima) Leander je iz ljubavi udavio Heru; Jazon i njegovi argonauti su isplovili prema istočnom kraju Crnog mora da bi povratili Zlatno runo iz Kolhide (današnje Gruzije).

Vizantijsko carstvo i hrišćanstvo su dodali još jednu naslagu sećanja i postavili još jednu osnovu za najnovije grčke pretezije; već hiljadu godina je prošlo od kada je Konstantin postao prvi hrišćanski vladar, a njegovi naslednici su sedeli u Konstantinopolju (današnjem Istanbulu) kao glavnom gradu Istočnog rimskog carstva, govorili grčki i održali u životu velike antičke tradicije. Grčki pravoslavni patrijarh još i danas tamo živi, a ne u Atini. Sveta Sofija, (Aja Sofija) koja je sada džamija, bila je crkva koju je sagradio veliki rimski car Justinijan u VI stoleću. Vekovima stara proročanstva su predvidela da će ovaj grad biti iskupljen i oslobođen od paganskih Turaka koji su ga zauzeli 1453; generacijama i generacijama su Grci čeznuli za tim.

Grci su potomci Homera, Perikla i Sokrata, hramovi koji odišu spokojstvom, plemeniti bacači diska, zlatna svetlost kojom sija klasična Grčka i vizantijsko carstvo -  sve je to lebdelo u atmosferi na konferenciji u Parizu, iako je stvarnost bila jedna mala, frakcijama razjedinjena, zaostala nacija. Od Berlina do Vašingtona, nacionalni parlamenti, muzeiji i galerije, čak i sveže okrečene crkve, u dalekim gradovima male nove Engleske, pokazivali su  neprolaznu snagu klasične Grčke koja je daleko nadmašivala imaginaciju savremenog Zapada.

U stvari, mlada država kakve su SAD, skoro da je potpuno prihvatala klasičan grčki kao svoj zvanični jezik. Osoblje ministarstava inostranih poslova i vlada Britanije, Francuske i Sjedinjenih Američkih Država bilo je  potpuno prožeto klasičnim obrazovanjem, zadojeno ljubavlju prema antičkoj Grčkoj koja ostaje jedinstvena i neponovljiva u poređenju sa bilo kojom modernom nacijom.

Štaviše, borba grčkog naroda za oslobođenje od turske vladavine koja je počela 20-ih godina XIX veka bila je veličanstvena oslobodilačka epopeja za celu Evropu. Lord Bajron je dao svoj život, Delakroa je posveito ovoj borbi Grka svoja najveća platna. I sve dok su Grci bili pod turskom vlašću, živela je njihova ideja o oslobođenju širom Evrope. Godine 1919. u gradovima širom  Evrope i Sjedinjenih Američkih Država, pristalice Grčke i njenih zahteva usvajale su rezolucije i sakupljale finansijska sredstva za podršku. List "Dejli Telegraf“ je objavio prevod Radjerda Kiplinga grčke narodne hime „Himna slobodi“.

Za Žila Kambona, mirovna konferencija u Parizu je predstavljala „najbolje sredstvo da se zadovolje antičke težnje helenske nacije i u najmanju ruku upotpuni delo nezavisnosti koje su započele liberalne nacije u Evropi pre celo jedno stoleće.“