FELJTON Amerikanci, Srbi i Albanci u Balkanskom i Prvom svetskom ratu (6)

Piše za Kosovo onlajn: Dragan Bisenić, novinar

"Povlačenja srpskih trupa"

Vojska Kraljevine Srbije je zauzela Drač 29. novembra 1912. godine bez ikakvog otpora. Istog dana kad je zauzela grad uspostavila je Drački okrug, a imenovan je i načelnik okruga, gradonačlenik grada i komandant vojnog garnizona. Edit Daram je tvrdila da su tokom srpske uprave u Albaniji počinjeni brojni zločini, posebno tokom opsade Skadra, dok je srpska vlada demantovala sve te izveštaje o njima.

Na turskoj strani bilo je optužbi da su upravo Albanci krivi za otomanski poraz. U tada objavljenim memoarima turskog hirurga, političara i pisca, Rize Nura, u kojim se Albanci okrivljuju za poraz osmanskih snaga, navedno je: „Albanski bataljoni, obmanuti od Srba napustiše front; albanski vojnici dezertiraše Janjinu; Albanci ubiše osmanskog komandanta koji je branio Skadar; Albanci, grčki plaćenici, predaše Solun bez borbe i bezuslovno.” Ovaj odlomak završava rečenicom: "Lanac događaja pokazuje da su sve te nesreće izazvali Albanci.” 

Potpisivanjem Londonskog sporazuma u maju 1913. godine kojim je Srbija dobila teritorijalno proširenje, uključujući veći deo Kosovskog vijaleta, srpska vlada je pristala da povuče svoje trupe sa prostora koji su se nalazili van teritorija dobijenih sporazumom. Ovo je omogućilo stvaranje države Albanije mirnim putem. Konačno povlačenje srpskih vojnika iz Albanije došlo je u oktobru 1913. godine. 

Londonski ugovor

Okupacija delova balkanskih vilajeta Osmanskog carstva je bila direktan povod za sazivanje međunarodne konferencije ambasadora šest velikih sila. Rezultat ove konferencije je bilo potpisivanje Londonskog ugovora o miru 1913. koji su potpisale šest velikih sila, Osmansko carstvo, Srbija, Crna Gora, Bugarska i Grčka i svojim potpisima 31. maja 1913. prepustili velikim silama odluku o sudbini teritorije koja danas čini teritoriju Albanije. Velike sile su 29. jula 1913. na osnovu odredbi Londonskog ugovora o miru formirale novu državu - Albaniju.

Pukovnik Obri Herbert je postao strastveni zagovornik nezavisnosti Albanije, pošto je posetio zemlju 1907, 1911 i 1913. Tokom boravka u Tirani (1913), sprijateljio se sa Esad-pašom.

Kada su stigli albanski delegati na Londonsku balkansku mirovnu konferenciju 1912–1913, obezbedili su Herbertovu pomoć kao savetnika. Bio je veoma aktivan u borbi za njihovu stvar i smatra se da ima značajan uticaj na uspeh Albanije u dobijanju eventualne nezavisnosti na osnovu Londonskog sporazuma (1913). Dva puta mu je nuđen tron Albanije. Prvi put 1914. godine, neposredno pre izbijanja Prvog svetskog rata, bio je zainteresovan, ali ga je premijer Askvit, inače porodični prijatelj, razuverio u tome. Ponuda je ostala nezvanična i Ministarstvo inostranih poslova ju je odbilo. Albanska kruna pripala je Vilijamu od Vida.

Drugi put je kruna ponuđena nakon poraza italijanske vojske od Albanaca u septembru 1920. Ponuda je opet bila nezvanična, iako je data u ime albanske vlade. Herbert je razgovarao o ponudi sa Filipom Kerom i Morisom Henkijem, nastavljajući ideju da možda deluje pod zastavom Lige naroda; Erik Dramond, Herbertov prijatelj, postao je njen prvi generalni sekretar i lobiranjem je doveo do prihvatanja Albanije kao člana Lige naroda u decembru 1920. godine.

Promenom ministara spoljnih poslova u albanskoj vladi, Herbertove šanse da stekne krunu su se znatno smanjile. U aprilu 1921. krunu je, još nezvaničnije, ponudio vojvodi od Atola, Džim Barns iz Britanskih prijatelja Albanije koji žive u Italiji.

Okupacijom delova balkanskih vilajeta Osmanskog carstva balkanski saveznici su stvorili preduslove da, zajedno sa velikim silama i Osmanskim carstvom, stvore nezavisnu državu Albaniju uprkos činjenici da su se Albanci borili na strani poraženih u Prvom balkanskom ratu. Po utvrđivanju konačnih granica nove države balkanski saveznici su povukli svoju vojsku sa teritorije Albanije bez ijednog ispaljenog metka, iako su za zaposedanje ovih teritorija žrtvovani životi mnogobrojnih vojnika u borbi sa osmanskom vojskom (pogotovo vojnika Vojske Crne Gore pri opsadi Skadra).

Tada su postojale tvrdnje da je okupacija vilajeta naseljenih Albancima iz nekog razloga izazvala ogorčenje Albanaca i to prema Srbiji i česte pobune, čije gušenje je iziskivalo velike finansijske i vojne napore.

Ovo ogorčenje je bilo podstrekivano vestima objavljenim u štampi, na osnovu tvrdnji austrougarskih i italijanskih izvora, o zločinima koje su vojske država Balkanskih saveznika počinile nad Albancima. To je koristila i socijaldemokratska opozicija u Srbiji, predvođena Dimitrijem Tucovićem koji je 1914. objavio svoje poznato delo "Srbija i Arbanija".

"Svojom zavojevačkom politikom Srbija, Grčka i Crna Gora nisu uspele da Arbaniju podele, ali su uspele da je smanje i očerupaju”, tvrdio je Dimitrije Tucović. Tucović je zaključio da je "bezgranično neprijateljstvo" albanskog naroda prema Srbiji prvi rezultat albanaske politike srpske vlade. Drugi, još opasniji rezultat je "odgurivanje Albanije u šake Italije i Austrougarske", dve na zapadnom Balkanu najzainteresovanije velike sile.

Uloga Esad-paše

Na Balkanu je teritorija retko obuhvatala potpuno etnički istovetno stanovništvo. Zbog toga je, između ostalog, bilo nemoguće da se definisanjem granica nacionalnih država na Balkanu omogući da svi pripadnici određene nacije žive u svojoj nacionalnoj državi. Novoformirana Kneževina Albanija je obuhvatila većinu Albanaca i oko polovinu teritorije koje u iole većem procentu naseljavaju Albanci, dok se veliki broj Albanaca našao u okviru susednih država.

U septembru 1913. izbio je prvi oružani sukob na srpsko-albanskoj granici.

Predstavnici Osmanskog carstva su isticali da je za njih nova Kneževina Albanija marionetska država u rukama hrišćanskih Velikih sila i pozivala je na muslimansko stanovništvo u Albaniji na pobunu. Ubrzo po početku Prvog svetskog rata u Albaniji je izbio građanski rat u kojem su se sukobile snage lojalne knezu Vilhelmu od Vida i proislamski pobunjenici pod komandom Esad-paše Toptanija. Zbog poraza tokom građanskog rata, knez Vilhelm od Vida je napustio Albaniju 3. septembra 1914.

Pobunjenici pod komandom Esad-paše Toptanija, koga je Vid prethodno imenovao za ministra odbrane, zauzeli su Tiranu i Drač i proglasili islamsku "mini državu" koju su neki tada nazivali Albanski islamski emirat i koja nije nikada doživela međunarodno priznanje. Međunarodna krizna komisija je u takvim okolnostima sastavila Regentsku vladu u Valoni koja je koegzistirala sa vladom koju je formirao Esad-paša.

Sutra nastavak feljtona Amerikanci, Srbi i Albanci u Balkanskim i Prvom svetskom ratu