Shteti Bektashi në Tiranë – qendër e re fetare apo ndarje e re?

Megjithëse mediat e huaja kanë rikthyer çështjen e formimit të mundshëm të një shteti Bektashi në Tiranë, në Shqipëri pothuajse nuk ka reagime zyrtare. Ndërsa bashkësitë fetare heshtin, analistët për Kosovo online e interpretojnë në mënyra të ndryshme këtë ide – nga pretendimet se bëhet fjalë vetëm për fuqizimin e qendrës botërore të bektashizmit, deri te paralajmërimet se projekti mund të shkaktojë ndarje të reja. Edhe qytetarët dyshojnë se krijimi i një shteti të ri fetar është realist.

Shkruan: Bledar Kuka

Sipas raportimeve të portalit francez „Intelligence Online“, dy vjet pas paralajmërimit të projektit, së shpejti në Tiranë do të formohet shteti Bektashi, me mbështetjen e Francës dhe SHBA-së. Përgatitjet, siç thuhet, kanë hyrë në një fazë intensive dhe formalizimi pritet në muajt e ardhshëm. Ndërkohë, bashkësitë fetare në Shqipëri kanë vendosur të heshtin. As nga Kryegjyshata Botërore Bektashiane në Tiranë, as nga kreu i këtij urdhri, Baba Mondi, dhe as nga Komuniteti Mysliman, Kisha Ortodokse apo Kisha Katolike, nuk pati ndonjë reagim publik apo përgjigje ndaj kërkesës së Kosovo online për koment lidhur me pretendimet se shteti i ri mund të formohet së shpejti. Për këtë temë kanë folur vetëm disa analistë.

Sipas Edmond Petraj, avokat me përvojë dhe udhëheqës i partisë së pakicës vllahe në Shqipëri, termi „shtet“ në këtë rast nuk mund të përdoret në kuptimin e tij të plotë.

„Sipas mendimit tim, nuk do të kemi një shtet Bektashi. Që ai të ekzistonte, do të ishte e domosdoshme njohja ndërkombëtare, ndërsa krijimi i një shteti brenda shtetit do të nënkuptonte një marrëveshje ndërkombëtare për këtë çështje. Është e vërtetë se bëhet një krahasim me Vatikanin, por nuk pres që ky të jetë një shtet si Vatikani, i cili u krijua mbi bazën e një marrëveshjeje ndërkombëtare. Besoj se do të kemi një qendër të madhe botërore të bektashizmit, diçka të ngjashme me Mekën ose me ndonjë qendër tjetër të rëndësishme fetare në Islam, përkatësisht si Patriarkana Ekumenike në Stamboll për të krishterët ortodoksë. Kjo qendër botërore do të funksionojë në përputhje me rregullat, ligjet dhe Kushtetutën e Shqipërisë.

Pretendimet për një shtet të mirëfilltë apo madje për një monedhë të vetën me emrin ‘Bek’ nuk janë realiste. Edhe Vatikani funksionon në bashkëpunim me shtetin italian, i cili garanton rendin dhe sigurinë publike. Pres që edhe këtu të vendoset një model i ngjashëm“, tha Petraj.

Në mënyrë të ngjashme mendon edhe analisti Ili Pata, i cili thotë se për këtë temë ka biseduar me udhëheqësit bektashinj dhe me avokatët e përfshirë në projekt.

„Nuk besoj se ky do të jetë një shtet. Do të jetë një urdhër fetar, i ngjashëm me Urdhrin e Maltës, i cili ka subjektivitet ndërkombëtar dhe lidhje të ngushta me Vatikanin. Duhet pasur parasysh se Vatikani është shtet që nga Mesjeta, pas rënies së Perandorisë Romake. Nuk besoj se ky projekt do të marrë njohje ndërkombëtare si shtet, por do të ketë statusin e një urdhri fetar, për të cilin ekzistojnë shembuj në botë. Në aspektin juridik, ende nuk e dimë se për çfarë modeli bëhet fjalë, por mendoj se pretendimet se ai do ta rrezikojë sovranitetin e Shqipërisë janë të ekzagjeruara. Le të presim t’i shohim dokumentet, sepse deri më tani nuk është publikuar asnjë dokument zyrtar. Megjithatë, bazuar në bisedat që kam zhvilluar me Baba Mondin dhe me avokatët që punojnë për këtë çështje, është e qartë se ky nuk është modeli i Vatikanit“, tha Pata.

Analisti dhe përkthyesi Ben Andoni i lidh raportimet e mediave franceze me vështirësitë e tanishme të kryeministrit Rama.

„Në fillim, ky lajm u publikua nga një media franceze, pothuajse e panjohur në Shqipëri. Këtë herë nuk ngjalli interesim të madh, siç ndodhi dy vjet më parë, kur lajmi u publikua në mediat kryesore amerikane dhe u konfirmua nga kryeministri i vendit në Kombet e Bashkuara. Duket se rikthimi i temës së shtetit Bektashi lidhet me situatën shumë të vështirë të kryeministrit Rama në Shqipëri, për shkak të protestave që nuk po ndalen, megjithëse numri i pjesëmarrësve ka filluar të zvogëlohet. Opinioni publik është i interesuar për tema të tjera që lidhen me përparimin e vendit. Nga ajo që mund të shihet, ndikimi i këtij lajmi këtë herë ka qenë shumë i vogël“, konstaton Andoni.

I pyetur se çfarë ndikimi do të kishte në Shqipëri shteti i ri, nëse do të krijohej – pozitiv apo negativ – Petraj thotë se e pret „krahëhapur“.

„Mendoj se do të jetë mirë për Shqipërinë nëse arrijmë të bëhemi kryeqyteti botëror i bektashinjve. Për këtë po flitet. Nëse Irani e pranon këtë kryeqytet, gjë që aktualisht nuk e bën, nëse e pranojnë bektashinjtë në mbarë botën, Turqia... Pra, ekzistojnë disa elemente që ndikojnë dhe mbetet të shihet se çfarë do të ndodhë në ditët e ardhshme. Unë e shoh këtë si diçka pozitive dhe të dobishme për Shqipërinë, e cila po shndërrohet në kryeqytetin botëror të bektashizmit, si dhe si një bashkëjetesë shumë funksionale të feve të ndryshme, diçka që promovon vlerat tona dhe vlerat e komunitetit që beson në fenë bektashiane. Ne në Shqipëri nuk mund ta dallojmë se ku fillon ortodoksia dhe ku përfundon bektashizmi. Jemi pothuajse njësoj.

E pranojmë njëri-tjetrin ashtu siç jemi. Unë jam ortodoks dhe kam qenë në Selinë Botërore Bektashiane, e cila në fakt sot ndodhet në Tiranë“, tha Petraj.

Sidoqoftë, shteti Bektashi do të përballej me pengesa të mëdha dhe nuk do të ishte e lehtë të krijohej, vëren Pata.

„Problemi më i madh do të jetë njohja e këtij shteti të ri, nëse ai realizohet. Shtetin Bektashi do të duhet ta njohin entitetet që tashmë janë krijuar në rajon. Kjo për shkak se kemi shumë përpjekje të disa komuniteteve për t’u shkëputur nga Komuniteti Bektashian. Një nga teqetë më të rëndësishme të këtij komuniteti, teqeja shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nuk e ka pranuar këtë ide. Po ashtu, bektashinjtë nga Tetova dhe Kosova ende nuk janë bashkuar me të. Madje thuhet se ekziston një grup brenda Shqipërisë, siç është Teqeja e Elbasanit, që e ka kundërshtuar këtë ide. Pra, ekziston një lloj konflikti i brendshëm, në të cilin janë përfshirë edhe interesat e vendeve të rajonit. Duket qartë se Turqia e kundërshton këtë ide, ashtu siç e kundërshtoi në fillim Mustafa Kemal Ataturku. Gjithashtu, patëm një takim të ambasadorit turk me udhëheqësin bektashi në Elbasan, kështu që ekziston një përpjekje për ta përçarë komunitetin“, tha Pata.

Andoni paralajmëron se qëndrimi kundërshtues i bashkësive të tjera fetare në Shqipëri ndaj këtij projekti lidhet me rëndësinë që ka një pjesë e besimtarëve sufi brenda Islamit, në një vend si Shqipëria, ku ekzistojnë disa besime të ndryshme.

„Duket se shteti shqiptar po i ofron njëfarë ndihme komunitetit bektashian, i cili është më i vogël në numër se tri komunitetet e tjera, megjithëse thuhet se numri i tyre nuk është i vogël. Flitet për 150.000 persona që janë besimtarë aktivë, por edhe për shumë të tjerë që nuk deklarohen si bektashinj. Në këtë kuptim, ky komunitet mund të marrë rëndësinë e komuniteteve të tjera, sepse është e vërtetë se myslimanët sunitë, katolikët dhe ortodoksët janë shumë më të organizuar, më të fuqishëm dhe më të drejtpërdrejtë në kërkimin e të drejtave të tyre. Rëndësia që po tentohet t’i jepet komunitetit bektashian duket sikur i lë komunitetet e tjera në plan të dytë dhe i bën ato më pak të rëndësishme. Prej kohësh, këto komunitete po përpiqen të rimarrin pronat që u janë konfiskuar që nga koha e komunizmit. Rëndësia që po u jepet bektashinjve do të çojë në relativizimin e komuniteteve të tjera në mozaikun ndërfetar të Shqipërisë. Një nga pyetjet më normale që mund të shtrohet është se sa kohë do të nevojitet për krijimin e një shteti të tillë, përkatësisht nëse ky projekt ende duhet të nisë apo ka filluar tashmë“, deklaroi bashkëbiseduesi ynë.

Edmond Petraj ka parashikimin e tij. Ai mendon se debati do të zgjasë shumë.

„Nëse projekti është gati dhe paraqitet për diskutim, mendoj se do të jetë i nevojshëm ndërgjegjësimi dhe se kjo ide kërkon përpjekje lobimi në vende dhe qendra bektashiane në mbarë botën. Kam përshtypjen se bektashinjtë në botë do ta pranojnë këtë projekt. Mendoj se do të nevojiten të paktën pesë vjet, sepse në momentin e publikimit të projektit, Qendra Bektashiane në Tiranë do të lobojë në disa vende ku jetojnë bektashinj. Kjo do të ndodhë. Shumë njerëz dyshojnë se kryeministri Rama do të ketë sukses në këtë projekt, i cili mbështetet nga Qendra Bektashiane në Tiranë“, tha Petraj.

Megjithatë, Ben Andoni thotë se në Shqipëri mund të ndodhë gjithçka për shkak të traditës fetare të vendit.
„Nuk besoj se komuniteti bektashian është pjesë e Komunitetit Mysliman, sepse është e vërtetë se Komuniteti Mysliman është përpjekur t’i mbajë ata në distancë, duke qenë se disa nga ritualet e tyre janë të papranueshme për Komunitetin Mysliman. Bektashinjtë janë myslimanë jashtëzakonisht liberalë dhe ky liberalizëm i tyre nuk përputhet me parimet e sunitëve. Duhet të them se, megjithëse jemi një vend me harmoni të mirë fetare, nuk kemi treguar se jemi një popull me rrënjë të thella fetare. Po të ishim të tillë, besoj se kundërshtimi ndaj ndalimit të fesë në vitin 1967 do të kishte qenë më i madh dhe se nuk do të kishte pasur konvertime kaq të shumta si ato që ndodhën pas vitit 1991“, deklaroi Andoni.

Ndërsa mendimet e analistëve shpesh janë të ndara, qytetarët e Tiranës përgjithësisht pajtohen për një gjë – u mungojnë informacionet për konceptin, synimet dhe thelbin e shtetit të paralajmëruar.

„Jam absolutisht kundër krijimit të një shteti të tillë. Çdo informacion që është publikuar në Shqipëri ka ardhur vetëm nga mediat e huaja. Në një situatë të tillë pasigurie, kur nuk e dimë se si do të jetë ky shtet, si do të drejtohet dhe çfarë kompetencash do të ketë, unë jam kundër tij. Arsyeja tjetër përse jam kundër lidhet edhe me një fakt tjetër. Në Shqipëri krenohemi me tolerancën fetare dhe këtë e përmend si argument kundër, sepse nuk ka asnjë arsye që një fe të veçohet nga fetë e tjera në Shqipëri. Bektashizmi madje nuk është as feja kryesore në Shqipëri“, na tha një banore e re e Tiranës.

Edhe një bashkëqytetar i saj pajtohet me të.

„Nuk pajtohem me këtë ide, sepse kjo do të thotë se brenda Tiranës do të krijohet një Vatikan i vogël. Mendoj se Tirana, përkatësisht Shqipëria, nuk duhet të ndahet në disa pjesë. Në këtë vend ka katolikë, myslimanë dhe bektashinj. Kjo nuk ka kuptim. Edhe të moshuarit e kuptojnë se kjo ide nuk ka aspak kuptim“, na tha një burrë i moshuar, ndërsa një tjetër kishte mendim të kundërt.

„Nuk jam bektashi, jam ortodoks. Pajtohem me krijimin e këtij shteti“, tha ai shkurt.

Një tjetër banor i Tiranës ishte kundër.

„Mendoj se propozimi për krijimin e një shteti të tillë është i parakohshëm. Kemi edhe ortodoksë, edhe katolikë. Askush prej tyre nuk ka krijuar këtu një shtet të veçantë. E respektoj besimin bektashian, por përse duhet të krijojnë një shtet brenda shtetit? Ky është mendimi im. Kjo varet nga shumë faktorë të tjerë“, tha ai.

„Nuk dua ta jap mendimin tim, por besoj se kjo është vetëm një ndarje fetare. Asgjë më shumë. Nuk pajtohem“, u shpreh prerazi një kalimtar tjetër, ndërsa një tjetër vuri në dukje mungesën e transparencës.

„Nuk mund të jap një mendim të saktë pa informacione të qarta lidhur me këtë projekt. Jam kundër, pikërisht sepse nuk ka transparencë. Për gjithçka jemi njoftuar nga mediat e huaja, mediat ndërkombëtare. Nuk është publikuar asnjë hollësi. Kjo e bën situatën edhe më të paqartë dhe për këtë arsye jam kundër projektit të shtetit bektashi“, tha ai.

Kishte edhe nga ata që e mbështesin këtë ide.

„Mendoj se do të ishte mirë të krijohej ky shtet Bektashi, ashtu si Vatikani. Nuk e di nëse është shumë vonë apo shumë herët për këtë ide, por mendoj se, meqë qendra e fesë bektashiane ndodhet në Shqipëri, do të ishte mirë të krijohej shteti. Fetë në Shqipëri shkojnë mirë me njëra-tjetrën“, tha ky banor i Tiranës.