FELJTON Amerikanci, Srbi i Albanci u Balkanskim i Prvom svetskom ratu (1)

Piše za Kosovo onlajn: Dragan Bisenić, novinar

"Tri Amerikanke, poslanik Mozes i balkanska sudbina"

Odmah posle stvaranja Jugoslavije, jugoslovenski komunisti su oduševljeno proglasili Albance kao najzreliji narod za komunizam. Oni su tvrdili da Albanci u svojim plemenima već imaju razvijenu "sovjetsku organizaciju“, tako da nema potrebe da se ona posebno razvija nakon revolucije, nego samo da se dalje usavršava.

Ovako je svedočio vođa srpski socijalista, dr Živko Topalović u svojoj knjižici „Na Bliskom istoku“ koja je objavljena 1924. u Beogradu.

To je bio samo jedan od pogleda koje su strane sile imale na budućnost i opstanak tek stvorene albanske države u čijem nastanku je odlučujuću ulogu imalo inostrano delovanje na Balkanu, uoči neposrednog raspada Otomanskog carstva početkom 20 veka. Odlučujući udarac izbacivanju Turske imperije s Balkana zadali su Prvi i Drugi balkanski rat 1912. i 1913. godine, koji su istovremeno definisali politiku „balkanskog saveza“ koja je nastala na platformi „Balkan balkanskim narodima“. 

Godina 1912. je bila puna događaja u Rumeliji. Porta je pristala, pod pritiskom albanskih pobunjenika, da dozvoli veći stepen autonomije za četiri vilajeta na zapadnom Balkanu (Kosovski, Skadarski, Janjinski i Bitoljski) i da oni budu, na osnovu posebne odluke parlamenta objedinjeni u jedan vilajet, pod nazivom Albanski vilajet, u kojem bi stanovništvo albanske nacionalnosti ponovo imalo veća prava u odnosu na hrišćane koji naseljavaju ova četiri vilajeta. Ovim je nastavljen kontinuitet tretmana hrišćana kao građana drugog reda, što je za države članice Balkanskog saveza bio jedan od povoda za početak Prvog balkanskog rata.

Zbog izbijanja Prvog balkanskog rata dogovor o formiranju ovog vilajeta i ponovnom davanju privilegovanog statusa albanskom stanovništvu nikada nije realizovan, jer nije bio potvrđen odlukom parlamenta. Ovaj vilajet je bio poznat pod nazivom Albanski vilajet, iako Albanci nisu činili većinu stanovnika na teritoriji koja obuhvata sva četiri zapadnobalkanska vilajeta Osmanskog carstva. Balkanske države su u oktobru 1912. godine, sledeći svoje nacionalne težnje združeno napale Osmansko carstvo i u narednih nekoliko meseci podelile celu Rumeliju, teritoriju Osmanskog carstva u Evropi, uključujući i one koje su naseljene Albancima.

Ustupci Albancima

Posle italijanskog napada na Tripoli i Kirenaiku, Porta je bila prinuđena da zbog većeg vojnog angažovanja po tom osnovu obeća Albancima određenu autonomiju i veća prava u avgustu 1912. godine, jer joj je bila potrebna podrška muslimanskih Albanaca pri eventualnim sukobima sa hrišćanskim balkanskim državama. Pošto se na taj način pokazalo da su bile uzaludne molbe Srbije i Bugarske upućene početkom avgusta 1912. ministarstvu spoljnih poslova Rusije da utiče na Osmansko carstvo da ne dozvoli da hrišćanski stanovnici balkanskih vilajeta Osmanskog carstva budu ponovo obespravljeni u odnosu na Albance, balkanski saveznici su zaključili da se problem ne može rešiti diplomatskim putem. Zbog toga je Prvi Balkanski rat i počeo ultimatumom Osmanskom carstvu da odmah proglasi reforme pod nadzorom balkanskih država i zaštiti ugrožene hrišćane.

U novembru, sa izbijanjem Prvog balkanskog rata Albanci su proglasili stvaranje nezavisne Albanije, koja je uključivala današnju Albaniju i srpsku autonomnu pokrajinu Kosovo i Metohiju. Albanske pretenzije na Kosovo i Metohiju uvek su utemeljivane na stavovima Prizrenske lige. Tu argumentaciju, albanska delegacija je ponovila i na Pariskoj mirovnoj konferenciji 1919. gde je učestvovao tadašnji predsednik vlade Albanije, Turhan paša Permeti.

Balkanski savez bio je rezultat povezanog procesa u razvoju balkanskih država, ali ni on nije nastajao nezavisno od uticaja spolja.

Nove podatke o američkoj ulozi u stvaranju Balkanskog saveza nalazimo kod supruge srpskog diplomate Slavka Grujića, Amerikanke Mabel Danlop Grujić u njenoj prepisci sa višedecenijskim urednikom časopisa "Forin afers" od njegovog osnivanja, Hamiltonom Fiš Armstrongom. On u pismu od 17. novembra 1950. godine otkriva da su važnu ulogu u pobuni balkanskih naroda protiv turskog zavojevača imale tri žene, sve tri Amerikanke i američki ambasador u Atini u to vreme Džordž Mozes.

Mozes je bio poslanik od 5. aprila 1909. do 30. seprembra 1912. Bio je akreditovan i kao diplomatski agent u Bugarskoj. Pre toga, bio je urednik i glavni urednik lista "Konkord ivning monitor" od 1892. do 1918. Preko senatora Jakoba Gelingera i Vilijema Čendlera želeo je još 1905. da izdejstvuje da postane poslanik u Grčkoj, ali je taj položaj dobio tek 1909. od predsednika Tafta.  

Podsećajući u pismu od 17. novembra 1950. Hamilton Fiša na susret iz 1912. ona navodi da je „prvi uspešan pokušaj balkanskih naroda da se ujedine kako bi isterali Turske sa Balkana bio učinjen od strane tadašnjeg američkog izaslanika u Atini Džordža Mozesa“. Ona svedoči da joj je to Mozes rekao kada je okončao svoju diplomatsku misiju.

U to vreme, navodi Mabel Grujić, podudarilo se, da je supruga grčkog ministra spoljnih poslova bila Amerikanka kao što je to bila i žena bugarskog ambasadaora u Atini, a takođe i supruga srpskog otpravnika poslova u Londonu, odnosno ona sama. Mozes je predložio ovaj dogovor crnogorskom knezu, pošto je u to vreme bio američki izaslanik i na Cetinju.

Bizmarkova poruka Rusima 

Rusija se umešala tek kada je rat počeo, objavljujući da ona sama mora da odlučuje podelu teritorija posle rata.

Turska je onda napala Bugarsku i Srbiju na tada postojećim granicama. Engleska, Francuska i Italija ostale su neutralne i brzo su prihvatile „fait accompli“ (svršen čin) u govorima u Londonu i Bukureštu, nakon napada Bugarske na Srbiju i Grčku, jer nije uspela da dobije ni jedan deo makedonske teritorije koju je želela.

U tom trenutku, ona navodi da je Bizmark bio taj koji je ukazao Rusiji da je njena budućnost na Dalekom istoku, nakon što je postala imperija koja je za sebe rezervisala Balkan. Nemačka je nastojala da stvori savez sa Turskom imperijom.

Prvi balkanski ustanak počeo je u Bosni. On je doveo do Berlinskog kongresa na kojem je Austrougarskoj dat mandat na Bosnu i Hercegovinu na 25 godina. Kada je taj mandat istekao, Austrougarska formalno je anektirala Bosnu i Hercegovinu. Turska je odgovorila ustankom „mladoturaka“ koji su obećali da će da očuvaju provinciju od Austrougarske, što je bilo obećanje svih velikih sila.

Ali, stanovništvo ovih provincija, kao i Makedonije i Krita, nastavilo je da se protivi tome.

"Gospodin Mozes je u ovome video predigru za buduće zločine i savetovao je balkanske države da se pripreme za rat protiv Turske“, navodi Mabel Grujić.

U prilog tome, ona navodi da su joj dvojica njenih američkih prijatelja na najvišim državnim položajima rekli da je potrebno ujedinjenje balkanskih država.

Prvo je to učinio američki državni sekretar Džordž Hej, kada su se sreli u Parizu, 1904. godine.

Pitajući se da li je njegova inicijativa bila individualna ili je došla iz Vašingtona, ona kaže da je sigurna da je ona bila odobrena iz Vašingtona, odnosno od tadašnjeg predsednika Vilijema Tafta.

Sledeći je bio američki profesor, prvi glavni urednik časopisa Forin afers, Arčibald Kari Kulidž, koji joj je, kada su se sreli u Parizu 1906. dok je predavao na Sorboni, rekao da "balkanske zemlje moraju da se ujedine“.

Sutra nastavak feljtona "Amerikanci, Srbi i Albanci u Balkanskim i Prvom svetskom ratu"