FELJTON Strani faktor i izgradnja albanske nacije (2): Kulturni protektorat kao izlaz

Piše za Kosovo onlajn: Dragan Bisenić

Peter Knauseder u svojoj analizi „Pobune u Albaniji tokom Prvog svetskog rata:  saradnja Austrougarske sa albanskim pobunjenicima protiv Srbije i Crne Gore“, objavljenoj u Beču 2012. navodi da je nakon poraza u Kenigrecu 1866. godine, Dunavska monarhija morala da traži novi spoljnopolitički pravac, i iako je Otomansko carstvo i dalje obavljalo veću ili manju kontrolu nad velikim delovima Balkana, institucija kulturnog protektorata nudila je jedan izlaz, mada uz prilično ograničene mogućnosti za vršenje vlasti.

Ova zaštitna prava koja su Austrougarska i Francuska ostvarivale nad Katoličkom crkvom, a time i nad katolicima u nekim oblastima Osmanskog carstva, zasnivala su se, s jedne strane, na međunarodnim ugovorima, a s druge strane, na turskom običajnom pravu.

Nemac začetnik albanistike

"Još u 18. veku Austrija je ugovorom garantovala protektorat nad katoličkim stanovništvom na severnim albanskim planinama, takozvanoj Malesiji. Ovaj kulturni protektorat je video zaštitu nad verskim zajednicama kao takvima. Ustavnim učvršćivanjem verskih sloboda u Osmanskom carstvu 1908. posle Mladoturske revolucije, kulturni protektorat je zapravo doveden do apsurda, ali je Habzburška monarhija nastavila da se poziva na ovo zaštitno pravo“.

Početak napora Austrougarske bio je 1854. godine kada je austrijski diplomata i specijalista za albanski jezik, Johan Georg fon Han, identifikovao pelazgijski jezik sa protoalbanskim. Han je rođen u Frankfurtu na Majni. Godine 1847. imenovan je za austrijskog konzula u Janini, danas u Grčkoj. Premešten je u Helensko kraljevstvo na ostrvo Siros 1851. godine, a od 1869. bio je generalni konzul u Atini. Smatra se začetnikom albanistike.

Sakupio je i objavio izvorne materijale o albanskom jeziku i kulturi kao potomcima starih Ilira. On je za „potrebe preliminarne studije potrebne za drevnu istoriju Albanaca“ u svom delu "Albanische Studien“ u izučavanju antičke istorije pošao od toga da su najstariji istorijski poznati stanovnici Helade bili Pelazgi (str. 310). Postavlja pitanje da li im je kultura doneta iz starog Egipta ili Fenikije, ili su se među njima ukrstile dve kulturne struje koje su potekle iz zajedničkog izvora“?

Han pretpostavlja da je feničansko pismo dospelo do Helena uz posredovanje Pelazga. On za tumačenje helenske istorije prihvata Napoleonovo gledište da je Francuska revoluciija bila u stvari „ustanak Gala protiv Franaka“, odnosno, da su političke borbe u helenskim državama bile rezultat trvenja između helenskih aristokratskih i pelazgijskih, demokratskih elemenata. 

Han je naveo „kako drevni tekstovi opisuju vladajuće tesalsko ratničko plemstvo, ono pokazuje veliku sličnost sa današnjim Albancima; težnja za ličnom i lokalnom nezavisnošću preovlađuje i nikada ne dozvoljava da dođe do koncentracije kolektivnih snaga“.

On zatim smešta Ilire u Persiju i Jermeniju, da bi pokazao kako albanske i jermenske reči imaju sličnosti. „U današnjoj Albaniji se mogu naći oblici Arben i Armeng, kao što postoje Albanija i Jermenija. Današnja reka Arsen, odgovara jermenskom Arsaniju (takođe pritoka Eufrata se sada zove Arsen). Sve ovo događa se u 3. i 4. veku pre nove ere”.

Ova teorija nije podržana nikakvim naučnim dokazima, a savremeni naučnici je vide kao mit. Stefani Švandner-Sivers i Bernd Jirgen Fišer, urednici zbornika „Albanski identiteti: mit i istorija“, predstavljaju radove koji su rezultat Londonske konferencije održane 1999. godine pod nazivom „Uloga mita u istoriji i razvoju Albanije“. „Pelazgijski“ mit o Albancima kao najstarijoj zajednici u jugoistočnoj Evropi je među onima koji se istražuju u eseju Noela Malkolma „Mitovi o albanskom nacionalnom identitetu: neki ključni elementi, izraženi u delima albanskih pisaca u Americi početkom dvadesetog veka”.

Stefani Švandner-Sivers u uvodnom eseju uspostavlja kontekst mita o „pelazgijskim Albancima“, primenljivog na Istočnu Evropu uopšte, u smislu “čežnje za stabilnim identitetom u društvu koje se brzo otvara“.

Pelazgijska teorija

Piter Mekridž je u radu "Aspekti jezika i identiteta na grčkom poluostrvu od osamnaestog veka” naveo: Ubrzo nakon toga je formulisana „pelazgijska teorija“ prema kojoj se tvrdilo da grčki i albanski jezik imaju zajedničko poreklo od pelazgijskog, dok su sami Albanci Pelazgi i stoga potiču iz istog etnološkog porekla kao i Grci.

Pelazgijska teorija“ je počela da se oblikuje 1850-ih i 1860-ih i postala je široko rasprostranjena 1870-ih. Nepotrebno je reći da nema apsolutno nikakvih naučnih dokaza koji podržavaju bilo koju od ovih teorija“.

Han navodi da se mogu razlikovati tri doseljenja; gotsko, srpsko i bugarsko.

On navodi da su se 610. godine doselili Hrvati i Srbi u Dalmaciju; pokorili su Avare koje su tamo zatekli i slagali se sa malobrojnim rimskim stanovnicima primorskih gradova koje je oluja vremena poštedela. Hrvatsku, Slavoniju (Sirmijum), Dalmaciju i Bosnu i danas naseljavaju ovi doseljenici, koji su ono što je još tamo bilo upijalo od prvobitnih ilirskih stanovnika i na ovim mestima čine severne susede Albanaca. Međutim, potisnuli su ih i osvojili sever Albanije, koja je od tada do 1360. godine činila provinciju Srpskog carstva odvojenu od juga zemlje.

Ističući kako su  Srbi postajali sve smeliji u svojim upadima, Han navodi da je car Mihailo Duka imenovao najhrabrijeg čoveka u carstvu, Nikifora Brijenija, za vojvodu od Dirahijuma da tome stane na kraj. Starosedeoci su ga sa radošću primili i ispratili na srećan put protiv Srba. On je, međutim, poražen od strane srpske vojske. Kasnije se pobunio protiv cara, ali je uhvaćen i oslepljen.

"Njegovog naslednika na mestu namesnika ovaj primer nije odvratio, on je sakupio veliku vojsku Normana, Bugara, Grka i Albanaca i napredovao preko  Ohrida do Soluna 1079., ali je doživeo istu sudbinu kao i njegov prethodnik. Ovom prilikom se prvi put u analima pominje ime Albaneze. Dve godine kasnije, Normani su započeli svoja osvajanja u Albaniji".

U Istočnoj krizi 1878. Osmansko carstvo više nije moglo da brani teritorijalni integritet Albanaca, pa je albansko pitanje prvi put došlo za pregovarački sto evropske diplomatije. Krajem 19. veka nekoliko albanskih intelektualaca pokušalo je da pripremi narod za odvajanje od Osmanskog carstva. Interno, nastojali su da stvore zajednički identitet uprkos dve religije, četiri denominacije i dva glavna dijalekta, za razliku od Osmanlija, Grka i Slovena i sa sopstvenim jezikom i istorijom. Napolju, oni su pokušavali da formulišu zahteve za nezavisnom nacionalnom egzistencijom ili nezavisnom državnošću.

Sutra nastavak - Paško Vasa i nastanak „albanstva“