Od podele imperija do savremenih geopolitičkih kriza

Piše za Kosovo onlajn: Željko Šajn

Početak dvadesetog veka obeležio je raspad velikih imperija i stvaranje novog međunarodnog poretka. Odluke donete tokom Prvog svetskog rata trajno su uticale na političku kartu Evrope i Bliskog istoka. Mnoge granice koje su tada uspostavljene bile su rezultat diplomatskih dogovora velikih sila, a ne isključivo izraz volje naroda koji su na tim prostorima živeli.

Jedan od takvih primera predstavlja Londonski pakt iz 1915. godine, kojim su Velika Britanija, Francuska i Rusko carstvo nastojale da pridobiju Italiju za ulazak u rat na strani Antante. Paralelno sa tim vođeni su razgovori o podeli teritorija Osmanskog carstva, čija je politička moć u tom periodu postepeno slabila.

Taj proces konkretizovan je Sporazumom Sajks–Piko iz 1916. godine, kojim su Britanija i Francuska podelile sfere uticaja na Bliskom istoku. Prema tom planu Francuska je trebalo da kontroliše oblasti današnje Sirije i Libana, dok je britanski uticaj bio usmeren ka područjima današnjeg Iraka, Jordana i delovima Palestine. Granice stvorene u tom periodu često nisu pratile etničke i verske podele stanovništva, što je kasnije postalo izvor brojnih političkih i bezbednosnih tenzija.

Na mirovnoj konferenciji u Versaju 1919. godine pokušano je da se uspostavi novi međunarodni poredak. U raspravama o granicama i nacionalnim pitanjima učestvovali su i pojedini naučnici i intelektualci. Srpsko-američki naučnik Mihajlo Pupin u svojim memorandumima upućenim predsedniku Vudrou Vilsonu ukazivao je na etničku strukturu Balkana i značaj pravednijeg određivanja granica.

Tokom dvadesetog veka Bliski istok postao je jedan od najvažnijih regiona svetske politike. Pored istorijskog nasleđa, značaj regiona proizilazi i iz velikih prirodnih resursa. Države kao što su Saudijska Arabija, Iran i Irak poseduju značajne rezerve nafte i gasa, što regionu daje veliki ekonomski i strategijski značaj. Istovremeno, kroz Bliski istok prolaze važni trgovački putevi koji povezuju Evropu, Aziju i Afriku, uključujući Suecki kanal i Ormuski moreuz.

Zbog takvog položaja region je postao prostor u kome se ukrštaju interesi velikih sila. U savremenim međunarodnim odnosima značajnu ulogu imaju Sjedinjene Američke Države, Rusija i Kina, koje nastoje da obezbede politički i ekonomski uticaj u regionu. Država Izrael u tom kontekstu predstavlja važnog saveznika Sjedinjenih Američkih Država, dok regionalne sile poput Irana nastoje da prošire sopstveni uticaj.

U geopolitičkim raspravama ponekad se pominju i strategijske analize budućnosti regiona. Često se navodi tekst izraelskog analitičara Odeda Jinona, objavljen 1982. godine u časopisu Kivunem, u kojem je izneta teza da bi stabilnost regiona mogla zavisiti od slabljenja velikih regionalnih država i pojave manjih političkih entiteta zasnovanih na etničkim i verskim podelama. Ipak, većina istoričara i politikologa naglašava da je reč o pojedinačnoj analitičkoj studiji, a ne o zvaničnoj politici države Izrael.

Savremeni konflikti pokazuju da se svet nalazi u periodu značajnih geopolitičkih promena. Rat u Ukrajini i tenzije na Bliskom istoku ukazuju da lokalne krize sve češće postaju deo šireg rivalstva velikih sila. Kineski istoričar ideja Điang Sjuećin ukazuje da prostor koji povezuje Evropu, Bliski istok i Aziju predstavlja važan civilizacijski pojas u kome se tokom istorije prepliću kulture, trgovina i politički interesi.

Slični procesi mogu se uočiti i u drugim delovima sveta. Pitanje Kosova i Metohije pokazuje da i regionalni konflikti na Balkanu imaju širi međunarodni značaj, jer se u njima ogledaju interesi različitih aktera. Iako su istorijske okolnosti različite, ovi primeri ukazuju da lokalni sporovi često postaju deo širih geopolitičkih procesa.

Savremeni sukobi zato se ne mogu posmatrati kao izolovane krize. Oni su deo šireg procesa u kome se postepeno oblikuje nova ravnoteža moći u svetu. Prostori kao što su Bliski istok, istočna Evropa i Balkan ostaju važne geopolitičke tačke u kojima se ogledaju dublje promene u međunarodnom poretku i odnosima velikih sila.