Tri veka natprirodno zlih Srba

Piše za Kosovo Online Srdjan Garčević, osnivač The Nutshell Times

Ova godina obeležava više značajnih godišnjica za Srbiju, uključujući 80 godina od pobede u Drugom svetskom ratu, 30 godina od Dejtonskog sporazuma, kao i etničko čišćenje Srba iz Hrvatske tokom operacije „Oluja“. Ipak, jedna godišnjica koja će verovatno proći nezapaženo jeste 300 godina od prvog značajnijeg pojavljivanja Srbije u svetskoj štampi – zahvaljujući Petru Blagojeviću.

Blagojević je bio meštanin Kiseljeva, sela smeštenog između slikovitih tvrđava Ram i Golubac na Dunavu. Umro je iznenada 1725. godine, nešto manje od decenije nakon što su Habsburzi preuzeli vlast u Srbiji. Za života nije bio naročito poznat, ali je postao veoma slavan nakon smrti.

Lokalne habsburške vlasti su prijavile da je bio odgovoran za smrt više seljana koje je, navodno, progonio iz groba. On je prvi srpski vampir, a ovaj neobičan slučaj šokirao je evropsku javnost usred doba prosvetiteljstva i popularisao reč „vampir“ – jedinu srpsku reč koja je ušla u globalni leksikon. Blagojević nije bio usamljen: nekoliko meseci kasnije pojavio se i Arnold Paole (Arnaut Pavle) koji je „isisavao“ život iz seljana u blizini Trstenika. Oko istog vremena pojavio se još jedan vampir blizu Kragujevca, ali je njegov slučaj, iz nepoznatih razloga, detaljno obrađen tek decenijama kasnije.

Rast štampanih medija krajem 17. i tokom 18. veka, poput Wiennerischers Diarium (današnji Wiener Zeitung), proširio je ove uzbudljive priče iz „egzotičnih krajeva“, izazvavši vampirsku paniku širom Evrope. O fenomenu vampira raspravljali su i veliki umovi tog vremena, uključujući Voltera, a polemika je zaustavljena tek kada je carica Marija Terezija poslala svog lekara, Gerarda van Swietena, da ispita ove slučajeve.

Interesovanje za vampire obnovljeno je 1897. godine kada je Brem Stoker objavio gotički roman Drakula. Ipak, Stoker ih je premestio s druge strane Dunava, u maštovitiju Transilvaniju, čime je Srbija oslobođena svoje morbidne reputacije – ali i turističkog potencijala koji vampiri danas donose.

Međutim, to nije bio kraj mračnim i fantastičnim pričama koje su se pričale o Srbiji i Srbima.

Nedavni intervju sa italijanskim generalom Đanijem Fantinijem, zaposlenim u OEBS-u, za italijanski portal Krisis predstavlja dokaz da mnogi i dalje veruju u zvaničnu verziju događaja iz Račka iz 1999. godine, uprkos brojnim dokazima koji joj protivreče. Fantini, kao i mnogi pre njega, tvrdi da navodni masakr u Račku – tokom kojeg su srpske snage navodno ubile nenaoružane kosovske Albance – zapravo nije bio masakr, već borba između terorističke OVK i srpskih snaga (koje su, kako kaže, čak evakuisale civile iz tog područja kako bi ih zaštitile).

Dok svaki rat obiluje ovakvim događajima, Račak je bio poseban jer je poslužio kao povod za NATO bombardovanje Srbije i „prodavanje“ rata svetskoj javnosti. Ponovo se pokazalo da su mnoge makabrističke priče o Srbima zapravo – izmišljotine.

Za razliku od priča o vampirima iz 18. veka, ove novije izmišljotine imale su vrlo jasnu svrhu – ratnu propagandu. Primera je previše da bi se svi naveli: čitava industrija filmova, knjiga, vesti i „naučnih“ radova koji dokazuju tobožnju jedinstvenu srpsku zločinačku prirodu kroz istoriju. Ipak, srećom, bilo je i onih koji su pokušali da isprave zapis i pruže nijansirane, činjenicama potkrepljene prikaze – bez preterivanja koja i danas opterećuju medije i međususedske odnose.

Odmah po završetku ratova, počele su da se pojavljuju analize medijskih taktika koje su korišćene protiv Srbije tokom ratova za nasledstvo Jugoslavije. Britanski novinar i profesor na London South Bank univerzitetu, Filip Hemond, opsežno je pisao o ovom fenomenu. Zajedno sa Edvardom S. Hermanom (poznatim po knjizi Manufacturing Consent), uredio je zbornik o upotrebi propagande u ratovima širom sveta, uz priloge iskusnog novinara Džona Pilgera i slavnog britanskog dramaturga Harolda Pintera.

Slični radovi koji razotkrivaju nehumanitarne motive za vođenje ratova i ulogu medija u njihovom raspirivanju objavljeni su i u Francuskoj (novinar i urednik Serge Halimi), kao i u Nemačkoj (Matijas Kincel i Hajnz Lokvaj), čije je Ministarstvo odbrane fabrikovalo operaciju „Potkovica“ – korišćenu u aprilu 1999. godine kao „dokaz“ o srpskom planu etničkog čišćenja Kosova i Metohije.

Godine 2008. dokumentarni film Počelo je lažima autora Joa Angerera i Matijasa Verta ponovo je otvorio već osporenu priču o tobožnjem masakru kosovskih Albanaca na stadionu u Prištini – još jedna potresna, izmišljena priča koja je služila kao potpaljivač rata.

U Sjedinjenim Američkim Državama, politički naučnik i kulturni kritičar Majkl Parenti bio je jedan od najglasnijih kritičara šovinističkih narativa protiv Srbije. Istovremeno, istoričar Dejvid N. Gibs sa Univerziteta Arizona dao je uzdržaniju procenu NATO intervencije iz 1999. godine u svom delu First Do No Harm: Humanitarian Intervention and the Destruction of Yugoslavia (2009). Najzanimljiviju analizu ratne propagande ipak donosi japanski dokumentarac iz 2001. godine, produkcije NHK, pod naslovom Etničko čišćenje: Mediji i svetsko mnjenje, u kojem direktori PR agencije Ruder Finn otvoreno govore o tome kako su „prodali“ verziju rata koju su promovisali bošnjački lideri.

Uprkos važnosti u razbijanju mitova, mnoga od ovih dela retko se citiraju u mejnstrim diskursu, gotovo su nepoznata istraživačima ratova – kako u inostranstvu, tako i u Srbiji. Neka nikada nisu ni prevedena, a ona koja jesu – tek u poslednjih nekoliko godina. To i nije previše iznenađujuće, s obzirom na to da su pokušaji da se kritikuju narativi koji su vodili ratovima često nailazili na svojevrsne „kazne“ – i to decenijama kasnije. Najpoznatiji primer je austrijski dramaturg Peter Handke, koji je i 2019. godine, kada je dobio Nobelovu nagradu za književnost, bio izložen žestokim napadima jer nije prihvatio manihejski narativ o jugoslovenskim ratovima.

Ipak, zahvaljujući rastu interesovanja za zvanične narative i na Zapadu – sada i iz zvaničnih krugova – raste i želja da se sazna istina o tome šta se zaista dešavalo na Balkanu devedesetih. Kako je Gibs nedavno izjavio, ratovi protiv Srbije bili su prvi posleratni sukobi koji su izazvali gotovo religioznu histeriju u političkom establišmentu Zapada – pre svega zahvaljujući medijima.

Bilo da je reč o istraživanjima Majka Benca o ulozi različitih tink-tenkova i razvojnih agencija u jugoslovenskoj politici, ili izjavama Džefrija Saksa u podkastu Takera Karlsona o tome kako je Jugoslavija razbijena iz geopolitičkih, a ne humanitarnih razloga – možemo se nadati da buduće generacije novinara i istoričara neće morati da se bave karikaturama krvožednih Srba, već da će iz ovih tragičnih ratova učiti – kako o Balkanu, tako i o sopstvenim državama.