Turbo-folk: Povezivanje Istoka i Zapada, na srpski način

Piše za Kosovo Online: Srđan Garčević, osnivač The Nutshell Times-a

Ovog decembra završena je „Eras“ turneja Tejlor Svift kojom se definiše jedna generacija. Zbog svog globalnog dometa i ekonomskog i kulturnog uticaja, turneja je bila neverovatna čak i za one koji nisu fanovi Sviftove. Ne samo da je ovo bila turneja sa najvećom zaradom u istoriji - koja je Sviftovu učinila prvim milijarderom koji je svoje bogatstvo zaradio isključivo od muzike - već je imala i značajan pozitivan uticaj na ekonomije gradova u kojima je održana. Kulturni i ekonomski značaj bio je toliko veliki da su se političari širom sveta - od Kanade do Tajvana - takmičili da je ugoste u svojoj zemlji. Sviftova je čak izazvala regionalni skandal u jugoistočnoj Aziji, jer su susedi Singapura optužili ostrvsku državu za mračne radnje kako bi Sviftova imala nastup samo u njihovoj regiji. Najbliže Balkanu što je Sviftova trebalo da dođe, uprkos pokušajima Mađarske, bio je Beč. Međutim, i ti su koncerti otkazani zbog incidenta koji je izazvao islamistički mladić albanske nacionalnosti.

U isto vreme dok je Sviftova širila svoju verziju američke kulture širom sveta, njen lokalni ekvivalent, Aleksandra Prijović, pravila je istoriju u regionu sa svojom turnejom "Od Istoka do Zapada", donoseći najbolje od srpskog turbo-folka svetu. Iako neuporediva sa Sviftovom, ukupna poseta bila je značajna za region - preko pola miliona - i turneja je ušla u istoriju po broju rasprodatih mega prostora poput Beogradske i Zagrebačke Arene. Tokom svog završnog koncerta u Beogradu 22. decembra, Prijovićeva je ponosno prikazala sve stanice svoje turneje: od Skoplja do Čikaga preko Ciriha, Beča, Minhena i drugih mesta sa značajnom jugoslovenskom dijasporom.

Međutim, više od samih brojki, turneja Aleksandre Prijović bila je dokaz da turbo-folk ostaje najkohezivniji kulturni proizvod na Balkanu i šire. Prijovićeva, rođena u Somboru koja je mladost provela u Belom Manastiru preko Dunava u Hrvatskoj, okupila je srpsku evrovizijsku senzaciju Mariju Šerifović, crnogorskog šlagera Acu Pejovića i hrvatsku eurodance divu Vannu, sve dok je prepuna beogradska arena aplaudirala.

Aleksandra Prijović je takođe potvrdila da je turbo-folk najprofitabilniji tradicionalni kulturni proizvod iz Srbije, uprkos decenijama dugim naporima srpske i hrvatske kulturne elite da ga unište. Dok hrvatska elita sada vidi turbo-folk kao subverzivni srpski uticaj, razlozi srpske elite bili su običniji i kratkovidi. Dok su prvi formalni pokušaji - kroz dodatne poreze - počeli početkom 1970-ih kada su "liberali" srpskog krila jugoslovenske komunističke partije pokušali da marginalizuju narodnu muziku i njene varijante u korist više zapadno orijentisanog roka i džezа, to je bio proizvod dugog niza srpskih i generalno jugoslovenskih intelektualaca koji su očajnički želeli da oponašaju Zapad umesto da stvore nešto pamtljivo. U posebno prodornom eseju iz 1925. godine hrvatsko-jugoslovenskog antropologa Vladimira Dvornikovića, „Psiha jugoslovenske melanholije“ (koji trenutno prevodim na engleski), autor vidi ovu kratkovidost kao posledicu naše previše zapadnjačke intelektualne klase, nesposobne da ceni snagu lokalne narodne muzike, koju on vidi kao najmoćniji izraz jugoslovenskog genija.

Dvornikovićeve stavove o tome da narodna muzika prikazuje naš jedinstveni nacionalni genije možemo smatrati zanimljivima, ali oni ne ističu da mnogo toga što nazivamo turbo-folkom povezuje Srbiju sa kulturom istočnog Mediterana. Kako primećuje najistaknutiji savremeni teoretičar turbo-folka, Ognjen Lopušina, ne samo da naši pevači razmenjuju melodije sa grčkim, turskim i čak egipatskim kolegama, već ovaj fenomen omogućava izgradnju mostova u regionu koji je, nažalost, pogođen previše podelama, kao što vidimo u sukobima u Siriji, Libanu i Gazi. Kako su mnogi od tih sukoba proizvod forsirane modernizacije, lokalne varijante turbo-folka prikazuju mogućnost nežnije, humanije, organske kulturne evolucije. Iako bi bilo maštovito sugerisati da bi ceo region, od Julijanskih Alpa do iranskih planina, mogao rešiti svoje probleme oslanjajući se na svoju ljubav prema živopisnoj narodnoj muzici, to je svakako nešto što stavlja Srbiju na globalnu kulturnu mapu.

U skladu sa najdostojnijim delima naše kulture, bilo da je reč o "Hazarskom rečniku" Milorada Pavića, celokupnom opusu Ive Andrića ili filmovima Emira Kusturice, turbo-folk takođe istražuje našu povezanost i sa Istokom i sa Zapadom.

Na kraju, muzika - a posebno turbo-folk - dobar je posao u sve više rastresenom svetu: dva od deset svetski najposećenijih koncerata sa ulaznicama održana su u Beogradu, i privukla su više posetilaca nego bilo koji od koncerata Tejlor Svift. Bilo je to 2005. godine kada je Bijelo Dugme, koje je integrisalo folklorni element u svoju rok muziku, preuzelo Beogradski Hipodrom i privuklo 220,000 posetilaca, i 2013. godine kada je Svetlana Ražnatović Ceca, verovatno najznačajnije ime u turbo-folku, preuzela Ušće i prodala preko 150,000 ulaznica. Ceca je najavila da će njen sledeći mega koncert biti održan sledeće godine simbolično na Vidovdan u Beogradu i okupiće ljude sa celog Balkana. Nadajmo se da će Srbija prihvatiti svoj najznačajniji kulturni proizvod na način na koji je Amerika promovisala Sviftovu, i koristiti ga za izgradnju mostova po regionu, od Istoka do Zapada.