Timoti Lles: Marrëveshja për shkëmbimin e territoreve të Kosovës dhe Republikës Srpska është e mundur

Profesori i Qendrës për Gjeopolitikë të Universitetit të Kembrixhit, Timoti Lles, thekson se është skeptik për marrëveshjen mes Beogradit dhe Prishtinës, duke deklaruar se marrëveshja e ofruar nga Bashkimi Evropian duket mjaft e keqe nga këndvështrimi i Serbisë, transmeton Blic.

"Pse Serbia duhet të pranojë humbjen e Kosovës kur ka pak përfitim të dukshëm? Karota e anëtarësimit në BE është kryesisht ligj që nuk vihet në zbatim", thotë Lles në një intervistë për Blic.

Ai tregon se si shqiptarët edhe Serbia ka në dispozicion një alternativë që i shkon shumë më mirë.

“Mbajtja e Kosovës në një gjendje konflikti të ngrirë, duke pritur për një moment në të ardhmen kur mund të nxjerrë kushte më të mira, duke përfshirë aneksimin e veriut dhe ndoshta një shkëmbim territoresh mes pjesës tjetër të Kosovës dhe Republikës Srpska”, thotë Lles.

Pas dhjetëra përpjekjeve të dështuara, Kosovës iu miratua nisja e procedurës për anëtarësim në Këshillin e Evropës. Si e shikoni atë?

Është një hap i rëndësishëm drejt konsolidimit të pavarësisë së Kosovës, sepse duket se Kosova do të pranohet në një organizatë ndërkombëtare që është e rezervuar për shtetet. Megjithatë, është gjithashtu një pengesë për dialogun e udhëhequr nga BE. Serbët e shohin atë vendim si një shpërblim për mospajtueshmërinë dhe dëshmi të njëanshmërisë ndërkombëtare ndaj tyre, duke i lënë ata cinikë për negociatat. Shqiptarët e shohin kundërshtimin e Serbisë në Këshillin e Evropës si provë se Beogradi nuk është i përkushtuar ndaj marrëveshjes dhe veçanërisht të drejtës së Kosovës për t'iu bashkuar organizatave ndërkombëtare, duke i lënë të pyesin pse Kosova duhet t'i bëjë lëshime Serbisë për çështjen e autonomisë së serbëve.

Koncesioni është bërë nga Greqia dhe Sllovakia, kanë abstenuar, gjë që është e pazakontë, duke pasur parasysh se nuk e njohin Kosovën. Mendoni se po ndryshon mendimi i tyre për pavarësinë e Kosovës?

Deri diku, po. Derisa më herët Greqia dhe Sllovakia kundërshtuan pavarësinë e Kosovës, tani mesa duket janë më neutrale për këtë çështje. Prandaj, është një zhvillim domethënës dhe reflekton faktorë të ndryshëm: nevojën e tyre për marrëdhënie të mira me SHBA-në dhe homologët e tyre evropianë, shqetësimin për ndikimin rus në Ballkan dhe pranimin se pavarësia e Kosovës nga Serbia është një fakt i kryer. Megjithatë, pozicionet e tyre mbeten të nuancuara dhe komplekse, ndoshta edhe më shumë në mjedisin aktual ndërkombëtar ku kufijtë sfidohen gjithnjë e më shumë. Greqia nuk mund të pranojë precedentin që legjitimon pavarësinë e Qipros Veriore dhe Sllovakia është gjithnjë e më e shqetësuar për irredentizmin hungarez, që do të thotë se të dyja kanë ende një interes të fortë për të promovuar normën e integritetit territorial të shteteve. Vlen të përmendet se Sllovakia po shkon drejt ndryshimit të qeverisë pas zgjedhjeve të shtatorit, i cili me siguri do të kthejë në pushtet partinë proruse “Smer” dhe bashkë me të do të sjellë ndryshime në politikën e jashtme dhe rajonale të vendit.

Ju përmendët Rusinë dhe kufijtë. Ukraina, për shembull, ishte e përmbajtur?

Qëndrimi i Ukrainës diktohet mbi të gjitha nga imperativi i luftës. Është e qartë se Kievi ka një interes kritik në promovimin e normës së integritetit territorial. Megjithatë, ajo gjithashtu ka nevojë për mbështetjen e SHBA-së, Britanisë së Madhe dhe fuqive të tjera evropiane për të fituar luftën dhe aktualisht nuk ka simpati për Serbinë për refuzimin e saj për të sanksionuar Rusinë. Ajo që po dëshmojmë është një pasqyrim i konfliktit të interesave, i cili shprehet në formën e përmbajtjes.

Zgjedhjet në veri të Kosovës janë pas nesh, të cilat mund të kenë pasoja të mëdha. A kanë legjitimitet kryetarët e zgjedhur, duke pasur parasysh rrethanat në të cilat janë mbajtur dhe faktin se në veri kanë dalë rreth tre për qind e qytetarëve?

Me vetëm 3.5 për qind të votave, kryebashkiakëve të rinj u mungon qartë një mandat demokratik apo ndonjë pushtet real mbi popullsinë vendase. Në këtë aspekt, ndonëse Prishtina mund të ketë zëvendësuar kryetarët jolojalë serbë me të rinj, besnikë, shqiptarë, ajo është një fitorja e Piros që do të nxisë një tjetërsim edhe më të madh nga institucionet e Kosovës. Është e vështirë të imagjinohet që serbët në veri të paguajnë taksa për t'i financuar ata, dhe hapi i ardhshëm logjik për serbët do të ishte rithemelimi i institucioneve paralele të qeverisë.

Pastaj përsëritja e zgjedhjes duket si një hap i pashmangshëm. Mendoni se do të ndodhë në periudhën e ardhshme?

Ndoshta jo, të paktën derisa serbët të pranojnë të marrin pjesë në procesin zgjedhor, i cili për momentin kushtëzohet me themelimin e Bashkësisë së Komunave Serbe.

Disa analistë vlerësojnë se Këshilli i Evropës dhe liberalizimi i vizave janë kalkulimi me të cilin BE dhe SHBA i kërkojnë Kurtit themelimin e Bashkësisë së Komunave Serbe. A kanë të drejtë?

Nuk e di saktësisht se çfarë marrëveshjesh janë bërë në prapaskenë, por jam i sigurt se të gjitha këto probleme janë të lidhura. Qeveritë evropiane kanë frikë nga përhapja nga Ukraina në Ballkan. Ata duan të neutralizojnë ndikimin rus në Serbi, që nënkupton zgjidhjen e çështjes së Kosovës. Nga perspektiva e evropianëve, kjo nënkupton bindjen e Serbisë që ta njohë Kosovën, për të cilën parakushti i supozuar është që Kosova t'u japë autonomi serbëve. Dhe kjo nënkupton zbutjen e publikut në Kosovë duke i dhënë atyre një shpërblim të parapaguar për bashkëpunimin e tyre.

Serbia e ka pritur një dekadë Bashkësinë e Komunave Serbe, ka kaluar një muaj nga marrëveshja në Ohër, por Kurti nuk e ka nisur atë proces. A besoni se BE dhe veçanërisht SHBA nuk kanë se si ta bindin Kurtin të bëjë atë që është angazhuar Prishtina?

Ndoshta. SHBA dhe BE kanë mjetet për të ndikuar në Kosovë. Kanë ofruar karota, por kanë edhe shkopinj: mbajtjen e ndihmës, ndryshimin e qeverisë etj. Nga ana e saj, Kosova e di se për të arritur pavarësinë ka nevojë për mbështetjen e aktorëve të jashtëm, kështu që SHBA dhe B ende kanë ndikim. Problemi është se, nga këndvështrimi i shqiptarëve, marrëveshja e BE-së duket shumë e keqe. Atyre u kërkohet të krijojnë një njësi autonome për veriun që do të zyrtarizojë ndarjen e saj nga pjesa tjetër e Kosovës, diçka që ata nuk duan ta bëjnë, dhe pa ndonjë kërkesë reciproke që Serbia ta njohë Kosovën përtej një angazhimi të paqartë dhe të hapur për "gjithëpërfshirës normalizimi I marrëdhënieve” pasi të kenë themeluar Bashkësinë e Komunave Serbe. Në të njëjtën kohë, ekziston një alternativë që ndoshta është ende në dispozicion dhe që u përshtatet shumë më mirë, e cila është të anashkalojnë refuzimin e Serbisë për të njohur Kosovën duke kërkuar anëtarësim në organizata ndërkombëtare si BE dhe NATO dhe duke kërkuar që Perëndimi të ushtrojë presion mbi Serbisë. Nëse sot SHBA dhe BE e kundërshtojnë atë, shqiptarët mund të presin gjithmonë që të zgjidhen qeveri të reja, më të buta.

A është i mundur kompromisi në dialogun Beograd-Prishtinë, takimi i radhës është më 2 maj?

Unë jam skeptik, pjesërisht për arsyet që sapo përshkrova. Por sigurisht që marrëveshja e BE-së duket gjithashtu shumë e keqe nga këndvështrimi i Serbisë. Pse do ta pranonte ajo humbjen e Kosovës kur ka pak përfitim të dukshëm? Karota e anëtarësimit në BE është kryesisht një letër e vdekur. Sikurse shqiptarët, edhe Serbia ka në dispozicion një alternativë që i përshtatet shumë më mirë - mbajtjen e Kosovës në një gjendje konflikti të ngrirë, duke pritur për një moment në të ardhmen kur mund të nxjerrë kushte më të mira, duke përfshirë aneksimin e veriut dhe ndoshta një shkëmbim territoresh midis pjesës tjetër të Kosovës dhe Republikës Srpska.

Më optimistë janë zyrtarët amerikanë, përfshirë Gabriel Eskobarin, të cilët thonë se një marrëveshje mund të arrihet deri në fund të këtij viti. A ndani ju mendimin e tij?

Parashikimi i Eskobarit mund të jetë i besueshëm në një skenar ku: të dyja palët ishin të vendosura fort për të arritur një marrëveshje, kishte një marrëveshje për elementet kryesore dhe një vullnet për kompromis për çështjet dytësore, dhe marrëdhëniet politike midis Beogradit dhe Prishtinës ishin miqësore dhe produktive, dhe opinioni publik nga të dyja palët e mbështeti marrëveshjen. Megjithatë, asnjë nga këta faktorë nuk zbatohet në rastin e Serbisë dhe Kosovës, dhe ideja se një marrëveshje mund të arrihet këtë vit - nëse ndonjëherë - ka pak bazë në realitet.

Kosova nuk është e vetmja tema e ngutshme. A mendoni se “oluja” (shtuhia) mund të përhapet në Ballkan, për shkak të tensionit në rritje në Bosnje dhe njoftimit të ndarjes së RS nga Bosnja dhe Hercegovina?

Po, mendoj se ky është një skenar i mundshëm. Bosnja, natyrisht, ka politikën e saj, dhe sfidat e fundit të serbëve në shtetin boshnjak janë pjesërisht një pasqyrim i ngjarjeve lokale - veçanërisht, E drejta e Sarajevës për pronë publike në Republikën Srpska. Megjithatë, serbët po shikojnë drejtpërdrejt zhvillimet në Kosovë sepse besojnë se shpresa e tyre më e mirë për shkëputje nga Bosnja është një pazar i madh, në të cilën SHBA-të pajtohen për shkëmbimin e territoreve ndërmjet Republikës Srpska dhe Kosovës. Ajo që ata mund të shohin është se SHBA-të janë të vendosura për të zgjidhur çështjen e Kosovës dhe se Donald Tramp planifikon të kandidojë për president në vitin 2024, duke sjellë potencialisht në pushtet një person që do ta pranonte një marrëveshje të tillë. Dhe për të parandaluar që kjo të ndodhë, mjedisi më i gjerë po mundëson gjithnjë e më shumë pavarësinë e Republikës Srpska. Ndryshimet kufitare janë në fuqinë e fuqive të mëdha dhe, ndërsa konkurrenca midis SHBA-së, Rusisë dhe Kinës intensifikohet, kufijtë ekzistues janë gjithnjë e më të brishtë. Tashmë kemi qenë dëshmitarë të mosmarrëveshjeve kufitare ruse në Ukrainë dhe vetëm këtë javë ambasadori i Pekinit në Paris e bëri të qartë se Kina nuk pranon rendin territorial ekzistues në Evropë të përcaktuar nga Amerika. Ndërsa SHBA-të përpiqen të bashkojnë evropianët lindorë në aleancën e saj anti-kineze, nuk është e vështirë të imagjinohet një skenar në të cilin Kina reciproke duke mbështetur serbët - dhe ndoshta grupe të tjera të pakënaqur si hungarezët - në një përpjekje për t'i përfshirë ata në aleancën e saj.