Lëvizja e EULEX-ite: Sa serbë u arrestuan pa urdhër të gjykatës dhe me përdorim të tepruar të forcës?

Misioni i Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit në Kosovë (EULEX) do të duhej të vepronte më shumë brenda mandatit të tij dhe të mbronte të drejtat demokratike dhe njerëzore të serbëve të Kosovës, veçanërisht në rastet e arrestimeve të fundit, të cilat u kryen në bazë të aktakuzave të paqartë dhe të pabazuar, sipas pretendimeve e disa politikanëve shqiptarë edhe pa urdhër të gjykatës, shpesh edhe me përdorim të tepruar të forcës, pajtohen bashkëbiseduesit e Kosovo Online, avokati Lubomir Pantoviq dhe avokati Millan Antonijeviq.

Që nga shpërthimi i krizës në veri të Kosovës për shkak të depërtimit të forcave speciale të Kosovës në ndërtesat komunale dhe imponimit të kryetarëve jolegjitimë shqiptarë të zgjedhur në zgjedhje me pjesëmarrje prej rreth 3.5 për qind, tetë serbë janë arrestuar me akuzën e pjesëmarrjes në protesta, por edhe për terrorizëm dhe krime lufte të supozuara. Të gjithëve iu caktua paraburgimi prej dy muajsh, dhe disa prej tyre u rrahën brutalisht dhe u keqtrajtuan gjatë arrestimit të tyre, për të cilën presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, e njoftoi diplomatin e BE-së Gjuzepe Borel.

Në raportin e oficerit ndërlidhës Dejan Paviçeviq, thuhet se më 20 qershor, ai i ka gjetur serbët e ndaluar në njësitë e paraburgimit në Grdovc afër Podujevës dhe Gjilanit në gjendje të rëndë, me plagë në duar e shaktuar nga lidhja, hematoma në kokë dhe trup si dhe plagët e dukshme nga rrahja. Veçanërisht të lënduar rëndë kanë mbetur Millun Llune Millenkoviq, sportist nga Mitrovica e Veriut, dhe Dushan Obrenoviq, i ri nga Zveçani.

Në rrjetet sociale është shfaqur një video nga marrja në pyetje e serbit Nenad Orlloviq, baba i katër fëmijëve, i cili u arrestua nga forcat speciale të Kosovës më 23 qershor në Mitrovicën e Veriut, në të cilin ai shihet pa rroba deri në bel, por me thes të zezë mbi kokë dhe fytyrë, ndërsa duart e lidhura pas shpine.

Megjithatë, sipas pretendimeve të presidentit Vuçiq, nuk ka asgjë të tillë në raportin e EULEX-it për monitorimin e procesit dhe trajtimin e serbëve.

“Në të na kanë shkruar se çfarë është shkruar në katër nenet e të ashtuquajturave ligje të Prishtinës dhe asgjë. Nuk e kanë idenë, nuk e dinë se ku është e majta. Çfarë do të thoshim gjysmanalfabet, ata ndoqën formën burokratike dhe nuk u intereson. Nuk u interesojnë serbët, mund të bëjnë çfarë të duan dhe si të duan - tha presidenti i Serbisë.

Deri më tani, EULEX-i ka lëshuar një deklaratë në të cilën ka thënë se misioni po “monitoron 108 raste që kanë të bëjnë me serbët në Kosovë, apo që mund të ndikojnë në marrëdhëniet ndëretnike”, përfshirë rastet e arrestimeve të fundit të serbëve. Ata gjithashtu deklaruan se vëzhguesit e tyre morën pjesë në 1,940 seanca gjyqësore në 330 çështje aktive penale dhe civile nga 15 qershor 2018 deri më 14 qershor 2023.

Ish-kreu i EULEX-it, të cilit i ka përfunduar mandati disa ditë më parë, deri më tani është shprehur më së shumti për të dënuar "sulmet ndaj ushtarëve dhe gazetarëve të KFOR-it" në incidentet e ndodhura gjatë protestave serbe në komunat në veri. Nuk ka përmendur arrestimet e serbëve. Pasardhësi i tij, Gjovani Pjetro Barbano, tha se "EULEX-i do të sigurojë trajtim të barabartë për të gjithë, pa dallim feje dhe etnie".

Avokati Lubomir Pantoviq, i cili mbron serbët e shumtë të Kosovës, thotë për Kosovo Online se misioni i EULEX-it, që prej katër vitesh nuk ka marrë pjesë në gjyqësorin e Kosovës, pra në gjykime, ka një rol absolutisht margjinal, pavarësisht se çfarë thonë dhe çfarë deklaratash bëjnë.

“Absolutisht, roli i tyre është i vogël, me sa di unë, roli i tyre, kur bëhet fjalë për gjyqësorin e Kosovës, është reduktuar në monitorim, për të vëzhguar ato gjykime dhe për t'i raportuar Brukselit apo ndoshta dikujt tjetër”, thotë ai.

Ai thekson se në ato katër vite ka mundur të marrë vetëm një dokument të EULEX-it që ka të bëjë me gjyqësorin e Kosovës – “Raporti mbi monitorimin e gjyqësorit, gjetjet dhe rekomandimet”, për periudhën nga marsi 2020 deri në tetor 2021.

"Kam tre çështje të gjykuara në vitet e fundit dhe disa të tjera që janë në vazhdim, prisja që ai raport të ishte vërtet thelbësor, i shkruar në mënyrë kritike, sepse gjykimet nuk ishin aspak të drejta. Prisja gjithashtu që ato të përmbajnë gjendjen, vlerësimin dhe imazhin e vërtetë të gjyqësorit në Kosovë. Sidomos kur bëhet fjalë për krimet e luftës dhe veprat e tjera kriminale ndëretnike. Asgjë! Raporti rendit gjykimet në mënyrë kronologjike, kush është gjykuar, çfarë dënimesh kanë qenë... Kështu kam vërejtjet të mëdha edhe shokët e mi mbrojtës të EULEX-it, në kuptimin që ata vërtet nuk ushtrojnë kontroll real dhe të fortë dhe se ato raporte publikohen”, thotë Pantoviq.

Lidhur me njoftimin e EULEX-it se janë duke monitoruar 108 raste që kanë të bëjnë me serbët në Kosovë, Pantoviq thotë se nuk kemi marrë asgjë më shumë se atë informacion.

“Ata po monitorojnë dhe çfarë pastaj? Nga ai monitorim, sidomos personat që janë arrestuar dhe akuzuar, nuk shohin ndonjë përfitim. Është sikur edhe EULEX-i po bën diçka fshehurazi. Është e pritshme që nëse janë duke bërë diçka, do të shihet. Sidomos se ata njerëz, puna e të cilëve monitorohet, dhe të tjerët që janë të interesuar për punën e atyre organeve dhe që drejtpërdrejt kanë disa pasoja negative prej saj, të shohin se cilat janë rezultatet - çfarë gjetën, përcaktuan, nëse çdo gjë është e qartë dhe e përsosur, ndoshta është... Por, për fat të keq, nuk është. Kjo është një ankesë e madhe kundër EULEX-it dhe ekspertëve, avokatëve dhe njerëzve që marrin pjesë në procedurat penale, si dhe ndaj të gjithë qytetarëve. EULEX-i është i padukshëm!”, tregon avokati.

Në lidhje me arrestimet e fundit të serbëve, Pantoviq thotë se ka 28 vite që është avokat, se më parë ka qenë në organet e drejtësisë dhe se diçka e tillë nuk ka ndodhur ndonjëherë.

“Është vërtetë e padëgjuar që kryeministri i institucioneve të përkohshme në Prishtinë të shkojë në foltoren e Kuvendit dhe të diktojë publikisht emrat e njerëzve duke i akuzuar për vepra penale. Aty është dashur të reagojë EULEX-i dhe ne nuk e kemi parë këtë. Është i papranueshëm, arrestimet bëhen arbitrarisht, pa prova, pa dyshime elementare, ndoshta edhe pa urdhër. Njerëzit janë të frikësuar”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Ai thotë se serbët e Kosovës, kur është fjala për drejtësinë, nuk mund t'i besojnë vërtet gjyqësorit të Kosovës, as EULEX-it dhe misioneve të tjera ndërkombëtare.

“Gjyqet para UNMIK-ut dhe EULEX-it derisa ishin në krye kanë qenë në thelb të drejta, korrekte. Unë vazhdimisht kam paralajmëruar se me largimin e EULEX-it nga gjyqësori do të kthehemi në periudhën e pas vitit 1999, kur gjykatat dhe prokuroritë e Kosovës filluan të ngrenë aktakuzat e para dhe të udhëheqin gjykimet kundër serbëve, dhe kur të gjithë u dënuan me listë, ashtu si tani, pa marrë parasysh provat. UNMIK-u atëherë pa se nuk kishte asgjë nga një gjyqësor i pavarur dhe gjykime të ndershme dhe të drejta, pra ata miratuan të ashtuquajturin Dekret 64, i cili i referohej gjykimeve për krime lufte dhe ndëretnike. Ai dekret parashikonte që për gjykime të tilla në trupa gjykues shumica duhet të jenë të huaj. Në atë periudhë kemi pasur gjykime të drejta dhe shumica e aktgjykimeve ishin lirues, dhe vendimet e mëparshme për gjenocid u anuluan ose u ndryshuan. Gjithçka zgjati deri para katër viteve, derisa EULEX-i u largua nga gjyqësori. Tani, me largimin e gjykatësve të huaj, ne jemi kthyer në vitin 1999 dhe 2000, në një periudhë të errët kur është fjala për drejtësinë për serbët në Kosovë”, tha Pantoviq.

Ai beson se para Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, në raportet e rregullta për situatën në Kosovë, duhet të ngrihet sërish çështja e rolit, kompetencave dhe mandatit të EULEX-it.

"Gjyqet që po mbahen kundër serbëve sot këtu para autoriteteve gjyqësore të Kosovës janë larg të qenit të drejta dhe të ndershme dhe nëse diçka nuk bëhet për këtë, nuk e di se sa larg mund të na çojë. Kur UNMIK-u dhe EULEX-i gjykuan në Kosovën, nga viti 2000 deri në vitin 2019, vetëm katër serbë u dënuan ligjërisht për krime lufte. Në katër vitet e fundit, tetë ishin dënuar ligjërisht. Dhe po aq gjykime janë ende duke u zhvilluar", thotë Pantoviq.

Ai thekson se në mungesë janë ngritur edhe tri aktakuza për krime lufte.

"Fatkeqësisht do të kemi një ortek të vërtetë gjyqesh në mungesë. Kam frikë se ne jemi në pritje të gjykimeve për krime lufte kundër serbëve dhe joshqiptarëve dhe një numër të madh të dënimeve. Ata flasin shumë për krime lufte dhe gjenocid, kanë pak të dënuar dhe ata kanë nevojë për më shumë për të mbështetur atë histori”, përfundon Pantoviq.

Avokati Millan Antonijeviq beson se EULEX-i nuk është mjaft i shkathët në mbrojtjen e të drejtave njerëzore dhe demokratike të serbëve dhe se mund të bëhet shumë më tepër në këtë drejtim.

Ai thekson se ka kompetenca të EULEX-it që janë shumë më të mëdha se ato që përdor misioni.

“Ne gjithashtu duhet t'i bëjmë thirrje komunitetit ndërkombëtar që të përdorë të gjitha fuqitë që ka. Pozita në Kosovë është specifike, nuk ka territor në Evropë që është konceptuar në atë mënyrë, kështu që mendoj se i takon EULEX-it që t'i përdorë të gjitha ato të drejtat pikërisht në mbrojtjen e të drejtave të pakicave, të komunitetit serb dhe torturave që u regjistruan në arrestimet e fundit. Mendoj se kjo është një nga gjërat me të cilat duhet të merret EULEX-i”, tha Antonijeviq për Kosovo Online.

I pyetur pse EULEX-i nuk është më i shkathët, Antonijeviq nuk e di arsyen e vërtetë, por thekson se gjërat po ndryshojnë si në KFOR-in ashtu edhe në EULEX-in dhe se është e mundur që koha e mandatit të jetë e shkurtër për të kuptuar se si duhet të reagohet në nivel ditor.

“Në qytetet e Kosovës ka shumë sfida të ndryshme dhe nga perspektiva evropiane duhet një periudhë përshtatjeje dhe kur ta kuptojnë se duhet të reagojnë çdo ditë dhe shumë ashpër, mandati i tyre do të kalojë”, thotë ai.

Duke komentuar deklaratën e EULEX-it se janë duke i monitoruar rastet e 108 serbëve të arrestuar, Antonijeviq thotë se ndoshta bëhet fjalë edhe për disa krime “të rregullta”.

“Kosova nuk është e përjashtuar nga realiteti dhe ka disa vepra kriminale dhe çdo gjë që po ndodhin atje, dhe në arrestimet e fundit po themi se ka një pjesë politike dhe nëse ka, duhet të hetohet nga EULEX-i dhe Kosovë, si dhe bashkësia ndërkombëtare”, thotë Antonijeviq.

Duke kujtuar se shefi i diplomacisë evropiane, Gjuzepe Borel, deklaroi se Evropa po humbet durimin, Antonijeviq thotë se beson se mund të "përshpejtohet humbja e durimit për situatën në Kosovë" dhe kështu përfundimisht të dalim nga kjo krizë.

“Është e nevojshme që njerëzit në Kosovë të mos kenë frikë, që me grupet kriminale të trajtohen ashtu siç trajtohen normalisht dhe këto janë gjëra që duhen ndarë. Mendoj se në Beograd gjithçka është e përzier dhe se nuk kemi informacion të mjaftueshëm për të thënë diçka të qartë”, tha Antonijeviq.