Vojničko groblje u Prištini: Mesto sećanja na stradanje, ali i prostor političkih sporova

Srpsko-francusko vojničko groblje u Prištini na kojem počivaju vojnici stradali u Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu svedoči o zajedničkoj istoriji, stradanju i savezništvu, ali i o odnosu prema prošlosti, što je posebno došlo do izražaja 2023. godine, kada je izmeštanje spomen-ploče srpskim vojnicima izazvalo reakcije javnosti i otvorilo pitanje očuvanja istorijskog sećanja.

Piše: Milena Maksimović

Srpsko-francusko vojničko groblje u Prištini, smešteno u okviru gradskog pravoslavnog groblja, predstavlja jedinstven memorijalni kompleks u kojem počivaju posmrtni ostaci srpskih ratnika stradalih u Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu (1912–1918), zajedno sa pripadnicima francuskih snaga koji su živote izgubili na Kosovu tokom Prvog svetskog rata, ali i znatno kasnije, u sklopu posleratne mirovne misije Kfora, i jednim austrougarksim vojnikom Antonom Dozerom.

Istoričar Aleksandar Gudžić ističe da je nakon Prvog svetskog rata pažnja javnosti bila usmerena na vojničko groblje, ali da nakon Drugog svetskog rata ovaj memorijalni kompleks gubi na značaju.

„Tek 1984. godine ono je bilo propisno uređeno, bila je postavljena jedna spomen ploča i do rata je lokalno udruženje koje je negovalo uspomene i sećanje na oslobodilačke ratove 1912–1918. imalo određeni plan i program, obeležavalo godišnjicu završetka Prvog svetskog rata na tom groblju“, navodi Gudžić.

Kompleks je prepoznatljiv po tome što francuska i nemačka ambasada svake godine 11. novembra na ovom mestu zajednički obeležavaju Dan primirja u Prvom svetskom ratu.

„Tu su sahranjeni srpski, ali i francuski vojnici i tu je sahranjen jedan austrougarski vojnik Anton Dozer. I za njega imamo materijalnu potvrdu da je tu sahranjen, a francuska nakon Drugog svetskog rata puno polaže na prijateljstvo sa Nemačkom i francuski ambasador je smatrao da je prigodno da se na dan primirja u Prvom svetskom ratu na vojničkom groblju u Prištini pojave nemački i francuski ambasadori i da to bude negde politika poruka prijateljstva francuske i nemačke. Zapravo taj događaj potvrđuje da je kultura sećanja jedan važan resurs u politici, u dnevnoj politici“, naveo je Gudžić.

Istorijsko sećanje u senci politike

On je podsetio na događaj od 2023. godine koji je zbunio srpsku javnost, kada je na na inicijativu ambasada Francuske i Nemačke u Prištini uoči obeležavanja Dana primirja u Prvom svetskom ratu 11. novembra spomenik borcima iz Balkanskih i Prvog svetskog rata izmešten, bez znanja Eparhije raško-prizrenske.

Tada je bela spomen-ploča iz 1984. godine, na kojoj je pored krsta ispisano „Ovde leže posmrtni ostaci srpskih vojnika palih u ratovima 1912– 18“ zamenjena crnom mermernom pločom na kojoj na francuskom, srpskom i albanskom piše: „Francuskim vojnicima palim na Kosovu“.

„Na tom mestu postavili jednu ploču koja je trebalo da neguje sećanje na francuske vojnike koji su izgubili život u Prvom svetskom ratu na ovim prostorima, ali i na vojnike kfora koji su stradali nakon 1999. godine“, podseća Gudžić.

Nakon pritiska javnosti i peticije koju je pokrenula grupa nevladinih organizacija i pojedinaca bela spomen-ploča vraćena je na svoje mesto.

Gudžić ističe da je istorija na Kosovu već duže vreme predmet političke zloupotrebe

„Albanski mediji na Kosovu nastoje da kroz jezički diskurs, kroz narativ izvrše svojevrsnu reviziju istorije. Kako one dalje prošlosti, tako i ove bliže“, navodi on.

Groblje koje i dalje nosi ožiljke ratova

On takođe ističe da se groblje u Prištini donekle održava, ali napominje da su na pravoslavnom groblju još uvek vidljive posledice ratova devedesetih.

„Ima dosta porušenih spomenika, vidljivi su i tragovi ratova devedesetih kada je groblje bombardovano. Recimo da lokalne vlasti u Prištini održavaju groblje, ali da su tu još uvek vidljivi tragovi svega onoga što se dešavalo devedesetih“, ističe on.

Gudžić ističe da su Prvi svetski rat, a samim tim i spomenici koji podsećaju na taj važan događaj, važan resurs u kolektivnom sećanju Srba.

„Ako prihvatimo razmišljanje Ernesta Renana da je nacija zajednica sećanja, dakle nacije počivaju na sećanjima, istorija je važan resurs u svakoj naciji. Dakle, ono što nas kod Srba determiniše i određuje kao Srbe je upravo sećanje na velike pobede, ali i velike poraze, na velika stradanja, ali i velike uspone u prošlosti. Prvi svetski rat je važan događaj u istoriji srpskog naroda. Deo je nacionalnog identiteta. On je obeležio jedno veliko stradanje, ali i vaskrs Srbije i veliku pobedu“, navodi Gudžić.

Priština kao ratno središte Srbije 1915. godine

On takođe napominje da je Priština imala veliki strateški značaj u Prvom svetskom ratu.

„U Prvom svetskom ratu, naročito 1915. godine i čuvenog povlačenja srpske vojske, imala važan značaj kao jedno sedište, grad kroz koji se povlačila srpska vojska. U jednom trenutku je Priština bila i ratna prestonica Srbije. Z jednom trenutku tokom 1915. godine u Prištini se našao i kralj Petar, regent Aleksandar, vlada, vojska, kompletna država i državni aparat su se našli u Prištini. Nakon povlačenja srpske vojske Prištinu su okupirale bugarske jedinice centralnih sila, a kasnije Priština je prepuštena Bugarskoj i bila deo bugarske okupacione zone“, naveo je on.

Kasnije, tokom Drugog svetskog rata Priština je nakon aprilskog sloma Kraljevine Jugoslavije bila deo italijanske okupacione zone. 

„Bila je pod italijanskom okupacijom. Zapravo je bila deo marionetske Velike Albanije. Velike Albanije koja je bila marioneta fašističke Italije. Nakon kapitulacije Italije '43., Priština dolazi pod okupacionu zonu Nemačke i svoj značaj Priština je imala 1944. tokom operacija povlačenja grupe nemačkih armija na Balkanu koje su se povlačile iz Grčke nazad ka Nemačkoj i u tom trenutku Priština je imala izuzetno važan strateški značaj za sile osovine“, zaključio je Gudžić.