Čarobni svet minidržava (2)

Pise za Kosovo onlajn: Habib al Hadi

Ali, ova komična priča ima i svoju utemeljenu stranu koja pokazuje šta razlikuje državu od države – himere. Razlozi za njihovo stvaranje veoma variraju, od satire do istinskih političkih težnji. Neke mikronacije su stvorene kao umetnički projekti ili društveni eksperimenti, dovodeći u pitanje koncept nacionalne države. Drugi se formiraju kao oblik političkog protesta ili način izražavanja nezadovoljstva postojećim političkim strukturama. Neki pojedinci ili grupe iskreno veruju u svoje pravo na samoopredeljenje i pokušavaju da stvore funkcionalan nezavisan entitet. Neke mikronacije imaju za cilj da stvore alternativna društva koja bolje odražavaju njihove vrednosti i način života.

Često imaju sopstvene sisteme upravljanja, uključujući ustave, vođe, a ponekad čak i oružane snage. Odlučujuća karakteristika je odsustvo priznanja od strane etabliranih i stvarnih država, Ujedinjenih nacija ili drugih glavnih međunarodnih tela.

Bez toga nema članstva u UN, nema stvarnih državnih prerogativa i ovlašćenja. Ali, vidimo, to ne sprečava državu – himeru da postoji na način na koji ona misli da vredi. Svet lažnih država, međutim, nema velike neprijatnosti sa ovim državicama. Lažne države koje pretenduju da budu prave i koje čak imaju u tome podršku velikih, snažnih svetskih država, komična su hipetrofija virtulenih kneževina, kraljevstva i carstva. A to im neće pomoći da odu mnogo dalje od Ladonije ili Kraljevine Niks.

Samoproglašene države, poznate i kao mikronacije ili projekti novih zemalja, su entiteti koji se proglašavaju nezavisnim suverenim državama, ali ih kao takve ne priznaju druge uspostavljene nacije ili velika međunarodna tela. Ovi entiteti često imaju sopstvene strukture upravljanja, zastave, valute, pa čak i vojske, ali im nedostaje fundamentalno priznanje i legitimitet koji dolazi sa međunarodnim prihvatanjem.

Ovde je reč o jednom broju entiteta koji su uglavnom istorijske anomalije i države „koje bi to htele da budu“. One su zasnovane na istorijskim anomalijama ili ekscentričnim tumačenjima zakona. To su entiteti koje ne priznaju svetske vlade ili velike međunarodne organizacije. Postoje „prave“ države koje su opštepriznate, ali su geografski male, poput Naurua, Vatikana ili San Marina. Mikronacije – ponekad se nazivaju i sajber nacije, fantastične zemlje, model zemlje i projekti novih zemalja – su entiteti koji podsećaju na nezavisne nacije ili države, ali uglavnom postoje samo na papiru, na internetu ili u glavama svojih stvaralaca. Neke mikronacije su uspele da prošire neke od svojih operacija u stvarni svet: primeri za to mogu uključivati valutu, zastave, poštarinu itd. Ove obeležja šire prihvaćenih nacija i država „stvarnog sveta“ mogu poslužiti da se ukloni neverica kod ljudi i unutar i van dotičnih mikronacija.

Termin „mikronacija“ je neologizam koji potiče iz 1990-ih godina i koristi se za opisivanje hiljada malih, nepriznatih entiteta sličnih državama koji su nastali uglavnom od tada. Termin se od tada koristi i retroaktivno za označavanje ranijih nepriznatih entiteta, od kojih neki datiraju još iz 19. veka. Poslednjih godina termin „mikropatrologija“ neki koriste za opisivanje proučavanja mikronacija iako to nije formalna akademska disciplina.

Ovi „fantomi“ se razlikuju od drugih entiteta koji vrše efikasnu vladinu i vojnu kontrolu nad teritorijom, uprkos tome što ih većina ili sve druge države ne priznaju kao državu. Primeri takvih entiteta uključuju Južnu Osetiju, Abhaziju i Pridnjestrovlje, ili mnoge delove sveta koje kontrolišu pobunjeničke gerilske grupe. Nasuprot tome, mikronacije ne vrše efikasnu vojnu ili vladinu kontrolu nad ništa više od veoma malog područja (npr. privatne imovine svojih osnivača), ako i to. Ovi kriterijumi razlikuju mikronacije od imaginarnih zemalja, eko-sela, kampusa, plemena, klanova, sekti i stambenih zajednica, koje obično ne teže da budu priznate kao suverene. Mikronacije takođe treba razlikovati od entiteta koji imaju diplomatske odnose sa drugim priznatim nacionalnim državama sveta, a da ih same formalno ne priznaju mnoge nacionalne države ili velika međunarodna tela (kao što su UN). Primeri za to uključuju Tajvan, Tibet i Palestinu. Nasuprot tome, mikronacije generalno nemaju diplomatske odnose sa priznatim nacionalnim državama sveta ili velikim međunarodnim telima (kao što su UN).

Više političkih jedinki je proglasilo nezavisnost i zatražilo diplomatsko priznanje od međunarodne zajednice kao suverene države, ali nisu univerzalno priznate kao takve. Ove jedinke često imaju de fakto kontrolu nad svojom teritorijom. Više takvih jedinki je postojalo i u prošlosti.

Postoje dve tradicionalne teorije koje se koriste da bi se pokazalo kako nastaje suverena država. Deklarativna teorija (kodifikovana u Montevideo konvenciji iz 1933. godine) definiše državu kao lice u međunarodnom pravu ako ispunjava sledeće kriterijume: definisanu teritoriju, stalno stanovništvo, vladu i sposobnost da stupi u odnose sa drugim državama.

Prema deklarativnoj teoriji, državnost entiteta je nezavisna od njenog priznanja od strane drugih država. Nasuprot tome, konstitutivna teorija definiše državu kao subjekat međunarodnog prava samo ako je kao takvu priznaju druge države koje su već članice međunarodne zajednice.

Državna praksa u vezi sa priznavanjem zemlje obično se nalazi negde između pristupa deklarativne teorije i konstitutivne teorije. Kriterijumi za uključivanje na ovu listu ograničeni su na političke oblike koji zahtevaju suverenitet, nemaju priznanje od najmanje jedne države članice UN i ili:

zadovoljavaju deklarativnu teoriju državnosti ili su priznate (konstitutivna teorija) kao države od strane najmanje jedne države članice UN.

Kvazi-države se često pozivaju na jednu ili obe doktrine kako bi legitimisale svoje zahteve za državnošću. Na primer, postoje entiteti koji ispunjavaju deklarativne kriterijume (sa de fakto delimičnom ili potpunom kontrolom nad teritorijom koju zahtevaju, vladom i stalnim stanovništvom), ali čiju državnost ne priznaju nijedne druge države. Nepriznavanje je često rezultat sukoba sa drugim zemljama koje polažu pravo na te entitete kao sastavne delove svoje teritorije. U drugim slučajevima, dve ili više delimično priznatih država mogu da polagažu pravo na istu teritorijalnu oblast, pri čemu svaka od njih de fakto kontroliše deo te oblasti (na primer, Severna Koreja i Južna Koreja, ili Republika Kina (Tajvan) i Narodna Republika Kina). Entiteti koje priznaje samo manjina država sveta obično se pozivaju na deklarativnu doktrinu kako bi legitimisali svoje zahteve.

Jedan od najpoznatijih stručnjaka za međunarodno pravo, profesor Harvarda, Hans Kelzen, ukazuje da postoji razlika između pravnog i političkog priznanja država.

„Može se reći da se termin ‚priznanje‘ sastoji od dva sasvim različita čina: političkog čina i pravnog čina.

Politički čin priznanja države ili vlade znači da je država koja priznaje spremna da stupi u političke i druge odnose sa priznatom državom ili vladom, odnose one vrste koji normalno postoje između članova porodice naroda. Pošto država, prema opštem međunarodnom pravu, nije obavezna da održava takve odnose sa drugim državama, naime, da šalje ili prima diplomatske izaslanike, da zaključuje ugovore itd., političko priznanje države ili vlade je čin koji je u okviru proizvoljne odluke države koja priznaje. Ovo priznanje može se ostvariti ili jednostranom deklaracijom države koja priznaje, ili bilateralnom transakcijom, naime, razmenom nota između vlade države koja priznaje, s jedne strane, i vlade priznate države ili priznate vlade s druge strane. Političko priznanje može biti uslovno ili bezuslovno. Međutim, ova pitanja nisu važna sa pravnog stanovišta, jer deklaracija o spremnosti da se stupi u političke i druge odnose sa državom ili vladom ne predstavlja nikakvu konkretnu pravnu obavezu.

Takva obaveza može nastati samo ugovorom između dve države, a takav ugovor sadrži više od puke deklaracije o priznanju. Ova deklaracija sama po sebi nema pravne posledice, iako može biti od velikog političkog značaja, posebno za ugled države ili vlade koja treba da bude priznata. Politički čin priznanja, pošto nema nikakvo pravno dejstvo, nije konstitutivan za pravno postojanje priznate države ili vlade. Političko priznanje pretpostavlja pravno postojanje države ili vlade koja treba da bude priznata“, navodi Kelzen.

Ali, pravno priznanje je drugačije. I zbunjujuće, kaže sam Kelzen. 

„Potpuno drugačiji od političkog čina jeste pravni čin priznanja. Njegovo pravo značenje do sada nije jasno razrađeno u teoriji međunarodnog prava. To je jedan od razloga za preovlađujuću zabunu“, ukazuje Kelzen.

Kelzen je naglasio da je postojanje države činjenica, ali da je njeno priznanje od strane drugih država ključno za njeno efikasno učešće u međunarodnom pravnom poretku. „Kao i svaki drugi pravni poredak, međunarodno pravo određenim činjenicama pridaje određene posledice. Ako pravni poredak određenoj činjenici kao uslovu pridaje određenu posledicu, onda mora da odredi na koji način i posebno od strane koga treba utvrditi postojanje uslovljavajuće činjenice kako bi se predviđena posledica mogla pridati njoj. Osnovni je, iako često zanemaren, princip sudske prakse da u oblasti prava ne postoje apsolutne, direktno očigledne činjenice, činjenice ‘po sebi’, već samo činjenice koje je utvrdio nadležni organ u postupku koji je propisao pravni poredak. Nije krađa kao činjenica po sebi onome čemu pravni poredak pridaje određenu kaznu. Samo laik formuliše vladavinu prava na taj način. Pravnik zna da pravni poredak povezuje određenu kaznu samo sa krađom koju utvrdi nadležni sud nakon propisanog postupka. Izjava ‘A je počinio krađu’ može izraziti samo subjektivno mišljenje pojedinca. U oblasti prava je odlučujuće samo autentično mišljenje, koje je mišljenje organa koji je pravni poredak ustanovio da utvrdi činjenicu. Bilo koje drugo mišljenje o postojanju činjenice kako je utvrđena pravnim poretkom je, sa pravne tačke gledišta, irelevantno“, ustvrdio je ovaj istaknuti pravnik.

U mnogim situacijama, na međunarodno nepriznavanje utiče prisustvo strane vojne sile na teritoriji spornog entiteta, što opis de fakto statusa zemlje čini problematičnim. Međunarodna zajednica može smatrati da je ovo vojno prisustvo previše nametljivo, svodeći entitet na marionetsku državu gde strana sila zadržava efektivni suverenitet. Istorijski slučajevi u ovom smislu mogu se videti u Mandžukuu pod vođstvom Japana ili Slovačkoj Republici i Nezavisnoj Državi Hrvatskoj koje je stvorila Nemačka pre i tokom Drugog svetskog rata. U slučaju Loizidu protiv Turske iz 1996. godine, Evropski sud za ljudska prava je osudio Tursku zbog vršenja vlasti na teritoriji Severnog Kipra.

Postoje i entiteti koji nemaju kontrolu ni nad jednom teritorijom ili ne ispunjavaju nedvosmisleno deklarativne kriterijume za državnost, ali su priznati kao suvereni entiteti od strane najmanje jedne druge države. Istorijski gledano, ovo se dogodilo u slučaju Svete Stolice (1870–1929); Estonije, Letonije i Litvanije (tokom sovjetske aneksije); i Palestine u vreme njenog proglašenja nezavisnosti 1988. godine. Suvereni Malteški vojni red je trenutno u ovoj poziciji.

Neke države održavaju neformalne (zvanično nediplomatske) odnose sa državama koje ih zvanično ne priznaju. Tajvan (Republika Kina) je jedna takva država, jer održava nezvanične odnose sa mnogim drugim državama putem svojih ekonomskih i kulturnih kancelarija, koje omogućavaju redovne konzularne usluge. Ovo omogućava Tajvanu da ima ekonomske odnose čak i sa državama koje ga formalno ne priznaju. Ukupno 56 država, uključujući Nemačku, Italiju, Sjedinjene Američke Države i Ujedinjeno Kraljevstvo, održavaju neki oblik nezvanične misije na Tajvanu. „Kosovo“, Severni Kipar, Abhazija, Pridnjestrovlje, Saharska Republika, Somalilend i Palestina takođe su domaćini neformalnih diplomatskih misija i/ili održavaju posebne delegacije ili druge neformalne misije u inostranstvu.

Zbog toga je ovde u pitanju samoproglašena, neformalna državnost koja se razlikuje, ali suštinski ne mnogo od minijaturnih „država“ za koje postoje ljudi koji veruju da mogu da osnuju državu, sa teritorijom ili bez nje, samo na papiru ili u elektronskom prostoru, jer je dovoljno da se „samoproglase“ državom, baš onako kako su to učinile neke druge teritorije koje stoje u neformalnom statusu, bez  dovoljnog priznanja i kapaciteta da se domognu „prave“ državnosti. 

(Kraj)