Dve slike albanskog sveta - Edi Rama i Aljbin Kurti (6): Enis Suljstarova, Kurtijev Entoni Gidens

Piše za Kosovo onlajn: Dragan Bisenić, novinar

Edi Rama svoj uzor vidi u Toniju Bleru i njegovom “trećem putu”. Kao ministar kulture i sporta od 1998. u vladi Fatos Nanoa, Rama je odmah postao poznat po svojoj ekstravaganciji na razne načine, uključujući i svoj jedinstveni šareni stil oblačenja. Njegovi inovativni kulturni projekti, zajedno sa njegovom neobičnom odećom i buntovnim političkim stilom, pomogli su mu da privuče veliku podršku. Ali on nema svog Entonija Gidensa koji razrađuje političke ciljeve i gradi ideološke platforme. Za razliku od njega, Kurti ima i svog političkog tehnologa koji je istovremeno u sociološkoj ulozi Gidensa i makijavelističkoj formi Alistera Kombela. Tako bismo mogli da opišemo pripadnika “Tiranske grupe”, Enisa Suljstarovu. 

Enis Suljstarova, koga Kurti naziva “prijateljem i profesorom”, rođen je 1978. u Tirani i završio je studije sociologije i političkih nauka i magistrirao javnu administraciju na Middle East Technical University u Ankari, gde je i doktorirao. Bio je 2007. uključen u projekat ženevskog DCAF u temi “Border Police Reform in the Republic of Albania”.

Suljstarova se u svojim brojnim radovima bavi konceptima „orijentalizma“ i „okcidentalizma“ među Albancima, istorijom albanskog identiteta i idejom albanskog nacionalizma, kao i albanskom intelektualnom istorijom. Sve to ima, čini se, jednu svrhu, a to je formulisanje koncepta stvaranja i očuvanja vitalnog i održivog albanskog nacionalizma. Pri tome, Suljstarova ima velike rezerve prema bezuslovnom „zapadnjaštvu“ i pratećem odbacivanju otomanskog i turskog nasleđa u albanskoj kulturnoj istoriji.  

On ističe da Albanci u Albaniji, iako su generalno saosećali sa borbom svojih etničkih srodnika na Kosovu i u Makedoniji, nisu aktivno podržavali ideju stvaranja jednog političkog entiteta i tokom većeg dela 1990-ih i 2000-ih jer su bili okupirani unutrašnjim pitanjima. Nacionalistička ideologija i mitovi stvoreni u albanskoj državi tokom većeg dela 20. veka imali su najveći uticaj među Albancima van njenih granica. Za nastanak albanske nacije, države i nacionalizma bila su važna tri perioda nacionalnog buđenja, komunizma i postkomunizma. Svaki od ovih perioda bio je raskid sa prošlošću i novi početak za Albaniju i Albance, u smislu da su stari identiteti razbijeni i transformisani u nove.

Nacionalisti iz perioda nacionalnog buđenja teritoriju su isticali kao važnu komponentu albanskog nacionalizma. Etnička Albanija definisana je kao teritorija između grada Gostivara na severozapadu, grada Mitrovice na severu, Škupa i Manastira na istoku, zaliva Arta na jugu i Jadranskog i Jonskog mora na zapadu. Ove teritorije su otprilike odgovarale spoljnim administrativnim granicama četiri otomanska vilajeta: Skadra, Kosova, Manastira i Janine. To je razlog što su albanski nacionalisti tražili ujedinjenje četiri vilajeta u jednu celinu. Administrativne granice ove jedinice mogle su se tokom vremena transformisati u političke, čime bi Albanija prvo postala autonomna, a kasnije nezavisna. Tadašnji istaknuti albanski nacionalista, Paško Vasa pisao je da je „veoma važno da Albanija bude ujedinjena u jedan vilajet, da joj se da jednostavna, kompaktna i jaka uprava, da lokalno stanovništvo učestvuje u javnoj upravi“.

Suljstarova, međutim, daje nepotpunu sliku o komunističkoj Albaniji, naglašavajući kako ona nije „brinula“ o Albancima van Albanije. To se ne bi moglo reći za Envera Hodžu koji je imao snažnu svest o jedinstvu svih Albanaca, a posebno je tu isticao položaj Albanaca na Kosovu i nije ga nimalo ignorisao. Uprkos svome komunizmu, čak i u najdogmatskijoj formi, Enver Hodža nije dovodio u sumnju svealbansku nacionalnu ideju i ostvarenje programa ujedinjena svih Albanaca na Balkanu. Kao što smo nedavno objavili, pravio je i vojne planove za invaziju na Jugoslaviju kako bi pripojio Kosovo Albaniji.

Suljstarova u svojim radovima posebno podvrgava kritici priznatog najvećeg albanskog pisca Ismaila Kadarea. Polazeći od toga da je u Enver Hodžinoj Albaniji zadatak literature bio da deluje u pravcu stvaranja „novog albanskog čoveka“ i da prikaže kako su se Albanci borili na strani evropske civilizacije i progresa, preuzet je evropski kliše o „varvarskim drugima“. Prvo su to bili Turci u skladu sa slikom evropskog orijentalizma, a onda su na njihovo mesto u Kadareovim romanima došli Rusi i Kinezi, onako kako se režim razočaravao u njih. Zanimljivo je Kadareovo gledište u momentu kada počinje „azijatizacija“ Albanije i Balkanskog poluostrva. To je Kosovska bitka 1389. o kojoj Kadare piše kao o porazu hrišćanske koalicije od strane Osmanlija: „Avaj, Balkan je osvanuo kao Evropa i zaspao kao Azija“.

Suljstarova je kritičar zanemarivanja "orijentalne" istorije i tradicije Albanaca, posebno one koja se odnosi na otomanski period. Tako on ne poštuje previše albanske ikone, a među njima ni najpoznatijeg albanskog pisca, dobitnika Bukerove nagrade, Ismaila Kadarea. U svojoj knjizi “Bekstvo sa Istoka”, Suljstarova eksplicira kako je albanski nacionalizam od ranog 19. veka nadalje imao „islamofobični karakter“, što se često odslikava u Kadareovim delima. „Kadareovi romani beleže velike političke promene u albanskoj istoriji“, piše Suljstarova. „Njegov orijentalizam, i način na koji on širi svoju nacionalističku islamofobiju na sve druge vidove ksenofobije, jeste neverovatan i zabrinjavajući“, upozorava on.

Pisac i politički analitičar, Fatos Lubonja, napisao je da “nam je postalo normalno da se pozivamo na Kadarea, a da ne primećujemo da on u svojim knjigama ispoljava rasističke stavove, i ne samo prema kineskom narodu“. Prema mišljenju Lubonje, Kadare u svojim romanima neprestano piše o albanskoj „rasi“ i njenim konfliktnim odnosima sa susednima zemljama. U svojoj knjizi iz 1990. godine, „Poziv u studio“, Kadare poredi albanski jezik za elegantnom damom, a srpski sa balkansko-egipatskom sluškinjom“, tvrdi Lubonja.  

Antropolog iz Tirane, Armanda Kodra, takođe pronalazi rasističke elemente u Kadareovim delima. „Kadareove romane karakteriše snažna etnocentrička orijentacija, on ima fanatičan odnos prema albanskoj nacionalnoj čistoći, pokušavajući da dokaže da Albanci nemaju nikakve veze sa svojim balkanskim susedima, niti sa orijentalnom religijom kao što je islam“, kaže Kodra. 

„U jednoj od svojih poslednjih knjiga, on govori o albanskoj beloj rasi, o albanskoj čistoj krvi, i kaže da su strani zavojevači poput Turaka doneli svoju kulturu u Albaniju da bi iskvarili njenu izvornu autohtonu kulturu”, dodaje Kodra. Istoričar Artan Puto čak odlazi korak dalje. „Kadare predstavlja spomenik rasističkoj mržnji u albanskoj kulturi“, tvrdi on.

Kadare odbacuje sve kritike, govoreći da su oni koji ga optužuju za rasizam zavedeni ili nisu čitali njegova dela na pravi način. Lubonju je nazvao „zavidnim piscem“ i optužio ga da je izvukao njegove reči iz njihovog originalnog konteksta. „Neću nazvati ovu antialbansku patologiju lepšim imenom nego kuga“, dodaje on.

Suljstarova ukazuje da koncept "neoalbanizma" zaboravljenog pisca Branka Merdžanija koji se rehabilizuje u modernom vremenu, danas treba posmatrati kao istovremeno nacionalni i „okcidentalizirajući“ trend, koji bi, pored Merdžana i Vanđela Koče, trebalo da obuhvata i Konjicu, intelektualce katoličkog sveštenstva, mnogo duguje turskim korenima.

Suljstarova upozorava da Merdžanijev "noalbanizam" nije bio sasvim autentičan sistem mišljenja, već u velikoj meri pozajmljen iz ideologije „turcizma“ turskog mislioca Zije Gekalpija (1876-1924). Gekalpi je osmislio ideološki sistem koji bi orijentisao i vodio izgradnju turske nacije i modernizaciju turskog društva, sistem koji bi imao uticaj na politiku koju je sledio Ataturk. Izgleda da je Merdžani imao istu ambiciju: da od "neoalbanizma" napravi intelektualni vodič za kralja Zoga i albansku omladinu.

Suljstarova afirmativno prihvata Gekalpijev stav da „narod sa idealima nikada ne umire, jer i kada oslabi, on se obnavlja vitalnim impulsom koji mu ideal daje“ koji je pozajmljen od Anrija Bergsona. Životna strast je oličena u velikim ljudima, ili genijima. To su ljudi koji se snagom inspiracije iz nacionalne kulture u odlučujućim trenucima pretvaraju u lidere: „Genije je osoba koja preko volje pretvara svoju dušu u reflektujuću površinu skrivene i stvaralačke moći nacije“. Postoje krize, ali krize ne mogu da traju bez prekida. Nakon što kriza prođe, ideali ne nestaju, već se čuvaju kroz nacionalne simbole i sećanje herojskih vekova. Vitalnost je suštinska u projektu „neoalbanizma“ za stvaranje albanske nacije u odsustvu države ili nacionalističke tradicije.

Merdžani teoriju evolucije naziva izvorom fatalizma, pesimizma i očaja, a mlade ljude poziva da se „spasiteljskim skokom“ okrenu Bergsonovom učenju kao inspiraciji za svoj nacionalni stvaralački rad.

U eseju objavljenom 2002. godine, Suljstarova žali što je „neoalbanizam“ ostao „napušteni model“ albanskih političara i intelektualaca koji nisu uspeli da stvore „autentični mentalni pokret“ koji bi orijentisao albansko društvo ka demokratiji i integraciji u EU.

Povodom godišnjice kosovske „državnosti“ Suljstarova je konstatovao da je Kosovo napravilo mnogo kompromisa, pominjući zastavu koju je nazvao "krpanom", kao i himnu koju je nazvao "bez reči". Od Kosova ne može da se traži više kompromisa od ovoga.

Sutra: Dolazeći sukob romantičnog revolucionara i inovativnog buntovnika