Ristanoviq: Rreth 140.000 serbë emigruan nga Kosova nga fillimi i viteve 60 të shekullit të kaluar deri në vitin 1989

Bashkëpunëtori hulumtues në Institutin për Kulturë Serbe në Leposaviq, historiani Petar Ristanoviq thotë se nga fillimi i viteve të 60-ta të shekullit të 20-të e deri në vitin 1989, sipas hulumtimit të tij, nga Kosova emigruan nga 130.000 deri në 140.000 serbë, gjegjësisht 40 për qind e të gjithë serbëve që jetonte atje.

Ristanoviq, i cili doktoroi në lëndën “Elita intelektuale serbe dhe çështja e Kosovës 1974-1989”, në një intervistë për Kosovo online thekson se emigrimi i serbëve nga Kosova ka vazhduar edhe në vitet 50-60 të shekullit të 20-të, dhe se është duke u përshkallëzuar që nga mesi i viteve 60-të.

“Është një numër i madh dhe ai numër nuk ishte sekret, njerëzit e dinin dhe njerëzit flisnin për të në mënyrë joformale, por deri në fillim të viteve 80, censura në Jugosllavi ishte e fortë dhe nuk lejohej të flitej publikisht për të”, thotë Ristanoviq.

Aspiratat kombëtare të shqiptarëve në Kosovë filluan të lulëzojnë pas plenumit të Brionit dhe shkarkimit të komandantit të dytë të RSFJ-së, Alleksandar Rankoviqit. Edhe sot, termi Jugosllavia e Rankoviqit mund të gjendet shpesh tek autorët shqiptarë. A e ka hequr largimi i tij pengesën për arritjen e synimeve të shqiptarëve?

Është një fenomen shumë interesant, pasi termi Jugosllavia e Rankoviqit ekziston ekskluzivisht në historiografinë shqiptare dhe në mesin e historianëve, figurave publike, publicistëve shqiptarë. Ata e ndajnë Jugosllavinë në atë para vitit 1966 dhe atë pas atij viti. Gjë që ka kuptim në një farë mënyre, pasi ndryshimet e thella filluan vërtet në Jugosllavi në mesin e viteve '60. Më parë ishte një shtet i centralizuar, i cili menaxhohej tërësisht nga Beogradi, nga qendra partiake. Nga viti 1966 deri në vitin 1974 filloi procesi i decentralizimit të Jugosllavisë, ku vendimmarrja u transferua nga institucionet qendrore në institucionet republikane dhe krahinore. Megjithatë, të flasësh për Jugosllavinë e Rankoviqit është krejt e kotë. Është një term që përdoret ekskluzivisht nga historianët dhe publicistët shqiptarë.

Rankoviq ishte padyshim një person domethënës dhe me ndikim. Në kohën kur u shkarkua në vitin 1966, ai ishte nënkryetar i Jugosllavisë, për të flitej si pasardhës i mundshëm i Titos, gjë që ndoshta nuk ishte kështu, por ai padyshim ishte një njeri me ndikim që ishte një centralist, i cili ishte personifikimi i asaj Jugosllavie të fortë që menaxhon nga qendra. Edhe pse në atë kohë ai nuk e kontrollonte zyrtarisht shërbimin sekret, i cili ndër të tjera ishte përgjegjës për luftën kundër separatizmit në Kosovë, ai ishte njeriu që konsiderohej si kreu joformal i tij. Duke qenë se largimi i Rankoviqit përkoi me decentralizimin, me kalimin e të gjitha funksioneve thelbësore në një nivel më të ulët, në republikat dhe krahinat, që nga ai moment edhe Kosova fitoi pavarësinë më të madhe, institucionet në Prishtinë fituan pavarësi më të madhe, pushteti ishte në thelb transferuar në kuadrot shqiptare në Prishtinë dhe kështu fillon historia moderne e Kosovës. Ka kuptim në një farë mënyre, pasi rrënjët e separatizmit kanë filluar të ndizen.

Jo shumë kohë pas kësaj, në vitin 1968 shpërthyen demonstrata të mëdha në Prishtinë. A tregon kjo se disa nga synimet e vendosura nga shqiptarët mbetën të parealizuara?

Shqiptarët e kuptuan këtë, sepse ata luajtën një rol shumë të rëndësishëm në zëvendësimin e Rankoviqit. Praktika që Udba e zbatoi në Kosovë, i ashtuquajturi deformim i policisë sekrete, u përdor si arsyetim kryesor thelbësor për shkarkimin e tij. Shqiptarët ishin aleatë të Titos dhe të tjerëve në kryesinë e partisë në përballjen me Rankoviqin, dhe si një lloj shpërblimi morën administrimin e plotë të krahinës, e cila që nga fundi i viteve '60 është republikë në të gjitha, përveç emrit. Ajo është formalisht pjesë e Serbisë, në praktikë është plotësisht e pavarur, si republikat e tjera jugosllave dhe krahina e Vojvodinës. Dhe më pas, pas largimit të Rankoviqit, derisa vazhdojnë këto ndryshime, derisa Jugosllavia po riformohet, lind pyetja se çfarë forme autonomie do të ketë Kosova dhe nëse do të jetë autonomi apo ndoshta do të bëhet republikë. Në Kosovë po dëgjohen zëra të ndryshëm, kërkojnë kushtetutë në vend të statutit, që ka rëndësi simbolike, kërkojnë që flamuri shqiptar të përdoret lirshëm, kërkojnë që përfaqësuesi i krahinës të ketë të njëjtat të drejta si përfaqësues të republikave në kryesinë kolektive të shtetit...

Pra, kërkesa të ndryshme që në thelb çojnë në atë status formal republikan. Praktikisht të gjitha ato kërkesa janë përmbushur, përveç atë kurore që Kosova të bëhet republikë. Dhe kur në vitin 1968 u bë e qartë se kjo kërkesë nuk do të plotësohej, shpërthyen demonstratat. Ata ishin një reagim i drejtpërdrejtë për faktin se në atë raund të ndryshimeve kushtetuese që u bënë në vitet 1967 dhe 1968, Kosova nuk u bë republikë.

Me Kushtetutën e vitit 1974, Kosova zyrtarizon statusin e saj brenda Serbisë. Cili ishte qëndrimi i udhëheqjes serbe në Beograd ndaj kësaj çështjeje në vitet që i paraprinë?

Që nga shkarkimi i Rankoviqit, lidershipi serb është përballur me një sërë ndryshimesh të tjera. Fillimisht u hoqën të ashtuquajturit njerëzit të Rankoviqit, pastaj të Qosiqit, dhe më pas një sërë kuadrosh të tjerë. Më pas, në periudhën nga viti 1969 deri në vitin 1972, rolin kryesor në Serbi e kishte udhëheqja e Nikeziqit, e njohur sot si liberalët, të cilët ishin bashkëpunues ndaj krahinave dhe ishin të gatshëm të hiqnin dorë nga shumë kompetenca të Serbisë për hir të ideologjisë apo politikës praktike, që ata edhe e bënë gjatë atyre ndryshimeve kushtetuese të vitit 1971. Kushtetuta u ndryshua gradualisht me ndryshime kushtetuese nga viti 1967, 1968, 1971 dhe më në fund në 1974. Është një proces që ka qenë i vazhdueshëm.

Gjatë gjithë asaj kohe, Serbia u përball me një sërë ndryshimesh në personelin e saj drejtues. Ato ndërrime nuk ishin të motivuara nga Kosova. Më shpesh, Kosova luante një rol të vogël atje, një politikë tjetër funksiononte atje. Por pasoja e kësaj ishte se pozita e udhëheqjes serbe në Jugosllavi u dobësua shumë. Njerëz udhëheqës gjatë viteve të 70-ta, politikanët më me ndikim atje ishin Petar Stambolliq dhe Drazha Markoviq, nuk patën shumë ndikim në nivel jugosllav, në atë federal dhe në thelb u detyruan të bëjnë kompromise të shumta për të ruajtur pozitat e tyre. Llogaritja e tyre politike ka qenë përafërsisht, ne do të pajtohemi me atë që duhet, do t'i ruajmë pozitat tona, dhe pastaj pas vdekjes së Titos, kur gjërat të ndryshojnë, do të përpiqemi të rimarrim pozitat e Serbisë dhe Jugosllavisë. Kjo ishte llogaritja e tyre dhe kjo llogaritje doli e gabuar.

A ishin demonstratat që shpërthyen në Prishtinë dhe në mbarë Kosovën në vitin 1981 një vazhdimësi e presionit që Kosova të merrte zyrtarisht statusin e republikës?

Gjatë gjithë periudhës së Jugosllavisë, Kosova ishte një vend mjaft i keq për të jetuar. Përparoi, jeta po bëhej më e mirë, por jo aq shpejt në krahasim me pjesën tjetër të Jugosllavisë. Njerëzit ishin të varfër, nuk kishin perspektivë. Ka pasur një rritje të madhe natyrore, edhe tek serbët, pakrahasueshëm më e lartë te shqiptarët. Prishtina në fillim të viteve të 80-ta ishte qytet i të rinjve, nga rreth 100.000 banorë, 80.000 të rinj. Ata praktikisht nuk kishin asnjë perspektivë për jetën, mundësia për një punë ishte minimale. Dhe në atë moment, thjesht po frynte një pakënaqësi e motivuar nga rrethanat sociale, por kur u derdh, kur u ndez, u derdh në kërkesat kombëtare. Dhe zakonisht kështu është gjithmonë, Kosova nuk është asgjë e veçantë në këtë drejtim. E gjithë ajo pakënaqësi sociale përfundimisht u përshkallëzua në një kërkesë për Republikën e Kosovës. Ku në atë republikë shihej zgjidhja e të gjitha problemeve që ka popullata e re shqiptare në Kosovë.

Lidershipi i atëhershëm i Kosovës, ku dominonin shqiptarët, nuk ishte për këtë. Ata nuk e miratuan atë hap, madje panë rrezik në të, gjë që doli e vërtetë. Ata besonin, me të drejtë, se në një raund të ri të ndryshimeve kushtetuese, pas vitit 1974, dhe në Jugosllavi ndryshimet kushtetuese ishin relativisht të shpeshta, çdo 10 vjet, Kosova do të merrte statusin e republikës. Ata e panë atë si një lloj evolucioni natyror. Ato demonstrata disi i penguan në planet e tyre, kështu që nga ai moment, në vend që të kërkonin më shumë, pra të kërkonin republikë, udhëheqja komuniste e Kosovës në atë moment u vendos në pozicion mbrojtës, ata mbrojnë atë që kanë. Ata e mbrojnë atë qëndrim – formalisht janë pjesë e Serbisë, por në praktikë janë plotësisht të pavarur.

Pas atyre demonstratave u hap për publikun çështja e emigrimit të serbëve nga Kosova e Metohija, si dhe pozita e tyre në krahinë, për të cilën për herë të parë u shkrua dhe u fol publikisht.

Emigrimi i serbëve nga Kosova vazhdoi gjatë viteve 50-60 dhe u përshkallëzua nga mesi i viteve '60. Vlerësimi im, bazuar në hulumtime, është se në periudhën nga fillimi i viteve të 60-ta deri në fund të vitit 1989, nga Kosova kanë ardhur rreth 130.000 deri në 140.000 serbë, pra 40 për qind e të gjithë serbëve që kanë jetuar në Kosovë. Ky është një numër i madh dhe ai numër nuk ishte sekret, njerëzit e dinin dhe njerëzit flisnin për të në mënyrë joformale, por deri në fillim të viteve të 80-ta censura në Jugosllavi ishte e fortë dhe nuk lejohej të flitej publikisht. Si ilustrim grafik, një politikan shqiptar nga Kosova, udhëheqësi provincial Kol Shiroka, ishte i ftuar në televizionin jugosllav në vitin 1967. Njerëzit lejoheshin të telefononin dhe të bashkoheshin me programin, sigurisht ishte i kontrolluar. Për atë emision më ra fare rastësisht një raport, i cili iu dorëzua presidencës jugosllave nga policia sekrete, ku thuhet se gjatë emisionit në studio kanë telefonuar rreth 250 persona dhe mbi 200 prej tyre kanë dashur të bëjnë pyetje lidhur me emigrimin e serbëve, por asnjë nga ato pyetje nuk ishte përfshirë në program. Pra, u pëshpërit, u fol, por për shkak të klimës politike deri në vitin 1981, nuk ishte një temë që u lejua të diskutohej publikisht.

Kur filloi të diskutohet, pas demonstratave të vitit 1981, tema në njëfarë mënyre u keqpërdor sërish. Qëllimi nuk ishte më pengimi i emigrimit të serbëve, ndalimi i tij, marrja e masave konkrete, shtypja e tij. Me fjalë të tjera, ishte qëllimi, por ishte në planin e dytë. Emigracioni u përdor në përllogaritjet politike. Për lidershipin serb, emigracioni ishte dëshmi se nuk duan ta pengojnë në Kosovë, madje e inkurajojnë dhe se duhet ndryshuar Kushtetuta, që Kosova t'i kthehet Serbisë, se kjo është mënyra e vetme për të ndaluar emigracionin. Nga ana tjetër, në Prishtinë pohuan se emigracioni është një proces normal, se njerëzit shkojnë atje ku është më mirë për ta, për më shumë para, në thelb mohuan se emigracioni ishte fare problem, duke u mbrojtur sërish nga akuzat e Beogradit dhe duke vërtetuar se nuk ka nevojë për asnjë ndryshim kushtetues. Pra, edhe kur flitej për emigracionin, ai ishte një instrument, jo një problem që kishte një interes konkret për ta zgjidhur.

Me gjithë pakënaqësitë e mëdha të serbëve nga Kosova e Metohia, hapat e parë konkretë për zgjidhjen e këtij problemi duket se i ka bërë Sllobodan Millosheviqi në fund të viteve 80-ta.

Millosheviqi e “zbuloi Kosovën” në vitin 1987 dhe e lidhi fatin e tij politik me Kosovën, edhe pse deri atëherë nuk ishte marrë realisht me Kosovën. Nuk e dinte problemin, nuk e kuptonte problemin, në seancat ku flitej për Kosovën, më së shumti heshtte ose jepte disa deklarata gjenerike. Një vit para tij, në vitin 1986, Ivan Stambolliq ishte në Kosovë, e pa se çfarë po ndodhte, e pa pakënaqësinë e serbëve, por u përpoq t'i qetësonte dhe u dërgoi mesazh, prisni se do ta zgjidhim. Serbët në atë moment nuk kanë dashur, nuk mund të prisnin. Pakënaqësia në mesin e serbëve, për shkak të gjithçkaje që ndodhi gjatë dekadave të kaluara, ishte në rritje. Millosheviqi doli në '87, para atyre serbëve dhe dërgoi një mesazh, ne do t'i zgjidhim problemet tuaja shpejt dhe me efikasitet.

Në këtë mënyrë ai e lidhi fatin e tij me zgjidhjen e shpejtë dhe efikase të problemeve dhe i zgjidhi ato duke e çuar situatën në kufijtë e saj. Ai e krijoi krizën, e thelloi, madje ishte i gatshëm ta çonte në prag të një incidenti, madje edhe në prag të përshkallëzimit, jo vetëm në Kosovë, por në nivel jugosllav, përmes të ashtuquajturës ngjarje popullore, tubime që u zhvilluan në rrugët e qyteteve serbe, kështu që ai kishte edhe tentime që ato tubime t'i eksportonte edhe jashtë kufijve të Serbisë. Dhe në këtë mënyrë ai i bëri presion lidershipit në pjesën tjetër të Jugosllavisë që të ndikojë në lidershipin e Kosovës dhe të ndikojë në Kosovë së bashku me Beogradin për të ndryshuar Kushtetutën, e cila ishte zgjidhja e Millosheviqit dhe që në fund të fundit ishte zgjidhja që kërkonin serbët nga Kosova. Do të thotë të ndryshohet Kushtetuta dhe të kthehet krahina e Kosovës nën patronazhin e Serbisë. Kosovës me ato ndryshime iu premtua autonomia, në praktikë ajo u ruajt me amendamentet e vitit 1989., por në themel u kthye nën kujdesin e institucioneve serbe.

Shqiptarët nuk ishin gati ta pranonin këtë. Gjatë viteve 1980, shqiptarët përhapën një narrativë, një besim, se mbrojtja e autonomisë siç është, ku Kosova është thelbësisht e pavarur nga Serbia, është çështje mbijetese, dhe nëse kjo autonomi ngushtohet minimalisht, praktikisht nuk do të ketë jetë për shqiptarët në Kosovë. Në momentin kur ajo autonomi u ngushtua, ata vendosën t'i bojkotojnë ato ndryshime, të bojkotojnë institucionet e Serbisë dhe filluan të ndërtojnë shtetin e tyre paralel.