Rastoviq: Kryengritja në “Sretenje” më 1804 u prit me kënaqësi në mesin e serbëve në Kosovë, së shpejti filluan reprezaljet e tmerrshme të fiseve shqiptare

Revolucioni serb, i njohur më mirë si Kryengritja e Parë Serbe, që u zhvillua në këtë ditë, në “Sretenje” të vitit 1804, pati pasoja të gjera për të gjithë popullin serb në rajon, dhe veçanërisht për serbët që jetonin në zonën e Kosovës dhe Metohisë, thotë historiani dhe drejtori i Institutit Historik të Beogradit, Dr. Alleksandar Rastoviq për Kosovo online. 

“Revolucioni serb që shpërtheu në këtë ditë të vitit 1804 me vendim të udhëheqësit të popullit në Orashac, shënoi fillimin e një luftë të mundimshme shumë dekadash, për rivendosjen e shtetësisë serbe, e cila humbi shumë kohë më parë në vitin 1459, kur despotati serb pushoi së ekzistuari, d.m.th. ra nën pushtetin turk. Disa shekuj pas zhdukjes së shtetësisë serbe, kryengritësit serbë filluan një luftë nacionalçlirimtare, e cila në historiografinë serbe quhet zyrtarisht Revolucioni Serb. Ai revolucion ishte fillimi i një zinxhiri të revolucioneve të Ballkanit, të cilat, pas fillimit të suksesshëm të revolucionit serb, u shpërngulën në pjesë të tjera të Gadishullit Ballkanik dhe u pranuan nga kombet e tjera ballkanike”, thotë Rastoviq.

Ai kujton se grekët filluan një revolucion kombëtar në vitin 1821, dhe se kryengritjet u përhapën më pas në zonat e Vllahisë dhe Molldavisë dhe praktikisht përfshinin të gjithë zonën e gadishullit Ballkanik. Kjo tregon, thotë Rastoviq, se revolucioni serb i vitit 1804 nuk kishte vetëm karakter lokal.

“Nga njëra anë, përfaqësonte fillimin e luftës së mundimshme të popullit serb për të rikthyer shtetësinë e humbur prej kohësh, por nga ana tjetër, fitoi një kontekst më të gjerë ballkanik dhe evropian, sepse në një farë mënyre inkurajoi edhe kombet e tjera ballkanike të hynin në procese të ngjashme të çlirimit kombëtar dhe shoqëror. Natyrisht, në vitet e para kryengritësit serbë kishin plane shumë më modeste, qëllimi i tyre ishte t'i jepnin fund sundimit të terrorit të katër dahive të Beogradit, të cilët, pak para fillimit të kryengritja i shkaktuan një terror të madh popullatës së krishterë në Pashallëkun e Beogradit, por pas dy-tre vjetësh, pas fitores madhështore dhe çlirimit të Beogradit nga kryengritësit më 1806, qëllimet kryengritëse ndryshuan dhe fituan një kontekst dhe rëndësi më të gjerë", thekson Rastoviq.

Që atëherë, thotë ai, qëllimi kryesor i kryengritësve dhe i revolucionit serb ka qenë rivendosja e shtetësisë së humbur serbe dhe njohja ndërkombëtare.

“Ai proces ishte i gjatë, zgjati disa dekada, për dallim nga populli grek që e përfundoi procesin e tij të çlirimit kombëtar dhe social në një kohë të shkurtër. Ata fituan pavarësinë në vitin 1829, ndërsa procesi ishte më i vështirë për serbët me sakrifica të mëdha njerëzore dhe materiale, dhe përfundoi në Kongresin e Berlinit më 1878. Sigurisht, në atë proces, një fazë e rëndësishme në fitoren e qëllimeve të kryengritjes ishte marrja e vetëqeverisjes lokale me të cilën Turqia, nëpërmjet tre Hatsherifët e viteve 1829, 1830 dhe 1833, serbëve u ofruan vetëqeverisje të brendshme dhe në këtë mënyrë ishte realizimi i vetëm një pjese të qëllimeve të kryengritjes, të cilat u vendosën pas çlirimit të Beogradit në vitin 1806”, thotë Rastoviq.

Ai shton se, natyrisht, kryengritja pati jehonë pozitive në popullin serb dhe në popullatën jashtë kufijve të Pashallëkut të Beogradit, në mesin e, siç thotë ai, vëllezërve nga rajonet e paçliruara të Malit të Zi, Bosnjës e Hercegovinës dhe Serbisë së Vjetër.

“Me këtë nënkuptojmë zonën e sotme të Kosovës dhe Metohisë, rajonin e Rashkës, Maqedonisë së Veriut, gjegjësisht rajonin Shkup-Tetovë. Fillimin e luftës nacionalçlirimtare të popullit serb e kemi pritur me shpresa dhe emocione të mëdha, dhe pas vitit 1806, synimet kryengritëse përfshinin çlirimin e popullit serb jashtë kufirit të Pashallëkut të Beogradit, zonës së Bosnjës e Hercegovinës, si dhe zonës së vilajetit të Prizrenit, që në atë kohë më shumë ose më pak përkonte me hapësirën e Kosovës, d.m.th. Serbisë së Vjetër. Populli ynë në zonën e Serbisë së Vjetër, të Kosovës e Metohisë dhe të Malit të Zi u inkurajua veçanërisht kur trupat kryengritëse të udhëhequra nga Karagjorgje arritën në Novi Pazar, ku ndër të tjera, ata u takuan me krerët e fiseve malazeze, me Moraçanin, Vasojeviqin, Bihorcin, dhe ka të dhëna se grupat kryengritëse serbe arritën në zonën e Kurshumlisë dhe të Labës në kufirin e vilajetit të Prizrenit, d.m.th. të Kosovës dhe Metohisë”, thotë Rasatoviq.

Rastoviqi shton se dëshira dhe vullneti i popullit serb u nxit edhe më shumë nga këto veprime, por që fatkeqësisht ajo zgjati relativisht pak dhe se për shkak të humbjes në Kamenicë në vitin 1809, Karagjorgje u detyrua të kthehet në kuadrin e Pashallëkut të Beogradit.

“E gjithë situata u ndërlikua edhe më shumë pas shtypjes së Kryengritjes së Parë Serbe më 1813. Fiset shqiptare filluan të vendosen intensivisht në zonën e Kosovës dhe Metohisë vetëm në fund të shekullit të 17-të dhe në fillim të shekullit të 18-të. Deri atëherë, numri i tyre ishte vetëm disa për qind, sepse territori i origjinës së shqiptarëve është zona e Shqipërisë qendrore të sotme, d.m.th zona rreth qytetit të Krujës dhe lumenjve Mat e Shkumba. Në fund të shekullit të 17-të dhe në fillim të shekullit të 18-të, ata filluan të zbresin nga ato male në rrafshin pjellor të Kosovës e Metohisë dhe natyrisht që nga atëherë gjatë gjithë shekullit të 18-të dhe 19-të deri në luftërat ballkanike dhe çlirimin e Serbisë së Vjetër nga sundimi turk, ata ishin grushti goditës i sistemit administrativ, ushtarak dhe policor turk. Shtypja e kryengritjes i nxiti fiset shqiptare të ndërmarrin reprezalje dhe terror masiv kundër popullatës ortodokse serbe në territorin e Serbisë së Vjetër", thotë Rastoviq.

Sipas tij, persekutimi e serbëve vazhdoi dhe situata veçanërisht filloi të ndërlikohet në fund të viteve '30 dhe në fillim të viteve '40 të shekullit të 19-të përmes një numri të caktuar kryengritjesh, të cilat filluan t'i bëjnë fiset shqiptare në zonën e Serbisë së Vjetër, duke kulmuar gjatë Luftës së Krimesë, konfliktin e madh midis Rusisë Perandorake dhe Perandorisë Osmane.

“Në atë moment, shqiptarët ishin të pakënaqur me përpjekjet e zotërinjve të tyre, autoriteteve osmane, për të kryer disa reforma të sistemit administrativ turk në reformat e famshme, pra Hatsherifi nga Gulhane në vitin 1833, i cili tregoi se popullatës jomuslimane do t'i garantoheshin të drejtat civile dhe Hatihumajum nga viti 1856, i cili shpallte liritë fetare edhe për jomuslimanët. Kjo iritoi edhe më shumë fiset shqiptare dhe i nxiti ata të rebeloheshin kundër qeverisë osmane, por edhe të fillonin të kryenin krime dhe terror të tmerrshëm ndaj popullsisë ortodokse, që do të shuheshin vetëm në vitet '60 të shekullit të 18-të, në mënyrë që pas hapjes së krizës së madhe lindore në 1875 – 1878 do të fillojnë të intensifikohen sërish”, thekson Rastoviq.

Rastoviq po ashtu thekson se nuk mund të flitet për kombin shqiptar në shekullin XIX. Ai shton se ajo u ngrit vetëm pas Kongresit të Berlinit dhe arriti kulmin e saj pas Luftës së Parë Ballkanike.
Zona e Kosovës e Metohisë është e banuar nga një popullatë e krishterë. Vetëm pas rebelimit shqiptar në vitet ’40 dhe ‘50 të shekullit të 19-të, struktura fetare e popullsisë filloi të ndryshojë rrënjësisht, dhe popullsia ortodokse, e cila ishte shumicë, tani gradualisht largohet nga zona e vilajetit të Kosovës, e cila u formua në prag të Kongresit të Berlinit”, tha Rastoviq.

Ai thekson se në atë kohë fiset shqiptare, myslimanët, filluan të dominojnë gjithnjë e më shumë në zonën e Kosovës e Metohisë.

“Është rezultat i krimeve të tmerrshme, presioneve dhe dhunës së përditshme ndaj popullatës. Si rrjedhojë, popullsia duhej të shpërngulte dhe ka të dhëna të shumta nga prominenca diplomatike, konsujt austriakë, gjermanë, rusë dhe britanikë nga Gadishulli Ballkanik, të cilët thonë se pas Kongresit të Berlinit në disa vite ka pasur raste kur 10.000 serbë kanë emigruar nga zona e Kosovës e Metohisë së sotme. Prandaj karta etnike gradualisht ka ndryshuar në favor të shqiptarëve dhe popullatës islame", shpjegon Rastoviq.

Ai shton se është interesant fakti se të dhënat e prominencës austriake, të cilat janë mbledhur nga intelektualë, mjekë, kolonelë, ushtarë të shquar austriakë, në vitet ’40 të shekullit 19-të, dhe vitet ’70 të shekullit 19-të,  në prag të Kongresit të Berlinit, flasin për mbizotërimin relativ të popullsisë serbe në zonën e Kosovës e Metohisë. Megjithatë, sipas tij, një situatë e tillë ndryshon papritmas pas Kongresit të Berlinit.

“Një numër i shqiptarëve që kanë jetuar në viset që u bënë pjesë e Principatës së re të Serbisë pas Kongresit të Berlinit, pra në zonën e Toplicës, Kurshumlisë, Porkuples, po largohen nga vatrat e tyre, duke shkuar në zonën e Kosovës e Metohisë dhe janë të pakënaqur me faktin se u larguan nga zona që e kishin banuar më parë, filluan të ushtrojnë terror shtesë mbi popullatën ortodokse të vilajetit të Kosovës, gjë që kontribuoi në faktin se përveç jetës së vështirë, shtypjes e autoritetit turk dhe shtypjes e brendshme e fiseve shqiptare, këta refugjatë shqiptarë shtesë nga zona e Toplicës ushtrojnë presion shtesë, në mënyrë që popullsia të shpërngulet. Të dhënat e shumta diplomatike flasin për një largim në rritje të popullsisë drejt zonave të Principatës dhe të Mbretërisë së Serbisë, pas vitit 1882”, thotë Rastoviq.

Ai shton se ato të dhëna austriake, të cilat janë shumë të sakta, deri në fund të shekullit të 19-të flasin për shumicën relative të popullsisë ortodokse që jeton në zonën e Kosovës e Metohisë.

“Vetëm që nga fundi i shekullit XIX, si pasojë e shtimit të emigracionit, persekutimit, presioneve, krimeve të përditshme, vrasjeve, ndaj të cilave është ekspozuar popullata ortodokse, struktura etnike ka ndryshuar në favor të shqiptarëve myslimanë, kështu që në fillim të shekullit të 20-të, për këtë flisnin edhe të dhënat statistikore austriake se shumica e popullsisë, 188.000 prej tyre ishin shqiptarë, dhe 160.000 ishin serbë të krishterë ortodoksë. Tashmë në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të, karta etnike po ndryshonte në favor të shqiptarëve, pra të myslimanëve në Kosovë e Metohi”, thekson Rastoviq.

E gjithë kjo, siç nënvizon ai, është rezultat i krimeve dhe presioneve, por edhe i qëndrimit dashamirës të autoriteteve turke ndaj këtyre krimeve, sepse i shihnin si një mjet të përshtatshëm për realizimin e interesave të tyre.

"Dhe, interesi themelor ishte që dëshira legjitime e popullit serb për t'u lidhur me Principatën amë të Serbisë, d.m.th. për ta bashkuar Serbinë me Serbinë e Vjetër, nuk do të ndodhte kurrë. Sigurisht, periudha pas Kongresit të Berlinit karakterizohet nga fakti se përfaqësuesit e shquar të popullit serb emigrojnë. Vetëm midis viteve 1882 dhe 1886, autoritetet turke, me mbështetjen e fiseve vendase shqiptare, burgosën nga 150 deri në 300 përfaqësuesit më të shquar të popullit serb. Këta ishin serbë të shquar, si Petar Kostiq, mësues dhe rektor i Seminarit Teologjik të Prizrenit. Mes tyre ishin mësues, zejtarë. Ishte një lloj luftë speciale për të frikësuar popullatën serbe të emigrojë nga ajo zonë“, tha Rastoviq.

Ai thotë se gjatë asaj periudhe nuk ka kaluar asnjë vit pa u rritur numri i serbëve të vrarë, që ishte regjistruar me saktësi nga përfaqësuesit e huaj diplomatikë.

“Numri i serbëve të vrarë, pra të krishterëve ortodoksë, varionte nga viti në vit midis 50, 150 dhe 250 të vrarë, kështu që në vitin 1906, ministri britanik i puneve të jashtme, Edvard Grej, prezantoi një informacion të rëndësishëm në një seancë të parlamentit britanik që vetëm gjatë vitit 1905 dhe muajve të parë të vitit 1906 në territorin e Kosovës e Metohisë u vranë nga 150 deri në 188 të krishterë, pra serbë”, thekson Rastoviq.

Sipas tij, sipas të dhënave të folura nga intelektualë të shumtë të asaj kohe, nga Jovan Cvijiq, Stojan Novakoviq e deri tek përfaqësuesit e tjerë diplomatikë më të respektuar dhe të huaj, deri Kongresit i Berlinit, pra nga fundi i shekullit të 17-të, kur filluan shqiptarët të zbritur në lugina, deri në fund të shekullit e 19-të, nga Kosova e Metohia u dëbuan rreth 200.000 të krishterë, dhe nga fundi i Kongresit të Berlinit e deri në Luftërat Ballkanike, ky numër u rrit me 150.000.

“Rreth gjysmë milioni njerëz të krishterë u detyruan të largoheshin nga vatrat e tyre shekullore në atë periudhë”, thotë Alleksandar Rastoviq.