A mund ndërhyrja e qeverive dhe kufizimi i çmimeve t’i mbrojë qytetarët nga çrregullimet në treg?

Me një efekt zinxhir, konflikti në Lindjen e Mesme dhe çrregullimet në çmimin e naftës në nivel global janë reflektuar edhe në rritjen e çmimeve të karburanteve, por edhe të produkteve të tjera në rajon. Qeveritë kryesisht kanë ndërmarrë masa për kufizimin e çmimeve të karburanteve, ndërsa në Kuvendin e Kosovës është në pritje për miratim edhe një ligj për kufizimin e çmimeve të produkteve bazë. Analistët theksojnë se ndërhyrja e qeverive në treg dhe kufizimi i disa çmimeve është i arsyeshëm në raste krizash për të mbrojtur standardin e jetesës së qytetarëve, por nuk duhet të jetë afatgjatë, pasi përbën ndërhyrje në ekonominë e tregut që rregullohet nga parimi i ofertës dhe kërkesës. Si masa të përshtatshme përmendin uljen e akcizës për karburantet dhe TVSH-së.

Kuvendi i Kosovës më 10 prill miratoi në parim Projektligjin për masa të përkohshme për produktet bazë në raste të veçanta të destabilizimit të tregut. Projektligji për kufizimin e çmimeve u miratua me 63 vota “pro” dhe 19 “kundër”.

Ministri i Financave i Kosovës, Hekuran Murati, tha se fokusi është mbrojtja e qytetarëve dhe se ligji do të shërbejë si “instrument emergjent në një situatë emergjente”. Megjithatë, deputetët e opozitës nuk e mbështetën ligjin, ndërsa lideri i Partisë Demokratike të Kosovës, Bedri Hamza, tha se nuk ka mënyrë për të ulur çmimet kur rriten kostot e prodhimit.

Jashtë sallës së Kuvendit dhe debatit politik, qytetarët e ndjejnë më së miri çdo çrregullim në treg në xhepat e tyre.

Dhe ata thonë se është shtrenjtuar – gjithçka.

Këto rritje çmimesh janë të dukshme në tregun e Prishtinës. Ankohen si konsumatorët, ashtu edhe tregtarët. Konsumatorët për çmimet e larta, ndërsa tregtarët për numrin gjithnjë e më të vogël të blerësve dhe shitjet në rënie.

Tregtari i frutave dhe perimeve, Patriot Makesten, thotë se interesi i qytetarëve ka rënë, pasi nuk duan të blejnë për shkak të çmimeve të larta. Të njëjtën gjë e ndjejnë edhe shitësit e rrobave.

“Çmimet rriten, por blerës nuk ka”, tha shitësi i veshjeve Rahim Govori.

Qytetarët e Prishtinës janë pothuajse njëzëri se të ardhurat mujore nuk u mjaftojnë.

“Çmimet janë shumë të larta, kanë ndryshuar shumë, përpiqemi të përballojmë sa mundemi. Është problem sepse nuk mund të mbijetosh me një pagë”, tha Veton Kika.

Profesori i ekonomisë, Shkumbin Misini, megjithatë thekson se kufizimi i çmimeve është në kundërshtim me ekonominë e lirë të tregut dhe mund të zbatohet vetëm në raste të fatkeqësive natyrore.

Ai konsideron se ligji për kufizimin e çmimeve mund të çojë në falimentimin e shumë ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, për shkak të kostove më të larta operative, ndërsa ndërmarrjet e mëdha do të kenë mundësi t’i përballojnë këto kufizime.

Sipas tij, qeveria, në vend të kufizimit të çmimeve, mund t’i kontrollojë ato përmes akcizës dhe TVSH-së për karburantet, të cilat duhet t’i heqë nëse çmimi i naftës vazhdon të rritet.

“Kufizimi i çmimeve nuk është zgjidhje e duhur, përveç heqjes së akcizës. Pra, nëse çmimi i naftës vazhdon të rritet, atëherë duhet të hiqet edhe TVSH-ja, sepse inflacioni vazhdon të rritet. Në këto kushte, heqja e akcizës është e domosdoshme. Nëse çmimi i naftës vazhdon të rritet sërish, do të duhet të hiqet edhe TVSH-ja”, tha Misini për Kosovo online.

Nga ana tjetër, docenti në Fakultetin Ekonomik në Beograd, Velko M. Milushkoviq, thotë se kufizimi i çmimeve të karburanteve dhe produkteve bazë është i justifikuar në kushte krize, por nuk rekomandohet në afat të gjatë.

“Në kohë krize, kur ka çrregullime në zinxhirët globalë të furnizimit, aktualisht të shkaktuara kryesisht nga kriza e furnizimit me naftë dhe derivate të saj, si dhe problemet në Ngushticën e Hormuzit, qeveritë përdorin masa të caktuara kufizuese për të mbrojtur ekonomitë kombëtare, përfshirë edhe Qeverinë e Kosovës. Këto nuk janë masa të veçanta, të ndryshme nga ato që janë ndërmarrë edhe në rajon”, theksoi Milushkoviq për Kosovo online.

Ai thekson se masat me të cilat shteti ndërhyn duhet të jenë patjetër afatshkurtra.

“Ato nuk rekomandohen në afat të gjatë, sepse dëmtojnë ndjeshëm raportet e ofertës dhe kërkesës në treg. Megjithatë, në kushte krize, kur kemi një situatë të tillë dhe kur prioritet është mbrojtja e interesit të qytetarëve, masa të tilla janë të arsyeshme”, tha Milushkoviq.

Sipas tij, nëse kufizimi i çmimeve zgjat për një kohë të gjatë, mund të shkaktojë edhe krijimin e tregut të zi, por shton se nuk pritet që këto masa të zgjasin shumë.

“Të gjitha këto masa duhet në njëfarë mënyre të parandalojnë goditjen ndaj buxhetit të qytetarëve dhe në këtë kuptim nuk duhet të kenë pasoja negative. Natyrisht, për momentin do të nënkuptojnë humbje të caktuara për buxhetin, por nga ana tjetër do të mbrojnë standardin dhe mundësitë jetësore të qytetarëve”, tha Milushkoviq.

Për rritjen e çmimeve ankohen edhe qytetarët e Shqipërisë, madje edhe më shumë për faktin që qeveria e tyre nuk reagon.

Drejtori ekzekutiv i Qendrës shqiptare për mbrojtjen e konsumatorëve “Alert”, Granit Sokolaj, thotë se që nga fillimi i konfliktit në Lindjen e Mesme, për shkak të rritjes së çmimeve të naftës në tregjet ndërkombëtare, në Shqipëri është shënuar një rritje masive e çmimeve, ndërsa qeveria nuk ka ndërmarrë masa për t’i mbajtur ato nën kontroll dhe për të mbrojtur qytetarët.

“Nuk ka masa nga Qeveria, përveç deklaratave të ministrit të ekonomisë dhe zyrtarëve të tjerë. Nuk ka masa konkrete për monitorimin e tregut dhe mbajtjen e tij nën kontroll. Janë rritur çmimet e transportit dhe kostot e prodhimit në disa vende, por sipas mendimit tim dhe të dhënave nga Dogana shqiptare për çmimet e importit, në vendin tonë ka abuzim masiv, sidomos për frutat dhe perimet, por edhe për produkte të tjera. Kemi një rritje alarmante të çmimeve që në asnjë rast nuk është e justifikuar”, thekson Sokolaj.

Ai shton se në raste të tilla pasojat më të mëdha i pëson konsumatori, kryesisht për shkak të mungesës së ndërhyrjes së institucioneve që duhet të kontrollojnë çmimet dhe që kanë fuqinë t’i detyrojnë kompanitë t’i përcaktojnë ato pa abuzime.

Se çmimet nuk mund të “mposhten” me vendime për kufizimin e tyre, mendon edhe anëtari i Bordit Drejtues të Universitetit Heidelberg në Shkup, Sinisha Naumoski, i cili thekson se duhet parë se çfarë realisht shkakton presionin inflacionist dhe aty të zgjidhet problemi.

“Çmimin e vërtetë do ta paguajmë më vonë. Nëse e shoh nga perspektiva e Kosovës – përkohësisht qetësohet paniku, qytetarët kanë ndjesinë se shteti po kontrollon diçka, por në fund efekti do të jetë afatgjatë: do të shfaqen mungesa të disa produkteve, do të ketë hezitim nga bizneset për t’u marrë me lloje të caktuara produktesh… Duhet të jemi të kujdesshëm dhe të shohim çfarë realisht e shkakton presionin inflacionist. Aty duhet të zgjidhet problemi. Nuk mund t’i mposhtni çmimet me dekret. Ato formohen në treg”, tha Naumoski për Kosovo online.

Prandaj, thotë ai, investimi në prodhimin bujqësor është një zgjidhje afatgjatë.

Ai vlerësoi se masat e qeverisë maqedonase për uljen e akcizës dhe taksës mbi vlerën e shtuar (TVSH) mbi karburantet janë logjike për të zbutur tronditjen e çmimeve.

Ai shton se duhet të kalohet në masa jolineare, sepse hapësira fiskale është ngushtuar, kështu që përdorimi i masave lineare ndoshta do të shkaktojë konsum edhe më të shpejtë të asaj hapësire, e cila është tashmë e vogël.

Meqë ra fjala, Bashkimi Evropian po planifikon gjithashtu të kontrollojë çmimet e karburanteve për shkak të pasojave të luftës në Lindjen e Mesme.

"Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian duhet të koordinohen për çmimet e energjisë, për shkak të rritjes së faturave të karburanteve fosile me 22 miliardë euro që nga fillimi i luftës në Iran", tha Presidentja e Komisionit Evropian Ursula von der Leyen, duke njoftuar se Komisioni Evropian planifikon të publikojë propozime për masa më 22 prill.

RAJONI, ÇMIMET, MASAT, KARBURANTI, USHQIMI