Osmani “dënoi” draft-statutin evropian të BKS-së, a ka ndikim qëndrimi i saj në BE?

Kritikave të hapura ndaj draft-statutit evropian të Bashkësisë së Komunave Serbe (BKS), të cilat këto ditë janë dëgjuar kryesisht nga radhët e opozitës, iu bashkua edhe presidentja e Kosovës. Vjosa Osmani e „dënoi“ draftin para Gjykatës Kushtetuese: sipas saj, ai është në kundërshtim me Kushtetutën e Kosovës. Nga Brukseli nuk ka asnjë reagim ndaj vlerësimit të saj, ndërsa analistët besojnë se BE-ja nuk do ta rishkruajë këtë dokument për shkak të qëndrimit të Osmanit, por që për çdo ndërhyrje të mundshme në tekst do të pritet vendimi i Gjykatës Kushtetuese.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Në dokumentin që BE-ja i paraqiti Beogradit dhe Prishtinës në vitin 2023, duke e cilësuar si një “draft modern”, të cilin të dyja palët e pranuan në parim dhe për të cilin ish-ambasadori amerikan në Kosovë, Jeffrey Hovenier, deklaroi se është në përputhje me Kushtetutën e Kosovës, presidentja Vjosa Osmani ka shprehur vërejtjet e saj gjatë takimit javën e kaluar me përfaqësuesin e ri të BE-së për dialogun, Peter Sorensen.

Në një deklaratë për mediat pas takimit, ajo tha se i ka përcjellë Sorensenit shqetësimin se draft-statuti i BKS-së nuk është në përputhje me Kushtetutën e Kosovës. Por jo vetëm kaq.

“Personalisht mendoj se ai nuk është në përputhje as me vlerat dhe normat e BE-së, as me standardet e Këshillit të Evropës, dhe gjithashtu nuk përputhet me vendimin e Gjykatës Kushtetuese të vitit 2015. Një draft që bie ndesh me të gjitha këto tri aspekte nuk mund të zbatohet dhe nuk besoj se do të kalonte ndonjë test në Gjykatën Kushtetuese”, deklaroi Osmani.

Ajo gjithashtu theksoi se vërejtjet e saj nuk janë teknike, pasi presidenti “nuk jep vërejtje teknike, por thelbësore”.

Ndryshe, për këtë dokument, të cilin më 21 tetor 2023 ia paraqitën kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, ish-përfaqësuesi i BE-së për dialogun, Miroslav Lajçak, si dhe këshilltarët diplomatikë të presidentit francez, kancelarit gjerman dhe kryeministres italiane, së bashku me ish-emisarin amerikan për Ballkanin Perëndimor, Gabriel Eskobar, Kurti pati deklaruar se është hartuar me kujdes dhe është në përputhje me germën dhe frymën e Kushtetutës së Kosovës. Megjithatë, ai deri më sot nuk e ka dërguar draftin në Gjykatën Kushtetuese për shqyrtim.

Millan Igrutinoviq, bashkëpunëtor hulumtues në Institutin për Studime Evropiane në Beograd, thotë se qëndrimi i presidentit të Kosovës në lidhje me propozimin evropian për draft-statutin e BKS-së ka një peshë në Bruksel, por ajo thekson se do të ishte befasuese nëse përfaqësuesit e BE-së do të ktheheshin për ta shkruar përsëri para se Gjykata Kushtetuese në Prishtinë të merrte një vendim negativ.

"Është diplomaci e keqe që t’i lejoni një mesazhi të vetëm të kushtëzojë debatin tuaj të brendshëm dhe që për një deklaratë të presidentes të ktheheni në tavolinën e vizatimit dhe të shkruani diçka nga e para. Duke marrë parasysh edhe regjimin e sanksioneve që BE po zbaton ndaj Prishtinës, si dhe faktin që vendet e BE-së e bllokuan përpjekjen e Kosovës për anëtarësim në Këshillin e Evropës vitin e kaluar, si dhe mirëkuptimin e tyre se nuk duhet të jenë shumë të lëshueshëm ndaj Prishtinës dhe të mos shpërblejnë kundërshtimin dhe rebelimin ndaj gjithçkaje, do të isha shumë i befasuar nëse ata e bëjnë këtë para përfundimit të procesit formal në Kosovë dhe para ndonjë vendimi eventual negativ të Gjykatës Kushtetuese për këtë çështje", thotë Igrutinoviq për Kosovo online.

Edhe bashkëpunëtori i organizatës joqeveritare “Iniciativa e Re Shoqërore” Aleksandar Shluka dyshon se Bashkimi Evropian do të rishikojë propozimin e tij për draft-statutin e BKS-së pas vlerësimeve të paraqitura nga Osmani, sepse, thotë ai, BE-ja do ta humbte besueshmërinë në këtë proces nëse do ta korrigjonte tekstin e të cilit ishte autor, aq më tepër që tashmë ia kishte paraqitur Prishtinës dhe Beogradit, dhe ata e kishin pranuar në parim.

Përveç kësaj, ripërpunimi i draftit, siç beson Shluka, do të ngadalësonte të gjithë procesin.

“Ky do të ishte një problem i madh sepse atëherë potencialisht edhe Serbia do të kishte disa gjëra që do t'i ndryshonte nëse i hapej hapësira Prishtinës për të bërë sugjerimet e veta, dhe atëherë do të kishim një proces që vetëm do të vonohej më tej dhe nuk do të shihnim zgjidhje për një kohë të gjatë”, thotë Shlukapër Kosovo online.

Ai kujton se kritikat e zyrtarëve kosovarë lidhur me draftin evropian u dëgjuan sapo u shfaq, por se deri më tani nuk ka pasur përgjigje nga BE-ja - nëse këto kundërshtime janë në vend dhe a do ta rishikojnë draftin.

"Kjo më bën të mendoj se BE-ja nuk do të ndërmarrë asgjë në lidhje me këtë. Disa që e kanë lexuar këtë draft-statut thonë se ka disa çështje për të cilat Gjykata Kushtetuese e Kosovës mund të konstatojë se nuk janë në përputhje me Kushtetutën. Jo që do ta refuzojë të gjithë statutin, por, ashtu si me marrëveshjen e vitit 2015 për BKS-në, mund të konstatojë se disa dispozita nuk janë në përputhje me Kushtetutën e Kosovës dhe ato do të duhet të ndryshohen", thekson Shluka.

Sipas analistit politik Artan Muhaxhiri, qëndrimet e Osmanit nuk ndikojnë në strukturat që vendosin për draftin, sepse, thekson ai, i vetmi qëndrim i vlefshëm dhe i pranueshëm do të jetë vlerësimi i Gjykatës Kushtetuese.

“Qëndrimet e kryeministrit Albin Kurti dhe presidentes Vjosa Osmani nuk kanë asnjë ndikim në kërkesat e bashkësisë ndërkombëtare që draft-statuti i Bashkësisë të dërgohet për shqyrtim në Gjykatën Kushtetuese. Ajo gjykatë është e vetmja institucion që mund të japë një përgjigje nëse statuti është në përputhje me Kushtetutën apo jo, ndërsa gjithçka tjetër është thjesht politikë me qëllim fitimin e ndonjë pike populiste”, tha për Kosovo online Muhaxhiri.

Ndonëse thotë se shpreson që Prishtina ta dërgojë propozimin evropian në Gjykatën Kushtetuese, për të “zhbërthyer” gjithë situatën, Shluka, në të njëjtën kohë, është e mendimit se nëse ka dyshime të justifikuara se disa pika të draftit të propozuar nuk janë në përputhje me Kushtetutën e Kosovës, duhet të punohet para se teksti të dërgohet në gjykatë.

"Nëse gjykata përsëri konstaton se drafti nuk është plotësisht në përputhje me Kushtetutën, kjo mund të ketë shumë pasoja negative. Zyrtarët në Prishtinë mund ta përdorin këtë për të nxitur mosbesim të mëtejshëm ndaj BKS-së, me pretendime se BE-ja po u imponon diçka që nuk është në përputhje me Kushtetutën e Kosovës", thekson ai.

Rezistencë më e gjerë ndaj BKS-së

Duke analizuar efektet që mund të kenë komentet e Osmanit, Igrutinoviq thotë se ato janë në tre nivele dhe se i pari është afatgjatë dhe paraqet rezistencën e komunitetit më të gjerë politik në Kosovë dhe subjekteve të ndryshme, pavarësisht nëse janë në qeveri apo jo, ndaj konceptit të ZSO-së, dhe padyshim edhe ndaj konceptit që BE-ja po përpiqet ta shtyjë.

"Edhe ky është një mënyrë për të dërguar një mesazh të qartë dhe të njohur tashmë: ‘Ne nuk e duam këtë dhe mos e sillni më këtë temë’. E dyta është afatshkurtër, e ndërlidhur me formimin e pritur të qeverisë, me qëllim që të eliminohet ndikimi i BE-së në këtë moment dhe të shtyhet çështja e BKS-së, e cila ndoshta nuk i përshtatet asnjërit prej aktorëve politikë në Kosovë për momentin. Në këtë mënyrë, ata mund të kenë më shumë liri në negociatat për formimin e qeverisë së re dhe të sigurojnë që për disa muaj të mos jetë një temë e domosdoshme në politikën e Kosovës", thotë Igrutinoviq.

Niveli i tretë, sipas tij, lidhet me pozitën personale të Vjosa Osmanit, e cila përpiqet të vendoset si “mbrojtëse e interesave të Kosovës” dhe të aktivizojë ata që besojnë se BKS nuk do të ndodhë fare ose që, edhe nëse ndodh, nuk do të ketë ndonjë rëndësi të veçantë.

Kriteri për përparimin drejt BE-së

Pavarësisht motiveve të Osmanit për “rrembimin” e propozimit evropian në këtë moment, Muhaxhiri beson se BKS është bërë pika kryesore në të gjithë procesin e dialogut.

"Unë nuk besoj se ka asnjë mundësi që Komuniteti të bëhet një çështje anësore dhe të anashkalohet. Të gjithë aktorët kryesorë, si SHBA ashtu edhe BE, po kërkojnë nga lidershipi i Kosovës që të merret me Komunitetin dhe hapi i parë është dërgimi i draft-statutit në Gjykatën Kushtetuese. Nuk ka alternativë për këtë", tha ai. 

Ai po ashtu beson se qëndrimi i Osmanit nuk mund të shërbejë si “arsyetim” që qeveria e re në Prishtinë të vazhdojë të vonojë dorëzimin e draft-statutit në gjykatë, sepse kushdo që ta formojë qeverinë e ardhshme, sa i përket bashkësisë ndërkombëtare, siç tregon ai, fillimisht do të merret me statutin. 
“Është bërë një lloj kriteri për përparimin e Kosovës në integrimet evropiane”, përfundon Muhaxhiri.