Pyetje e re për Gjykatën Kushtetuese: Çfarë duhet të sqarohet dhe a do ta ndryshonte pritja e vendimit datën e zgjedhjeve të mundshme?

Nëse Kosova nuk e zgjedh presidentin e ri në orët e fundit të afatit të përcaktuar nga Gjykata Kushtetuese, rrjedhën e mëtejshme politike në Prishtinë mund ta përcaktojë sërish ky institucion. Ushtruesja e detyrës së presidentes, Albulena Haxhiu, tashmë ka bërë të ditur se po shqyrton mundësinë t’i drejtohet Gjykatës Kushtetuese nëse Kosova nuk e zgjedh presidentin me mandat të plotë, ndërsa bashkëbiseduesit e Kosovo online konsiderojnë se ekzistojnë disa boshllëqe në legjislacion, të cilat gjyqtarët mund t’i „plotësojnë“.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Vetë parashtrimi i një pyetjeje në Gjykatën Kushtetuese me gjasë nuk do të ndikonte që data e zgjedhjeve eventuale t’i afrohej asaj që do të dëshironte Vetëvendosja, vlerësojnë bashkëbiseduesit tanë, por ata nuk e përjashtojnë mundësinë që kjo parti të gjejë ndonjë mënyrë kreative ose t’i drejtohet voluntarizmit politik, në mënyrë që zgjedhjet të mbahen në kohën që i përshtatet më së shumti.

Sipas vendimit të fundit të Gjykatës Kushtetuese të Kosovës, të marrë me kërkesë të deputetëve të Partisë Demokratike të Kosovës, afati për zgjedhjen e presidentit është 6 tetori dhe, nëse kjo nuk ndodh, vendi shkon në zgjedhje të jashtëzakonshme brenda 45 ditësh.

Mundësinë që t’i drejtohet sërish Gjykatës Kushtetuese, këtë herë me një pyetje të re, në rast se deputetët nuk e votojnë presidentin e ri, e ka paralajmëruar ushtruesja e detyrës së presidentes së Kosovës, Albulena Haxhiu. Siç ka thënë ajo, pyetja do të kishte të bënte me mandatin e saj si ushtruese e detyrës së presidentes, pasi Kushtetuta përcakton se funksioni i ushtruesit të detyrës së presidentit nuk mund të ushtrohet për më shumë se gjashtë muaj.

Haxhiu, në fakt, u bë ushtruese e detyrës së presidentes më 4 prill, kur përfundoi mandati i presidentes së deriatëhershme të Kosovës, Vjosa Osmani.

Me këtë çështje është marrë edhe Instituti Demokratik i Kosovës, i cili disa ditë më parë vuri në dukje se vendimi i fundit i Gjykatës Kushtetuese nuk e ka sqaruar mjaftueshëm ushtrimin e funksionit të presidentit pas përfundimit të afatit gjashtëmujor.

Vullnet Bugaqku nga ky institut tha se neni 90 i Kushtetutës përdor një formulim të qartë kufizues dhe përcakton një periudhë maksimale prej gjashtë muajsh për ushtrimin e funksionit të presidentit nga ushtruesi i detyrës.

„Kjo do të thotë se kjo dispozitë është imperative dhe nuk lejon që ky funksion apo ky afat të zgjatet“, tha Bugaqku.

Politologu Ognjen Gogiq thotë se pyetjet që ende nuk janë sqaruar në lidhje me mandatin e presidentit në detyrë të Kosovës kanë të bëjnë me atë nëse Albulena Haxhiu mund të jetë presidente në detyrë edhe pas 4 tetorit, si dhe nëse ka filluar një cikël i ri gjashtëmujor me zgjedhjen e saj si presidente e Kuvendit. Përgjigjet e këtyre pyetjeve, siç thekson ai, janë të rëndësishme sepse është presidenti ose presidenti në detyrë që duhet ta shpërndajë Kuvendin nëse ndodh që ai të mos zgjedhë presidentin e Kosovës brenda afatit të caktuar nga Gjykata Kushtetuese.

"Pyetja e parë që mbetet e hapur është nëse Albulena Haxhiu mund të jetë presidente në detyrë e Kosovës edhe pas 4 tetorit, sepse ekziston një interpretim se pozicioni më i gjatë mund të mbahet për gjashtë muaj, dhe që skadon në atë datë. Në mënyrë të rreptë, neni i Kushtetutës që përmban atë pozicion, ka të bëjë me situatën kur presidenti pengohet përkohësisht të kryejë detyrat e tij, dhe jo kur ai nuk zgjidhet dhe ky është një boshllëk që mund të hapet. Pyetja kryesore këtu është nëse ekziston një periudhë gjashtëmujore fare për situatën kur presidenti nuk zgjidhet apo është vetëm një afat për një situatë kur presidenti pengohet përkohësisht të kryejë detyrat e tij", tha Gogiq për Kosovo online.

Një çështje tjetër që mund të merret në konsideratë nga gjykata është, siç thotë ai, nëse ajo periudhë gjashtëmujore është përfundimtare apo nëse është e rinovueshme.

"Në mënyrë specifike, Albulena Haxhiu u rizgjodh si Presidente e Kuvendit në fillim të shtatorit, dhe pozicioni i Presidentit në detyrë të Kosovës nuk lidhet me një person, por me një funksion. Nëse dikush tjetër do të ishte zgjedhur në vend të Haxhiu, pyetja do të ishte nëse ai person do të kishte edhe gjashtë muaj të tjerë. Pyetja është, për shembull, nëse zgjedhja e saj si Presidente e Kuvendit filloi përsëri një cikël të ri prej gjashtë muajsh dhe nëse ky afat vlen për situatën aktuale në Kosovë. Kjo është një pyetje shumë e rëndësishme sepse është Presidenti ose Presidenti në detyrë që duhet ta shpërndajë Kuvendin nëse ndodh që ai të mos zgjedhë një president brenda afatit të caktuar nga Gjykata Kushtetuese", thotë ai.

Megjithatë, siç shton ai, do të ishte plotësisht kundërintuitive të supozohej se Kushtetuta dhe Gjykata Kushtetuese konsiderojnë se në çdo situatë pozicioni i presidentit mund të jetë vakant sepse ka kompetenca që Kushtetuta ia jep ekskluzivisht presidentit.

"Do të ishte e pakuptimtë që Gjykata Kushtetuese të thoshte: 'jo, askush nuk mund ta kryejë më atë funksion sepse ka kaluar periudha gjashtëmujore'. Kjo do të thoshte se disa përgjegjësi që i atribuohen presidentit nuk mund të kryhen fare”, thekson Gogiq.

Ajo që mund të ndodhë dhe ajo që, siç beson ai, ndoshta dëshiron të arrijë Haxhiu është që gjykata të mund të përcaktojë ndonjë masë të përkohshme derisa të shqyrtojë kërkesën e saj, nëse ajo bën një të tillë, për të pezulluar punën e Kuvendit dhe në këtë mënyrë të ndalojë afatin për zgjedhjen e presidentit.

"Megjithatë, kjo është një pritje joreale, sepse deri më tani Gjykata Kushtetuese ka sjellë gjithmonë masa të përkohshme kur aktivitetet e mëtejshme do të shkaktonin dëme të pariparueshme. Dhe këtu vetë Gjykata Kushtetuese përcaktoi se afati për zgjedhjen e presidentit është 6 tetori, dhe do të ishte kontradiktore nëse Gjykata Kushtetuese tani do ta pezullonte atë afat për ndonjë arsye. Pra, ndoshta është vetëm një manovër politike për të testuar terrenin, dhe për Haxhiun se ajo është vërtet në dilemë dhe se ajo vërtet donte ta paraqiste këtë iniciativë në Gjykatën Kushtetuese, ajo duhet ta kishte bërë shumë më herët, në mënyrë që gjykata të mund të vlerësonte me kohë nëse mund ta shpërndajë Kuvendin apo jo", beson Gogiq.

Drejtori i programeve i OJQ-së Qendra për Avokimin e Kulturës Demokratike nga Mitrovica e Veriut, Aleksandar Rapajiq, thotë se nëse ndodh që ushtruesja e detyrës së presidentes së Kosovës, Albulena Haxhiu, t’i drejtohet Gjykatës Kushtetuese me një pyetje lidhur me mandatin e saj në këtë post, kjo gjykatë do të përgjigjet shpejt duke ia zgjatur mandatin kryetarit të Kuvendit, në mënyrë që ai të mund ta ushtrojë funksionin e presidentit të Kosovës deri në zgjedhjen e tij.

Rapajiq thotë se dispozitat parashikojnë që kryetari i Kuvendit ta ushtrojë funksionin e presidentit të Kosovës për një periudhë maksimale prej gjashtë muajsh, me shpresën se gjatë kësaj periudhe do të zgjidhet presidenti, ndërsa në ligj ka mbetur një boshllëk për skenarin në të cilin presidenti nuk zgjidhet.

„Është e qartë se tani kemi një rast kur presidenti nuk është zgjedhur dhe ekziston kjo paqartësi se çfarë ndodh në një situatë të tillë. A vazhdon një person ta ushtrojë funksionin e presidentit apo duhet të zgjidhet dikush tjetër që do ta ushtrojë këtë funksion? Besoj se Gjykata Kushtetuese do t’i përgjigjet shumë shpejt kësaj çështjeje thjesht duke ia zgjatur mandatin kryetarit të Kuvendit, në mënyrë që ai të mund ta ushtrojë funksionin e presidentit të Kosovës deri në zgjedhjen e tij, siç është rasti edhe në legjislacionet e shumë shteteve të tjera“, deklaroi ai për Kosovo online.

Shtyrje e shpalljes së zgjedhjeve?

Një tjetër adresim i mundshëm në Gjykatën Kushtetuese, këtë herë nga Albulena Haxhiu, do të hapte edhe çështjen nëse me shpalljen e zgjedhjeve do të pritej derisa gjyqtarët ta bëjnë të ditur aktgjykimin.

Sipas Gogiqit, nëse Haxhiu i drejton një pyetje gjykatës, ndërsa ajo nuk i përgjigjet kërkesës së saj brenda një afati të shkurtër dhe nuk vendos masë të përkohshme, kjo do të nënkuptojë se ekziston detyrimi për shpërndarjen e Kuvendit dhe se gjykata mbetet në qëndrimin dhe aktgjykimin e saj të mëparshëm se Kuvendi duhet të shpërndahet dhe se rrethanat për një gjë të tillë tashmë janë krijuar.

"Ajo që mund të ndodhë është që vetë Haxhija të refuzojë të shpërndajë Kuvendin, ndërsa gjoja pret një masë të përkohshme ose mendimin e Gjykatës Kushtetuese. Sepse kjo është një praktikë që është treguar tashmë, sepse Vetëvendosja me shumë vetëdije e humbi afatin kushtetues për të konstituuar Kuvendin. Ata vetë caktuan një afat të ri në të cilin konstituuan Kuvendin dhe doli që Gjykata Kushtetuese nuk e respektoi atë. Gjykata Kushtetuese tha se Kuvendi duhej të konstituohej më herët, domethënë deri më 6 gusht dhe se që atëherë, fillon të rrjedhë briri për shkak të presidentes. Pra, ajo që mund të ndodhë është që të ndodhë voluntarizmi politik dhe ajo të refuzojë të shpërndajë Kuvendin dhe të justifikohet duke thënë se nuk është e sigurt nëse mund ta bëjë këtë", pohon ai.

Sipas tij, shanset për të pezulluar punën e mëtejshme të parlamentit janë të vogla, sepse do të ishte kundër të gjitha vendimeve që gjykata ka dhënë më parë dhe logjikës me të cilën është udhëhequr, e cila është se duhet të shkojmë në drejtim të krijimit të institucioneve dhe se vendet nuk mund të jenë të lira.

"Do të ishte çmenduri nga ana e tij që të ndalonte gjithçka vetë për shkak të një çështjeje të tillë. Por në teori, nëse, për shembull, ai do të pezullonte punën e Kuvendit, atëherë kjo do të zgjaste periudhën e shpalljes së zgjedhjeve, gjë që do të jepte një afat shtesë dhe do të shtynte momentin e shpalljes së zgjedhjeve dhe mbajtjen e tyre. Do të ishte një përpjekje për të fituar kohë shtesë në këtë mënyrë, domethënë, për të shtyrë momentin e mbajtjes së zgjedhjeve në dhjetor, për kur besohet se është më i përshtatshëm për Vetëvendosje", përfundon Gogiq.

Në rast se çështja i drejtohet Gjykatës Kushtetuese, Rapajiq nuk beson se kjo do të ndikojë në datën e zgjedhjeve që pasojnë nëse presidenti nuk zgjidhet.

„Është e qartë se Vetëvendosja dëshiron t’i organizojë zgjedhjet në fund të dhjetorit, më saktësisht më 27 dhjetor, sepse kjo i përshtatet për shkak të diasporës që në atë periudhë vjen në Kosovë, ndërsa ata shpresojnë se gëzojnë mbështetje të madhe në diasporë. Megjithatë, Gjykata Kushtetuese ka qenë shumë e prerë në vendimin e saj dhe ka përcaktuar afate shumë strikte, përkatësisht se nëse më 6 tetor nuk zgjidhet presidenti, brenda 45 ditësh duhet të mbahen zgjedhjet për president. Nuk do të më çudiste nëse Vetëvendosja përsëri do të gjente ndonjë mënyrë kreative për ta anashkaluar këtë, por mendoj se kjo do të jetë shumë e vështirë, sepse vendimi i Gjykatës Kushtetuese është shumë i qartë dhe konkret dhe përcakton afatin e saktë në ditë se kur kjo duhet të bëhet“, thotë Rapajiq.