Nga Kosova në Donbas – a mund të ketë kriza ukrainase një epilog sipas modelit të Kosovës?

Javën e ardhshme në Abu Dhabi priten bisedime mes delegacioneve të Moskës, Kievit dhe Uashingtonit për mënyrat e përfundimit të luftës në Ukrainë. Kjo ngre çështjen e përfundimit të konfliktit përmes një lloj marrëveshjeje, sipas së cilës për momentin nuk do të diskutohej për statusin përfundimtar të territoreve të aneksuara ukrainase, përkatësisht Rusia do të ruante kontrollin në terren, ndërsa Ukraina nuk do të pranonte ndryshimin e integritetit të saj territorial. Në një skenar të tillë vërehen paralele me “modelin e Kosovës”, por bashkëbiseduesit e Kosovo online nuk janë plotësisht të bindur se kjo mund të jetë zgjidhja për ndalimin e luftës që po zhvillohet në territorin e Evropës që nga shkurti i vitit 2022.

Shkruan: Ivana Shanjeviq

Në vend të kopjimit të modelit të Kosovës, zgjidhja e konfliktit në Ukrainë me gjasë do të duhet të kërkohet përmes marrëveshjeve të veçanta që përfshijnë garanci të forta sigurie për Ukrainën, një proces të gjatë dhe të ndërlikuar diplomatik për zgjidhjen e statusit të territoreve të pushtuara, pa njohje të njëanshme të agresionit apo të ndryshimeve të kufijve me forcë.

Modeli i Kosovës kërkonte një prani të fuqishme të bashkësisë ndërkombëtare në formën e UNMIK-ut dhe KFOR-it pas përfundimit të konfliktit. Ngjashëm me këtë, paqja e qëndrueshme në Ukrainë me gjasë do të kërkonte zona të demilitarizuara dhe forca paqeruajtëse ndërkombëtare si garantuese të sigurisë.

Vendet perëndimore e kanë trajtuar Kosovën si rast “sui generis”, përkatësisht si një rast specifik, ndërsa kundërshtarët e ndërhyrjes perëndimore, veçanërisht Rusia, shpesh e kanë përdorur atë si precedent juridik dhe politik për pretendimet e tyre territoriale ndaj Krimesë apo Donbasit.

Realiteti në terren në vend të zgjidhjeve të gatshme

Pretendimi se rasti i Kosovës është “sui generis” vazhdon të qëndrojë, pasi kontekstet historike, juridike dhe gjeopolitike të dy krizave janë krejtësisht të ndryshme.

Profesori i Fakultetit të Shkencave Politike, Stefan Surliq, vlerësoi për Kosovo online se bisedimet mes SHBA-së, Rusisë dhe Ukrainës, më 10 dhe 11 nëntor në Abu Dhabi, duhet të përfshijnë garancitë e sigurisë, ndërprerjen e sulmeve ndaj infrastrukturës energjetike dhe armëpushimin në Detin e Zi.

Ai konsideron se në rastin e konfliktit në Ukrainë mund të ndiqet renditja e hapave që është zbatuar në rastin e Kosovës, përkatësisht që Kievi dhe Moska fillimisht të bien dakord për ndërprerjen e luftimeve. Këta hapa do të përfshinin edhe mbikëqyrjen e vijës së ndarjes dhe mbrojtjen e civilëve, ndërsa çështja e territorit do të lihej për më vonë.

“Në Kosovë, një renditje e tillë ishte e mundur sepse tërheqja e forcave jugosllave dhe serbe në vitin 1999 u shoqërua me vendosjen e administratës ndërkombëtare të UNMIK-ut dhe KFOR-it. Politika ‘standardet para statusit’ pasoi më vonë dhe kishte të bënte, ndër të tjera, me funksionimin e institucioneve, lirinë e lëvizjes dhe kthimin e personave të zhvendosur. Mësimi për Ukrainën është se shtyrja e çështjes së statusit ka kuptim kur tashmë ekziston një mënyrë për të mbrojtur njerëzit dhe për të zbatuar atë që është rënë dakord”, theksoi ai.

Surliq vë në dukje gjithashtu se këtu përfundon analogjia me Kosovën, sepse nëse ushtria dhe administrata ruse do të mbeteshin në territorin e pushtuar, marrëveshja do të ishte ndryshe.

Fitorja nuk përcaktohet gjithmonë në hartë

Ish-përfaqësuesi i posaçëm i SHBA-së për Ballkanin Perëndimor, aktualisht bashkëpunëtor i lartë në Qendrën për Analizën e Politikave Evropiane, Matthew Palmer, deklaroi për Kosovo online se është e rëndësishme që konflikti mes Rusisë dhe Ukrainës të përfundojë me një fitore të qartë dhe të padyshimtë të Ukrainës, por se mënyra se si ai e përkufizon këtë fitore ka shumë pak të bëjë me kufijtë në hartë.

“Ajo që do të dëshiroja të shihja, dhe që besoj se të gjithë do të dëshironim ta shihnim, është një Ukrainë politikisht e qëndrueshme, me një ekonomi të fortë dhe dinamike, të orientuar drejt Perëndimit dhe të integruar në institucionet evropiane dhe euroatlantike. Sipas mendimit tim, kjo do të ishte një fitore për Ukrainën, por edhe për Perëndimin strategjik”, tha Palmer.

Ai shton se është e vështirë të bëhen paralele të sakta mes Kosovës dhe territoreve të aneksuara ukrainase dhe se nuk është në pozitë të vlerësojë se për çfarë lëshimesh janë të gatshëm rusët gjatë negociatave dhe cilat prej tyre mund t'i pranojnë ukrainasit.

“Shpresoj që të dyja palët t'u qasen seriozisht negociatave dhe të arrijnë një zgjidhje të qëndrueshme të këtij konflikti, e cila, po e përsëris, do t'i mundësojë Ukrainës të dalë fitimtare prej tij”, përsëriti Palmer.

Sa i përket Ballkanit Perëndimor, Palmer konsideron se është e rëndësishme që të gjithë në rajon ta kenë të hapur rrugën drejt anëtarësimit në BE dhe NATO, për ata që synojnë një gjë të tillë.

“Është e pamundur të arrihet ky qëllim për sa kohë që mosmarrëveshja mes Beogradit dhe Prishtinës mbetet e pazgjidhur. Unë pretendoj dhe besoj fuqishëm se është në interesin e Serbisë dhe Kosovës që t'i zgjidhin mosmarrëveshjet mes tyre, ta njohin njëra-tjetrën dhe t'i hapin dyert e së ardhmes evropiane, si për qytetarët e Serbisë, ashtu edhe për qytetarët e Kosovës”, përfundoi Palmer.

Aneksimi dhe vetëvendosja

Analisti nga Prishtina, Armand Demaku, deklaroi se në asnjë rrethanë rasti i Kosovës nuk mund të përdoret si model për zgjidhjen e konfliktit mes Ukrainës dhe Rusisë, sepse “autoritetet në Kiev nuk kanë ushtruar represion sistematik ndaj qytetarëve të territoreve që Moska i ka aneksuar, ndërsa Kosova e ka fituar pavarësinë përmes një rruge të veçantë historike dhe në bazë të së drejtës së popujve për vetëvendosje”.

“Pavarësia e Kosovës u shpall si rezultat i një historie të gjatë padrejtësish, represioni dhe mohimi të së drejtës për vetëvendosje. Sot Kosova njihet nga më shumë se 100 vende dhe gëzon një reputacion të konsiderueshëm ndërkombëtar”, tha Demaku në një deklaratë me shkrim për Kosovo online.

Ai shton se Rusia, e veçanërisht presidenti i saj Vladimir Putin, e ka përmendur disa herë shembullin e Kosovës si rast që mund të përdoret për të justifikuar aneksimin e territoreve ukrainase.

“Në njëfarë mënyre, duke përdorur pavarësinë e Kosovës si argument, Putini e ka pranuar Kosovën si një rast të veçantë në të drejtën ndërkombëtare, megjithëse e ka interpretuar atë në përputhje me interesat e veta politike. Ukraina, megjithatë, nuk ka ushtruar represion sistematik ndaj qytetarëve të territoreve që Rusia i ka aneksuar, gjë që përbën një dallim themelor në krahasim me rastin e Kosovës”, theksoi Demaku.

Ai vë në dukje gjithashtu se nuk mund të pretendohet që banorët e territoreve në Ukrainë, para ndërhyrjes ruse, kanë synuar në mënyrë të lirë dhe të pavarur të realizojnë të drejtën për liri, pavarësi apo edhe bashkim me një shtet tjetër. Ai pretendon se ky proces është zhvilluar nën ndikimin e Moskës dhe në përputhje me interesat e saj gjeopolitike.

Për Rusinë dhe Ukrainën nga ana tjetër e Atlantikut

Bashkëpunëtori i organizatës Rruga e Tretë e Re, Petar Doniq, konsideron se teorikisht është e mundur të zbatohet modeli i Kosovës për zgjidhjen e konfliktit në Ukrainë, por problemi qëndron në faktin se për zgjidhjet e kësaj çështjeje nuk është diskutuar fare.

Ai parashikon se edhe humbja e republikanëve në zgjedhjet për të dyja dhomat e Kongresit do të ndikojë në zgjidhjen e luftës në Ukrainë dhe nuk mendon se do të ishte “pak” për Ukrainën nëse arrihet një armëpushim, por thekson se është e rëndësishme edhe ajo që do të pasojë pas këtij armëpushimi.

“Nëse arrihet një armëpushim, ndërsa mbeten çështje si dorëzimi i territoreve në Donbas, narrativi dhe konteksti janë shumë të rëndësishëm. Nëse konteksti mbetet i njëjtë dhe arrihet një armëpushim, ukrainasit me siguri do ta konsiderojnë atë si një premtim të rremë, si një karrem, në bazë të të cilit ata duhet të bëjnë ose të japin diçka tjetër”, deklaroi ai për Kosovo online.

Doniq përsërit se pas zgjedhjeve për Kongresin, presidenti amerikan Donald Trump ka kohë të kufizuar deri në fund të vitit që, nëse nis diçka, edhe ta realizojë atë.

Prandaj, është shumë e diskutueshme se sa hapësirë ka gjatë kësaj periudhe për zgjidhje të pjesshme për Ukrainën, ku pritshmëritë janë shumë të larta. Demokratët në SHBA janë të prirur ta mbështesin Ukrainën, por ai vë në dukje se edhe brenda kësaj partie situata tani është ndryshe.