Rasti Reçak: A është e mundur të arrihet e vërteta pas Hagës dhe 26 vitesh më vonë?

Prokuroria Speciale e Kosovës ka njoftuar se deri në fund të vitit mund të ngrejë disa aktakuza për krime lufte të kryera gjatë luftës së vitit 1999, ndër to edhe për ngjarjet në Reçak. A është e mundur të arrihet e vërteta pas 26 vitesh dhe faktit që kjo ngjarje tashmë ka qenë objekt hetimi nga Prokuroria e Hagës? Ndërsa në Prishtinë pohojnë se kjo është e mundur, ekspertët nga Beogradi pretendojnë se bëhet fjalë për procese politike pa dëshmi materiale për përfshirjen e forcave serbe në krimin e supozuar të luftës të kryer më 15 janar 1999.

Shkruan: Gjorgje Baroviq

“Prokuroria Speciale e Kosovës po bën përpjekje maksimale që deri në fund të këtij viti të ngrejë aktakuza për masakrat në Reçak dhe burgun e Dubravës, si dhe për rastin e dëbimit të civilëve shqiptarë nga Kosova”, deklaroi Ilir Morina, drejtues i Departamentit për krime lufte në Prokurorinë Speciale të Kosovës për Kosova Press.

Ai shpjegoi se veprimet hetimore janë kryer në Kosovë, ndërsa gjysma e provave ndodhen në Serbi dhe në Tribunalin e Hagës.

Po ashtu, Morina tha se është planifikuar që të merren në pyetje edhe shumë dëshmitarë ndërkombëtarë.

Njëri prej tyre tashmë është marrë.

“Jam i lumtur që do të dëshmoj”, deklaroi në fund të janarit ish-shefi i Misionit Verifikues në Kosovë, Uilliam Voker, pasi u thirr nga Prokuroria Speciale.

Pikërisht falë raportit të tij, Reçaku u shpall masakër dhe u bë shkak për bombardimet e NATO-s ndaj atëhershme RF të Jugosllavisë.

Voker më vonë, në vitin 2017, në Reçak mori një monument, por edhe para nga Qeveria e Kosovës – 70.000 euro për të përfunduar librin e tij për Reçakun.

Në promovimin e librit “Reçak: Historia e një krimi lufte”, në janar të këtij viti, u vlerësua se ky ishte një moment historik që ndryshoi fatin e Ballkanit.

Zyrtarët ndërkombëtarë në Kosovë, çdo 15 janar, përsërisin se përgjegjësit për ngjarjet në Reçak duhet të dalin para drejtësisë.

Kjo ngjarje ishte gjithashtu një nga pikat kyçe të aktakuzës kundër ish-presidentit të RFJ-së, Sllobodan Millosheviq, por edhe të ashtuquajturës “gjashtëshja” – grupi i politikanëve serbë dhe gjeneralëve të ushtrisë e policisë.

Ish-presidenti i Serbisë, Millan Millutinoviq, u shpall i pafajshëm për të gjitha akuzat.

Të tjerët u dënuan, por jo për Reçakun.

Në Kosovë, situata është pak më ndryshe.

Në një gjykim në mungesë, në fund të vitit të kaluar, Çedomir Aleksiq u dënua me 15 vite burg pikërisht për ngjarjet në Reçak, por edhe për ngjarje në fshatra të tjera përreth Shtimes.

Njëkohësisht, por një vit më herët, më 15 janar 2023, Albin Kurti njoftoi se Prokuroria Speciale e Kosovës kishte lëshuar urdhër-arreste ndërkombëtare për 18 serbë të dyshuar për pjesëmarrje në ngjarjet e Reçakut.

“Duke u mbështetur në dëshmitë e kohës dhe deklaratat e 63 dëshmitarëve të intervistuar, si dhe në provat e Tribunalit të Hagës, Prokuroria Speciale e Kosovës ka shpallur urdhër-arreste ndërkombëtare për 18 persona serbë të dyshuar për pjesëmarrje në masakrën e Reçakut,” deklaroi Kurti.

Dëshmitë nga Haga
Ish-gjyqtarja hetuese në Prishtinë, Danica Marinkoviq, ishte një nga dëshmitaret në Hagë. Ajo dëshmoi pikërisht për Reçakun në vitin 2003.

“Si gjykata, ashtu edhe prokuroria, e kuptuan se nuk kishte bazë që dikush të akuzohej,” thekson Marinkoviq në një bisedë për Kosovo online.

Kur bëhet fjalë për hetimin në Prishtinë dhe provat e reja të mundshme që ata mblodhën, ai thekson se asgjë nuk ka ndryshuar ndërkohë.

"Ata nuk kanë asnjë provë materiale për Reçakun, dhe në rast se ngrenë një aktakuzë, do ta mbështesnin atë. Provat materiale që lidhen me ngjarjet në Reçak u mblodhën nga ne, si gjyqtar hetues, gjatë hetimit: nga hetimi në vendngjarje, armët e gjetura, llogoret, uniformat, selitë e tyre... Fakti është se të gjithë e dinë se Reçaku ishte një fortesë e madhe e terroristëve. Edhe komandantët e tyre që u paraqitën si dëshmitarë në Tribunalin e Hagës dëshmuan për organizimin e tyre, për pjesëmarrjen e tyre - për sulmet ndaj civilëve, vrasjet e policëve", thekson Marinkoviq për Kosovo online.

Ajo e pohon këtë bazuar në dëshmitë që ka mbledhur, por edhe në gjithçka që ka parë gjatë hetimit që e ka kryer si gjyqtare hetuese kujdestare.

“Trupat që i kemi gjetur në xhami, më 18 janar 1999, pas autopsisë që u krye si veprim hetimor gjatë hetimeve, është konstatuar se të gjithë kishin vdekur nga plagët e shkaktuara me armë zjarri të dorës, kështu që nuk kishte asnjë provë se ka ndodhur ndonjë masakër ndaj civilëve të pafajshëm, siç kishte dëshmuar rrejshëm atëherë spiuni amerikan Voker – nuk ka pasur dhe nuk ka as sot. Pra, masakër në Reçak nuk ka pasur”, është e prerë Marinkoviq.

E pyetur pse zyra e prokurorit të Prishtinës po merret me rastin 26 vjet më vonë nëse nuk ka prova, Marinkoviq thotë se është një përpjekje për të justifikuar tezën për "krime serbe kundër civilëve shqiptarë".

"Ata nuk mund ta harrojnë faktin se dështuan me skenarin që u sajua sepse ne hymë në Reçak para tyre. Edhe pse na penguan, ata qëlluan mbi ne për tre ditë që të mos hynim - ne ia dolëm mbanë dhe gjetëm prova materiale se atje nuk kishte masakër, por se anëtarët e UÇK-së u vranë në një operacion antiterrorist të kryer nga anëtarët e policisë serbe", beson Marinkoviq.

E pyetur nëse ky hetim dhe rezultati përfundimtar i gjyqit mund të sjellin të vërtetën për atë që ndodhi në janar të vitit 1999, Marinkoviq është skeptik.

"Ata theksojnë se po mbledhin prova, se kanë mbledhur tashmë një numër dëshmitarësh... E gjithë kjo është një pikëpyetje. Unë nuk u besoj asgjë atyre. Çfarëdo që të nisin do të jetë e improvizuar, e rreme, e kurdisur. Si më parë. Të gjitha procedurat penale që janë zhvilluar ose po zhvillohen nga autoritetet e të ashtuquajturës Republikë e Kosovës janë të kurdisura. Serbët u dënuan pa asnjë bazë. Bazuar në dëshmitarë që dhanë dëshmi të rreme. Është e trishtueshme, për të ardhur keq dhe joprofesionale. Jam i zhgënjyer me sistemin gjyqësor në Prishtinë, që gjyqtarët dhe prokurorët i lejojnë vetes të mos gjykojnë sipas ligjit, por të dënojnë të pafajshmit dhe me dënime të rënda për diçka që nuk ka ndodhur", thotë Marinkoviq.

Gjykimet në mungesë

Avokati Amer Alija nga Fondi për të Drejtën Humanitare në Prishtinë thotë se hetimi për Reçakun është pjesë e hetimeve që Zyra e Prokurorit Special të Kosovës i nisi pas vitit 2019 dhe ndryshimit në ligj, sipas të cilit janë të mundshme edhe gjykimet në mungesë.

Sipas të dhënave në dispozicion të FDH-së, deri më sot janë ngritur 17 aktakuza në procedura të tilla gjyqësore.

Kur bëhet fjalë për rastin e Reçakut, Alija thotë se ish-kreu i misionit të verifikimit Oebs, Uilliam Voker, është gjithashtu midis të pyeturve.

"Kemi informacione si nga zyra e prokurorit ashtu edhe nga gjykata se ata tashmë po punojnë për këtë, po kryejnë një hetim dhe kanë dëgjuar gjithashtu disa dëshmitarë në hetime speciale. Uilliam Voker është marrë në pyetje gjithashtu në lidhje me ato krime dhe presim që hetimi të përfundojë së shpejti, kështu që do të shohim se cilat do të jenë rezultatet, nëse do të ketë aktakuza apo jo", specifikon Alija.

Ai shton se, përveç hetimit, ky dhe procese të tjera për krimet e luftës përfshijnë gjithashtu mbledhjen e dokumentacionit të duhur, si dhe përkthimin e deklaratave të dëshmitarëve, dhe më pas sigurimin e avokatëve për të akuzuarit në mungesë.

"Ndërkohë, duhet të përmbushen disa kushte që kryhen në fazën hetimore. Prandaj, duhet të kontrollohet adresa e të dyshuarit, duhet të lëshohet një urdhër arresti, duhet të publikohet një aktakuzë dhe thirrja për gjyq... Kjo do të heqë një periudhë të caktuar që parashikohet në procedurën penale", shpjegon Alija.

"Flamur i rremë"

Edhe ish-gjykatësi i Gjykatës së Qarkut në Pejë dhe gjyqtari special hetues i Ministrisë së Drejtësisë së RFJ-së për hetimin e krimeve të luftës në territorin e Kosovës, tani avokat, Goran Petronijeviq, pohon se nuk ka dëshmi për krime lufte të forcave serbe në Reçak.

Ai është i bindur se prapa hetimit të nisur në Prishtinë qëndrojnë vetëm arsye politike – një “mbulesë” për krizën e thellë të brendshme politike në Kosovë.

“Kjo del si një lloj ‘mbulese’, një maskë. Do të ishte normale që, nëse kishte ndonjë dyshim apo dëshmi më serioze, të ishte bërë kjo punë para 20 apo 15 vjetësh. Por, që të ngrihet kjo çështje pas 26 vitesh, është e qartë se ekzistojnë vetëm dhe vetëm arsye politike”, thoë Petronijeviq për Kosovo online.

Ai pretendon se rasti i Reçakut është pjesë e një tabloje më të gjerë në të cilën procedurat gjyqësore përdoren për qëllime politike të brendshme.

"Shpikja e atyre procedurave gjyqësore ose fabrikimi i tyre vazhdon gradualisht. Kur mbaron një procedurë, fillon një tjetër. Tani na duhet një procedurë e re që do të mbulojë disa gjëra. Së pari, një krizë e madhe politike e brendshme, pakënaqësia me regjimin e Kurtit, problemi i persekutimit të serbëve dhe problemi që lind se në Hagë, para Departamentit Special për Krime Lufte, zyrtarë të lartë të UÇK-së akuzohen për krime kundër shqiptarëve dhe, në një masë më të vogël, kundër serbëve", beson Petronijeviq.

Ai thekson se Zyra e Prokurorit të Hagës, gjatë punës së saj, hodhi poshtë shumë ngjarje që iu fajësuan Slobodan Millosheviqit dhe një grupi udhëheqësish të lartë politikë, policorë dhe ushtarakë të Serbisë.

"Reçaku nuk ishte në zonën e interesit sepse ata gjykuan në Hagë se ishte një situatë e inskenuar. Më saktësisht, ata morën informacion të besueshëm nga shërbimi i inteligjencës amerikane, me të cilin kishin marrëdhënie shumë të ngushta, se Reçaku ishte një situatë e inskenuar, ose një 'flamur i rremë' klasik. Pra, ishte një lloj sajimi për të dëmtuar palën serbe në atë moment, për ta akuzuar atë dhe për ta përdorur atë si arsye për bombardimin që ishte planifikuar më parë. Nuk ka më asnjë dilemë. Reçaku është i sajuar ekskluzivisht për këtë qëllim", thotë Petronijeviq.

I pyetur pse u nis një hetim i ri në Prishtinë dhe u shpall një aktakuzë, ky avokat e sheh arsyen në motive politike.

"Pasi gjithçka ndodhi ashtu siç ndodhi, është e qartë se tani në Prishtinë nuk ka motiv politik për aktivitetet e regjimit Kurti. Dhe tani ata po kapen pas kashtës. Pas 26 vitesh, ata po nxjerrin nga naftalina ngjarjet që u hetuan nga gjykatat tona, gjykata në Hagë dhe gjykatat e tyre poshtë, dhe askush deri më tani nuk e ka karakterizuar atë si ekzistencën e mundësisë që të jetë kryer ndonjë veprim që mund të karakterizohet si krim lufte nga ana e policisë ose ushtrisë serbe", përfundon Petronijeviq.