Nga ndarja e perandorive te krizat gjeopolitike bashkëkohore

Shkruan për Kosovo online: Zhelko Shajn

Fillimi i shekullit të njëzetë u karakterizua nga shpërbërja e perandorive të mëdha dhe krijimi i një rendi të ri ndërkombëtar. Vendimet e marra gjatë Luftës së Parë Botërore ndikuan në mënyrë të qëndrueshme në hartën politike të Evropës dhe të Lindjes së Mesme. Shumë kufij që u vendosën në atë periudhë ishin rezultat i marrëveshjeve diplomatike të fuqive të mëdha dhe jo vetëm shprehje e vullnetit të popujve që jetonin në ato territore.

Një nga shembujt e tillë është Pakti i Londrës i vitit 1915, me të cilin Britania e Madhe, Franca dhe Perandoria Ruse përpiqeshin ta bindnin Italinë të hynte në luftë në anën e Antantës. Paralelisht me këtë zhvilloheshin bisedime për ndarjen e territoreve të Perandorisë Osmane, fuqia politike e së cilës në atë periudhë po dobësohej gradualisht.

Ky proces u konkretizua me Marrëveshjen Sykes–Picot të vitit 1916, me të cilën Britania dhe Franca ndanë zonat e ndikimit në Lindjen e Mesme. Sipas këtij plani, Franca do të kontrollonte territoret e Sirisë dhe Libanit të sotëm, ndërsa ndikimi britanik do të përqendrohej në zonat e Irakut të sotëm, Jordanisë dhe pjesëve të Palestinës. Kufijtë e krijuar në atë periudhë shpesh nuk pasqyronin ndarjet etnike dhe fetare të popullsisë, gjë që më vonë u bë burim i shumë tensioneve politike dhe të sigurisë.

Në Konferencën e Paqes në Versajë në vitin 1919 u përpoq të vendosej një rend i ri ndërkombëtar. Në diskutimet për kufijtë dhe çështjet kombëtare morën pjesë edhe disa shkencëtarë dhe intelektualë. Shkencëtari serbo-amerikan Mihajlo Pupin, në memorandumet e tij drejtuar presidentit Woodrow Wilson, theksonte strukturën etnike të Ballkanit dhe rëndësinë e përcaktimit më të drejtë të kufijve.

Gjatë shekullit të njëzetë Lindja e Mesme u bë një nga rajonet më të rëndësishme të politikës botërore. Përveç trashëgimisë historike, rëndësia e rajonit lidhet edhe me burimet e mëdha natyrore. Shtete si Arabia Saudite, Irani dhe Iraku posedojnë rezerva të mëdha nafte dhe gazi, gjë që i jep rajonit rëndësi të madhe ekonomike dhe strategjike. Në të njëjtën kohë, përmes Lindjes së Mesme kalojnë rrugë të rëndësishme tregtare që lidhin Evropën, Azinë dhe Afrikën, përfshirë Kanalin e Suezit dhe Ngushticën e Hormuzit.

Për shkak të këtij pozicioni rajoni është bërë një hapësirë ku kryqëzohen interesat e fuqive të mëdha. Në marrëdhëniet ndërkombëtare bashkëkohore rol të rëndësishëm kanë Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Rusia dhe Kina, të cilat përpiqen të sigurojnë ndikim politik dhe ekonomik në rajon. Shteti i Izraelit në këtë kontekst përfaqëson një aleat të rëndësishëm të Shteteve të Bashkuara, ndërsa fuqitë rajonale si Irani përpiqen të zgjerojnë ndikimin e tyre.

Në debatet gjeopolitike ndonjëherë përmenden edhe analiza strategjike për të ardhmen e rajonit. Shpesh përmendet teksti i analistit izraelit Oded Yinon, i botuar në vitin 1982 në revistën Kivunim, në të cilin paraqitet teza se stabiliteti i rajonit mund të varet nga dobësimi i shteteve të mëdha rajonale dhe shfaqja e entiteteve më të vogla politike të bazuara në ndarje etnike dhe fetare. Megjithatë, shumica e historianëve dhe politologëve theksojnë se bëhet fjalë për një studim analitik individual dhe jo për politikë zyrtare të shtetit të Izraelit.

Konfliktet bashkëkohore tregojnë se bota ndodhet në një periudhë ndryshimesh të rëndësishme gjeopolitike. Lufta në Ukrainë dhe tensionet në Lindjen e Mesme tregojnë se krizat lokale gjithnjë e më shpesh bëhen pjesë e rivalitetit më të gjerë të fuqive të mëdha. Historiani kinez i ideve Jiang Xueqin thekson se hapësira që lidh Evropën, Lindjen e Mesme dhe Azinë përbën një brez të rëndësishëm civilizues ku gjatë historisë ndërthuren kultura, tregtia dhe interesat politike.

Procese të ngjashme mund të vërehen edhe në pjesë të tjera të botës. Çështja e Kosovës dhe Metohisë tregon se edhe konfliktet rajonale në Ballkan kanë rëndësi më të gjerë ndërkombëtare, sepse në to pasqyrohen interesat e aktorëve të ndryshëm. Edhe pse rrethanat historike janë të ndryshme, këta shembuj tregojnë se mosmarrëveshjet lokale shpesh bëhen pjesë e proceseve më të gjera gjeopolitike.
Për këtë arsye konfliktet bashkëkohore nuk mund të shihen si kriza të izoluara. Ato janë pjesë e një procesi më të gjerë në të cilin gradualisht po formohet një ekuilibër i ri i fuqisë në botë. Hapësira si Lindja e Mesme, Evropa Lindore dhe Ballkani mbeten pika të rëndësishme gjeopolitike ku pasqyrohen ndryshimet më të thella në rendin ndërkombëtar dhe në marrëdhëniet mes fuqive të mëdha.