Piloti bullgar mbi aeroportin e Prishtinës

Shkruan për Kosovo online: Muharem Bazdul

Gjatë atyre gati dy viteve që kaloi në Berlin si ambasador i Mbretërisë së Jugosllavisë – diku nga gjysma e dytë e prillit 1939 deri në gjysmën e parë të prillit 1941 – Ivo Andriq arriti të takohej me disa nga personalitetet më të rëndësishme gjermane të shekullit njëzet.

Ndër ta ishin juristi më i rëndësishëm modern gjerman, Karl Shmit, dhe një nga shkrimtarët më të shquar të shekullit njëzet, Ernst Junger. Të dy, si Shmit ashtu edhe Junger, ishin të fascinuar nga një detaj i epikës popullore serbe për të cilin u kishte folur Andriqi – një varg në të cilin Marko Kraleviq pendohet që ka vrarë Musën Kesexhiun "më të mirë se vetja". Pas luftës, Junger kishte dëshirë të fillonte një korrespondencë me Andriqin, por ky i fundit nuk ishte i interesuar. Të dy jetuan gjatë, por Junger ishte dukshëm më jetëgjatë. Andriq jetoi tetëdhjetë e dy vjet, ndërsa Junger plot njëqind e dy. Pothuajse bashkëkohës (Junger ishte shtatë vjet më i vjetër), të dy ishin rekrutë gjatë Luftës së Parë Botërore. Andriqi kaloi pjesën më të madhe të luftës në burg, spital dhe arrest shtëpie, ndërsa Junger në front. Ai u dallua për guximin e tij, mori dekoratën më të lartë të mundshme dhe një herë kishte thënë se një jetë shumë e gjatë është shpërblimi për ata që nuk u ka interesuar jeta dhe që e kanë rrezikuar atë shumë herë.

M’u kujtua kjo histori kur në murin e një ndërtese në qendër të Sofjes pashë një pllakë përkujtimore që shënonte se në atë adresë kishte jetuar piloti ushtarak Peter Manolev (1915–2013). Njeriu pothuajse i mbushi njëqind vjet, dhe nuk ishte se merrej me ndonjë nga punët më pak të rrezikshme në botë. Në pllakatën përkujtimore shkruhet se koloneli Manolev ishte fitues në mbrojtjen ajrore të Sofjes gjatë bombardimeve anglo-amerikane në vitin 1944.

Duket se Manolevi u dallua në betejat kundër avionëve amerikanë që në kohën kur Bullgaria ishte pjesë e Fuqive të Boshtit. Me siguri ka rrëzuar edhe vetë disa prej tyre, si për shembull një “kështjellë fluturuese” me katër motorë më 17 gusht 1944. Gjatë atij aksioni edhe avioni i tij u dëmtua dhe ai u plagos, por megjithatë arriti të bëjë një ulje emergjente, edhe pse nuk kishte pajisje navigimi. Është dokumentuar se copat e granatave ia hoqën nga trupi pa anestezi. Vetëm tri javë më pas, Bullgaria e ndryshon anën në luftë dhe Manolevi nis të luftojë kundër gjermanëve. Edhe aty, sipas dëshmive, është dalluar, sidomos gjatë një sulmi ndaj aeroportit pranë Prishtinës. Në Bullgarinë socialiste në fillim përparoi shumë në karrierë, por më vonë përfundoi për një kohë të shkurtër në burg, pas së cilës u shkarkua nga ushtria dhe deri në fund të jetës së tij të gjatë u mor me gjëra të tjera.

Nuk është pa interes, sidoqoftë, që Bullgaria e kujton institucionalisht Manolevin si hero kryesisht për faktin se në vitin 1944 kishte rrëzuar avionë amerikanë gjatë misioneve për bombardimin e Sofjes.

Në këtë biografi të shkurtër, mua më tërhoqi më së shumti roli i Manolevit në misionin ajror luftarak pranë aeroportit të Prishtinës. U përpoqa të hulumtoj pak më shumë për atë pjesë të biografisë së tij. Ngjarja ndodh në muajin nëntor të vitit 1944. Konteksti më i gjerë historik njihet si “Operacioni i Kosovës”, i cili zyrtarisht zgjati nga 15 tetori deri më 22 nëntor 1944. Kryesisht, kjo është periudha kur Bullgaria tashmë ka braktisur Fuqitë e Boshtit dhe i është bashkuar Koalicionit Antifashist. Ushtria e Kuqe nga lindja po përparon pandalshëm prej muajsh. Gjermanët synojnë të ruajnë linjat e komunikimit përmes të cilave trupat e tyre në Greqi janë të lidhura me Evropën Qendrore. Rusët, partizanët dhe aleatët e tyre synojnë t’i ndërpresin këto komunikime. Kjo është në thelb “Operacioni i Kosovës”.
Në njërën anë janë partizanët jugosllavë, Ushtria e Kuqe e mbështetur nga trupat bullgare dhe guerilasit komunistë shqiptarë, ndërsa në anën tjetër janë gjermanët dhe ballistët.

Operacioni filloi me një sulm të forcave nga Bullgaria në Kurshumli më 15 tetor. Së bashku me Brigadën e 17-të të Divizionit të 24-të serb të Ushtrisë Çlirimtare Nacionalçlirimtare të Jugosllavisë, ata detyruan gjermanët të tërhiqen tashmë të nesërmen. Pastaj, çdo ditë më tej pasonin përparime të çlirimtarëve. Operacioni praktikisht përfundoi më 19 nëntor me çlirimin e Prishtinës dhe më pas, tri ditë më vonë, me çlirimin e Mitrovicës së Kosovës. Në operacion morën pjesë lloje të ndryshme të ushtrisë, përfshirë edhe aviacionin. Pilotët bullgarë bombarduan aeroportin pranë Prishtinës, dhe në këtë mision veçanërisht u dallua Petër Manolev. Pra, edhe ai e vendosi rolin e tij në këtë operacion të madh të çlirimit të Kosovës dhe Prishtinës.

Sipas hulumtimit që kam bërë më vonë, nuk duket se ka pasur shumë vëmendje mediatike për këtë temë në mediat aktuale të Prishtinës. Kultura e kujtesës në Prishtinën e sotme, për të thënë butë, nuk është shumë e përqendruar në “Operacionin e Kosovës”. Aeroporti që sot quhet “Adem Jashari” vështirë se mund të quhej “Petër Manolev”, por do të ishte interesante të dihej nëse ndonjë vend në Prishtinën e sotme mban emrin e ndonjë prej çlirimtarëve të “Operacionit të Kosovës”.