Pohod koji traje

Piše za Kosovo onlajn: Muharem Bazdulj

Jedan od vodećih savremenih hrvatskih pisaca Josip Mlakić objavio je ove jeseni intrigantan roman pod naslovom „Rekvijem“. Roman se sastoji iz dva dela koja vremenski razdvaja više od tri stotine godina. Mesto radnje oba dela je Bosna. U prvom se tematizuje pohod Eugena Savojskog na Bosnu i Sarajevo iz 1689, a u drugom odumiranje „ostataka ostataka“ bosanskokatoličke hrvatske zajednice kroz prizmu jednog sela, a u ljetnoj noći 2018. godine kad Hrvatska na Svetskom fudbalskom prvenstvu u Rusiji igra finale. Vezu između ova dva dela pisac duhovito poredi sa čuvenom Marksovom tezom o tragediji koja kroz ponavljanje postaje farsa: događaji s kraja sedamnaestog veka bili su tragični, dok je ovo danas već postalo beskrajna farsa. Podsećajući na to da je katoličko stanovništvo u Bosni Savojskog dočekalo kao oslobodioca, pa je u velikom broju skupa s njegovom vojskom kasnije napustilo svoje stare zavičaje, pisac u jednom intervjuu iznosi i sledeću demografsku procenu: „Barata se podacima da je na prostorima današnje Bosne i Hercegovine prije upada Eugena Savojskog živelo oko 130 tisuća katolika (Hrvata). Po nekim podacima, uključujući i migracije koje su se još par desetljeća odvijale iz Hercegovine i Rame prema Dalmaciji i Sinjskoj krajini, iz Bosne je ukupno otišlo oko 100.000 katolika. Od najveće etničko-religijske skupine, preko noći su postali najmanja“.

Ti austrijski upadi na Balkan nakon propasti Druge opsade Beča, ostavili su velike posledice koje se osećaju do dana današnjeg, i to ne samo u Bosni i Hercegovini. I zapravo je komotno i neki srpski savremeni pisac mogao koncipirati sličnu knjigu u čijem prvom delu austrijska vojska predvođena Enejom Silvijem Pikolominijem preko Niša i Kosova stiže sve do Skoplja. Lokalne Srbe na Kosovu Pikolomini podstiče da se dignu na oružje i bore s njim protiv Turaka. Možda i najveći uspeh ovog pohoda bilo je zauzimanje Skoplja koji je u to vreme najveći i najrazvijeniji turski grad između Beograda i Soluna. Tadašnje Skoplje ima 60.000 stanovnika, približno jednako broju stanovnika koji je u to vreme imao Beč. Iako je turska vojska na Balkanu u rasulu i mada su prešavši Savu relativno lako napredovali prema jugu, i samom Pikolominiju je bilo malo čudno kako su tako brzo uspeli osvojiti grad velik i važan kao Skoplje. Ispostavilo se da Turci nisu toliko srčano branili Skoplje zato što je gradom svakako harala epidemija kolere. Kolerom se tamo zarazio i sam vojskovođa Pikolomini. Da li želeći da zaustavi širenje bolesti, da li želeći da se osveti za opsadu Beča ili pak iz nekih ličnijih motiva, tek Pikolomini je naredio da se Skoplje spali. Požar je započet 26. oktobra 1689. i trajao je puna dva dana. Grad je toliko stradao da je izgubio pet šestina svog prethodnog stanovništva. Praktično preko noći se od grada od 60.000 pretvorio u grad od 10.000 stanovnika, izgubivši dosta od svoje strateške, geopolitičke i trgovačke važnosti. Veliki dio stanovništva koji je izgubio krov nad glavom preselio se u Istanbul. Taj deo grada gde su došle izbeglice iz Skoplja do danas se u Istanbulu naziva Skopaljska mahala. Jedva dve nedelje otkad je spalio Skoplje, Pikolomini je od kolere umro u Prizrenu.

Smrću austrijskog vojskovođe, kao da se i ratna sreća okrenula na tursku stranu. Videvši da se austrijska vojska povlači, patrijarh Arsenije III Čarnojević sa ogromnom masom naroda sa Kosova kreće na sever, u seobu. Po svedočenju samog patrijarha, broj Srba koji se na čelu s njim iselio na prostore tadašnje Austrije bio je između 30.000 i 40.000 duša. U viševekovnom demografskom osipanju Srba sa prostora Kosova i Metohije, to je, po svoj prilici, pojedinačno gledano, bio najveći gubitak posle koga se prethodna etnička slika tog prostora ni približno nije mogla povratiti.

U nekoj hipotetskoj srpskoj varijanti navedenog Mlakićevog romana, drugi deo se, naravno, ne bi događao u nekom srednjobosanskom selu u vreme finala Svetskog fudbalskog prvenstva 2018. godine, nego u jednoj od enklava južno od Ibra, u leto 2024, dok se u Parizu igra polufinalni meč košarkaškog olimpijskog turnira između Srbije i SAD. Nekolicina starijih muškaraca posvećeno gleda u ekran na kome Srbiju predvodi mladić iz Sombora, iz krajeva u koje su Srbi stigli upravo pod patrijarhom Čarnojevićem. U poluvremenu bistre istoriju i politiku, a u tim razgovorima Vesli Klark biva Pikolomini novog vremena, onaj koji predvodi pohod ka istoku, a da i ne razmišlja o ljudima koji na itinereru njegovog pohoda žive i koje hladno i rutinski ostavlja bez zemlje i bez zavičaja.