Tupurkovski: Beogradi dhe Prishtina na kanë borxh të gjithëve zgjidhjen e çështjes së Kosovës

Beogradi dhe Prishtina na kanë borxh të gjithë neve, në rajon, por edhe komunitetit të gjerë ndërkombëtar, që të gjejnë një zgjidhje dhe duhet të mbajnë përgjegjësinë për gjetjen e zgjidhjes së problemit serbo-kosovar dhe mendoj se një zgjidhje e tillë do të gjendet, për fat të keq, me ndihmën e fuqive të mëdha, tha në një intervistë ekskluzive për Kosovo online, Vasil Tupurkovski, politikan maqedonas dhe ish-anëtar i Kryesisë së RSFJ-së.

Tupurkovski gjithashtu thekson se të gjithë kanë nevojë për paqe, prandaj politikanët nga të dyja palët duhet të jenë "në të njëjtin nivel", të vetëdijshëm se nuk mund të refuzojnë vazhdimisht gjithçka ose të këmbëngulin vetëm në pikëpamjet e tyre.

Në bisedë ai ka kujtuar marrëdhëniet e tij me anëtarët e tjerë të Kryesisë së RSFJ-së dhe me Josip Broz Titon, dhe ka shpjeguar se si është bërë “ikonë e modës” e ish-Jugosllavisë, i njohur me pulovëret e tij.

Ju nuk jeni aktiv në politikë prej më shumë se 15 vitesh. Ju keni qenë pjesëmarrës në ngjarjet në kohën e shpërbërjes së Jugosllavisë. Si i shihni sot kushtet politike dhe ekonomike në vendet e ish-RSFJ-së, a mund të kishim bërë të gjithë më mirë apo ndoshta më keq?

Ne duhej të bënim shumë më mirë, por padyshim që nuk ishim gati për këtë, përkundrazi patëm një situatë të re që nuk e shfrytëzuam. Ky është përfundimi im. Të gjitha vendet mund të kishin bërë më mirë, sepse është hapur një fazë e re në historinë tonë. Erdhën njerëz të rinj, relativisht të rinj dhe mendova se mund të bënim diçka për vendet tona. Kështu kam luftuar që Maqedonia të bëhet e pavarur, të jetë e saja dhe kam besuar se kjo mund të jetë vetëm në favor të Maqedonisë. Por nuk doli kështu. Fatkeqësisht, nuk ndodhi. E mbajmë mend mirë se çfarë ndodhi, si ishte, çfarë mundësish kishim në atë vend, çfarë doli nga e gjithë kjo, kështu që nuk jam aspak i kënaqur me zhvillimin e situatës në vendet tona, dhe mbi të gjitha e kam fjalën për Maqedoninë.

Më parë ju keni folur shpesh për rolin e dëmshëm të fuqive të mëdha perëndimore në shpërbërjen e Jugosllavisë, si e shihni rolin e tyre sot në vendet që sot njihen si Ballkani Perëndimor?

Ne besuam se mund të ndërtonim marrëdhënie të mëdha me fuqitë e mëdha, por nuk jemi fuqitë të mëdha. Këtu bëmë gabimin e parë. Ne duhej të investonim shumë më tepër interes në sovranitetin e vendeve tona, në sovranitetin tonë, dhe kështu të ndërtonim pozicione që respektohen dhe mund të kalojnë edhe me fuqitë e mëdha. Unë mendoj se ata besojnë se ne jemi vende që nuk kemi shumë kapacitete, që duhet të dëgjojmë, ky është qëndrimi i fuqive të mëdha ndaj nesh. Maqedonia ka një marrëdhënie të veçantë me SHBA-të dhe të gjitha republikat e tjera, por nuk kam përshtypjen se mund t'u themi se çfarë është e mirë për ne, çfarë varet vetëm nga ne, sa mund të kontribuojmë për të... Kam përshtypjen se duhet të na trajtojnë si të dobët dhe të paaftë për të udhëhequr politikën tonë.

A mund të ndryshojë kjo?

Kjo mund të ndryshojë. Nuk besoj se duan të na drejtojnë jetën këtu. Nuk e besoj, por të paktën për sa i përket marrëdhënieve tona strategjike, ata duhet të besojnë se këtu kanë partnerë strategjikë, se ne mund të bëjmë diçka. Në shembullin maqedonas - situata jonë tani është shumë e vështirë, prandaj edhe populli kërkon që dikush të vijë të na zgjidhë problemet, ose të ndihmojë në këtë. Ne nuk i besojmë vetes. Dhe kjo nuk është e pajustifikuar, sepse prej 30 vitesh po fundosemi çdo ditë e më shumë, kjo shihet në çdo hap dhe në çdo moment. Kështu që njerëzit nuk u besojnë më udhëheqësve tanë dhe kërkojnë ndihmë. Kjo është arsyeja pse ndonjëherë ndodh një situatë e tillë - vjen një letër nga ambasadori amerikan dhe i gjithë vendi është i mërzitur për këtë. Dhe, në fund të fundit, është ambasadori amerikan, jo presidenti. Por është politika amerikane dhe njerëzit besojnë në të, por nuk mund të shohin se sa shpejt do të ndodhë.

Kriza në Kosovë vazhdon ende, ju keni pasur kontakte me politikanë shqiptarë nga Kosova brenda Lidhjes së Komunistëve, si Mahmut Bakali dhe Fadil Hoxha, cilat janë shkaqet dhe pse kriza po zgjat kaq shumë?

Në vitet e fundit të Jugosllavisë kam qenë aktiv në politikë, fillimisht në parti, e më pas në kryesinë shtetërore. Unë e dija gjendjen tonë dhe ne kemi edhe faktorin shqiptar në Maqedoni. Pra, ishte e qartë se dy çështje do të mbeteshin në fund të fundit qendrore për zgjidhje, ajo shqiptare dhe ajo maqedonase. Pak a shumë, vendet e tjera kishin problemet e tyre dhe zgjidhjet e tyre, përveç atyre që erdhën nga lufta, fillimisht në Kroaci, pastaj në Bosnjë e Hercegovinë. Prandaj kam besuar se ato dy çështje duhet t'i zgjidhim në Maqedoni, jo çështje e Kosovës, por shqiptare. Ne nuk e bëmë këtë, ata vetë i morën gjërat, erdhën konfliktet e luftës edhe në Maqedoni dhe kjo e vështirësoi situatën. Në fillim të viteve '90, 1992/1993, unë propozoi zgjidhjen e marrëdhënieve maqedono-shqiptare përmes një traktati maqedono-shqiptar. Askush nuk mund ta pranonte këtë, unë mora "rrahje të mëdha" për shkak të atyre propozimeve, por doli që pas kësaj, në vitin 2001, kur shpërtheu lufta në Maqedoni, ajo zgjidhje u imponua dhe ne nuk mund t'i çonim problemet tona drejt zgjidhjes me forcat tona, me negociata. E gjithë kjo ishte e mundur, sepse përderisa ka një bisedë, mund ta zgjidhni edhe problemin, kur fillon një lloj zgjidhje ushtarake, luftarake dhe fushata, atëherë ato çështje do të hapen në një nivel shumë më të gjerë dhe ju nuk do të jeni në gjendje t'i zgjidhni ato çështje vetë. Dhe cila do të jetë zgjidhja, kjo është një pyetje tjetër. Kam besuar se mund të ishim vetëm dhe prandaj them se sovraniteti ynë është i rëndësishëm. Problemin maqedono-shqiptar mund ta kishim zgjidhur vetë, kishim njerëz nga të dyja palët që mund ta bënin, por kjo nuk ndodhi.

Sa janë ish-autoritetet komuniste jugosllave përgjegjës për ngjarjet në Kosovë?

Mendoj se përgjegjësia është e madhe, sepse e kam ndjerë atë problem dhe për këtë kam shkuar në Kosovë, në mesin e shqiptarëve. Nuk ishte kundër Serbisë, apo kundër ndonjë mjedisi tjetër, por ne duhej të reagonim për të parandaluar përhapjen e një atmosfere të tillë që nuk mund të zgjidhet. Serbia nuk krijoi kushte të tilla dhe erdhi në situatën e zgjidhjes së konfliktit. Ne, nëse do të ishim të vetëdijshëm për rrezikun dhe ishim, mund të ngrinim çështje që mund të rrezatojnë njëfarë shprese, të hapnim disa perspektiva, dhe për këtë arsye mendoja se kemi një përgjegjësi të madhe, por tashmë ishte vonë në fund të vitet ‘80 dhe në vitet ‘90. Ishte shumë e vështirë të krijoheshin zgjidhje të mundshme me politikën serbe, e cila ishte shumë e ngarkuar dhe thjesht nuk shkonte bashkë.

Dikur keni qenë me Azem Vllasin, shpresën e re të skenës politike të Jugosllavisë komuniste, a keni kontakte me të dhe me ish-shokët e partisë?

Po, sigurisht. Si me Azemin ashtu edhe me të tjerët. Ai ishte president i Rinisë, para se të bëhesha unë. Ne njiheshim, bëmë një diskutim të madh kur u dënua. Në Kryesinë e RSFJ-së, kur u shqyrtua ajo çështje, në atë organ kishte forca të forta, jo të shumta, por të forta - Kroacia dhe unë e mbrojtëm integritetin njerëzor të atij njeriu, sepse ai ishte i dënuar. Serbët e dënuan atë. Mbrojtja jonë ishte e rëndësishme dhe mendoj se ishte një pasuri e madhe për situatën jugosllave.

Çfarë ju thotë sot Azem Vllasi për Kosovën?

Unë e shoh më rrallë, sepse po plakemi, por jemi dëgjuar shumë herë dhe jemi parë... Ai nuk na ka mbajtur kurrë mëri, ai e di që nuk i kemi pasur numrat (në Kryesinë e RSFJ) për ta mbrojtur atë ose për ta rehabilituar të gjithë situatën në një mënyrë tjetër. Por Kosova trajtohej kur bëhej fjalë për shtetin jugosllav... gjithmonë Kosova ishte në agjendë, ndoshta jo gjithmonë vetëm Kosova, por ishte gjithmonë domethënëse në ato çështje dhe kjo çoi në një zgjidhje të caktuar në një mënyrë që do të ndihmonte politikën jugosllave në përgjithësi. Por kjo nuk ndodhi, sepse lufta tashmë ishte afër dhe nuk mund të jepte zgjidhje në atë situatë.

Si i shihni marrëdhëniet e mëtejshme ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, a mund të arrihet një zgjidhje kompromisi dhe e qëndrueshme?

Unë e shikoj këtë problem nga një këndvështrim njerëzor. Dhe kur isha në Beograd dhe në një Presidencë apo në një tjetër, kështu kam reaguar ndaj situatës dhe ngjarjeve. Nuk mund ta kuptoj që ka kaq shumë armiqësi mes njerëzve sa nuk mund ta zgjidhin këtë çështje. E reduktoj në politikë, në politikanë. Nuk besoj se njerëzit nuk mund ta zgjidhin këtë problem. Dhe të gjitha problemet në përgjithësi, njerëzit kanë qëndrimet dhe familjet e tyre dhe besoj se ka një gamë shumë më të gjerë për ta zgjidhur atë çështje, kur është jashtë politikanëve. Por gjithmonë zgjidhej nga politikanët. Tani e gjithë kjo çështje është marrë nga qarqe të tjera, të larta, tashmë është një çështje serioze ndërkombëtare, gjeopolitike, ndaj mendoj se do të arrijnë ta zgjidhin. Dhe si do ta trajtojnë politikanët kosovarë dhe serbë, si do të arrihet zgjidhja përfundimtare, kur do të thuhet se serbët dhe shqiptarët nga Kosova kanë arritur një zgjidhje në tryezën e bisedimeve, këtë nuk mund ta parashikoj, por do të ndodh, jam i sigurt.

A do të thotë se komuniteti ndërkombëtar do të imponojë një zgjidhje?

Është e sigurt se çfarë duhet të presim... ne të gjithë, përfshirë serbët dhe kosovarët, kemi kaluar 30 vjet nga shpërbërja e Jugosllavisë. Nëse nuk mund t'i krijoni asnjë epilog për 30 vjet, dhe situata po ndërlikohet, tani në rendin e ditës është edhe lufta në Ukrainë, këta pjesëmarrës dhe ata që po e zgjidhin tani nuk do ta lejojnë... Shihet se hapësira për të negociuar vetë po bëhet shumë më e vogël, për ta shtrënguar vetë situatën dhe për ta vonuar zgjidhjen vetë, si serbë ashtu edhe kosovarë. Prandaj mendoj se është më mirë që ata të kuptojnë situatën, të kapërcejnë pengesat dhe disi të shkojnë drejt fundit.

A ishte Tito i vetëdijshëm se çështja e Kosovës mund të bëhej problem pas vdekjes së tij?

Ai sigurisht ishte i vetëdijshëm për të gjitha mundësitë, por njëra ishte politika në kohën e Titos, i cili ishte plakur dhe gjithçka zhvillohej ndryshe, dhe tjetra ishte pas Jugosllavisë dhe Titos. Pra, të gjithë ishin të vetëdijshëm, por ne nuk kërkuam zgjidhje askund. Edhe në Maqedoni, në vitet e fundit të ekzistencës së Jugosllavisë, ne, shqiptarët dhe maqedonasit, ishim në një formë, nëse jo luftë, atëherë sigurisht konflikt.

Sot kemi një ndarje tjetër gjeopolitike, aleatët nga Lufta e Dytë Botërore, SHBA dhe Federata Ruse, e shikojnë çështjen ndryshe, si e shohin ndarjen e re, politike dhe ekonomike?

Ajo duhej të vinte, sepse është një situatë e Luftës së Dytë Botërore dhe aleancave të kohës së luftës, sepse BRSS mund të bashkëpunonte kështu me SHBA-në dhe Britaninë e Madhe. Dhe, kishte figura që mund ta impononin atë proces. Sot është realiste që këto aleanca janë të pamundura. Është keq se ka një luftë, dhe se rrezikon të bëhet më e gjerë, ndoshta edhe globale, megjithëse nuk besoj në këtë, edhe pse rreziku është i madh. Kjo është arsyeja pse ekzistojnë opsione të forta për aleanca të ndryshme dhe ndryshime të sistemit. Tani ka shtete të reja në lojë dhe sa vite do të duhen derisa gjendja kyçe e Kinës të pranohet. Të gjithë e kuptojnë, por nuk mund ta pranojnë. Dhe, kur kjo të njihet, do të njihen edhe shumë situata strategjike.

Sa i rëndësishëm është Ballkani me problemin e Kosovës në atë shpërndarje të kartave dhe si mund të gjejnë zgjidhje Beogradi dhe Prishtina në atë situatë?

Beogradi dhe Prishtina na kanë borxh të gjithë neve, në rajon edhe përreth, dhe komunitetit më të gjerë ndërkombëtar, që të gjejnë një zgjidhje. Dhe ata duhet të mbajnë përgjegjësinë për zgjidhjen e problemit serbo-kosovar si një problem që i rëndon komunitetet dhe popujt e tjerë, si popujt më të vegjël dhe më të mëdhenj dhe kontekstin më të gjerë. Mendoj se përgjegjësia do të rritet në qarqet politike dhe se një zgjidhje e tillë do të gjendet, me ndihmën e fuqive të mëdha, për fat të keq.

Si e komentoni aneksin e Ohrit për të cilin është rënë dakord në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës dhe çfarë mesazhi është dërguar prej andej?

Kjo është e rëndësishme, sepse ndihmon edhe Maqedoninë, e cila duhet të ushqejë Marrëveshjen e Ohrit ndërmjet Serbisë dhe Kosovës dhe të kontribuojë në të. Prandaj mendoj se një situatë e madhe lind nga përfshirja e të tjerëve rreth Serbisë dhe Kosovës në atë proces. Ata kanë nevojë për paqe, ashtu si Serbia dhe Kosova, dhe përderisa kanë nevojë për (paqe) dhe përderisa situata është e tillë, politikanët e të dyja palëve duhet të jenë në të njëjtin nivel dhe ta shohin atë, sepse nuk mund të vazhdosh të refuzosh gjithçka ose të nxjerrësh në pah të gjitha të tuat. Thjesht nuk mundeni.

Vazhdimisht flitej për një “Shqipëri të madhe”, a u zhduk ai rrezik me krijimin e shteteve të pavarura?

Ekziston gjithmonë, veçanërisht në një situatë ku vendi juaj është e dobët. Nëse vendi kishte periudha kur mund të shkonte në atë drejtim, qoftë edhe me shqiptarët bashkë, sepse kishte politika të caktuara që krijonin një marrëdhënie më të ngushtë mes maqedonasve dhe shqiptarëve, tani keni një mendim më të përhapur se ekziston "Shqipëria e Madhe", se faktorët e saj janë të gjithë komunitet shqiptar dhe se është rrezik për maqedonasit. Unë do të mbroja kundër qëndrimeve të tilla.

Ju keni punuar së bashku me Kiro Gligorov, duke krijuar një strategji për Maqedoninë, dhe njëra prej tyre ishte që Maqedonia të fitojë të drejtën dhe anëtarësimin në integrimet euroatlantike, për të ruajtur integritetin territorial. Nga kush ishte kërcënimi më i madh për shpërbërjen e Maqedonisë?

Maqedonia ka hyrë herët në fazën e bashkëpunimit me BE-në dhe idenë për t'u bërë anëtare e BE-së. Në vitin 2010 arritëm një marrëveshje me BE-në për stabilizim. Asnjëherë nuk kemi pasur arsye të mos besojmë në Evropë dhe në Komunitetin Evropian, veçanërisht jo njerëzit që në vitet e fundit të Jugosllavisë kishin një vendosmëri të tillë dhe morën pjesë në negociatat jugosllavo-evropiane për bashkëpunimin dhe krijimin e BE-së. Nuk na rëndoi asnjëherë kjo, kishim një situatë të pastër ideologjikisht dhe politikisht, por nuk ishim në gjendje të ishim serioz në përpjekjet tona. Kështu u krijua një situatë në të cilën kemi korrupsion që na helmon dhe që nuk mund ta zhdukim e të themi - do të bëjmë një hap të vendosur drejt BE-së.

Si i ofroi BE-ja Jugosllavisë anëtarësimin në aleancë dhe pse nuk u pranua?

Në vitet 1989/1990/1991. pati negociata serioze me Komisionin Evropian, me Presidentin e KE-së Zhak Delors. Ai ishte një figurë evropiane. Tani jemi duke negociuar me njerëz emrat e të cilëve do të harrohen kur të përfundojë mandati. Njerëzit nuk e dinë se cilët janë negociatorët që përfaqësojnë interesat evropiane dhe nuk mund t'i imponojnë vetes një politikë të vërtetë evropiane, si lidershipi. Është një situatë komplekse, koha e politikanëve seriozë evropiane ka kaluar. Jemi në frontin e politikës së jashtme, fola me Hans Ditrih Gensher, i cili ishte një politikan epokal në politikën e jashtme të Gjermanisë dhe Evropës. Kur nuk i kemi ato figura që mund të marrin vendime me arsye të shëndoshë, ide dhe mendime të mëdha, nuk kemi mundësi të kuptojmë atë që ju thotë njëri prej tyre. Njerëzit kanë humbur besimin në idenë evropiane, sepse është shtyrë prej vitesh. Ata mendojnë se këta njerëz nuk kanë kapacitetin për të realizuar, apo për të besuar në atë që thonë.

Si i vlerësoni marrëdhëniet mes Serbisë dhe Maqedonisë sot dhe në kohën kur ishit në pushtet në Shkup?

Ato marrëdhënie kurrë nuk kanë qenë të këqija, ka qenë gjithmonë besimi se serbët dhe maqedonasit ishin të afërt, si politikisht ashtu edhe si njerëz. Dhe kjo shihet sot, se janë të afërta, zgjidhje pozitive për situata të ndryshme erdhën nga Serbia dhe kjo u prit shkëlqyeshëm këtu. Dhe tani nuk është e vështirë të vendosësh nëse marrëdhëniet janë të mira apo të këqija. Marrëdhëniet janë shumë të mira. Më kujtohet 1990/1991. kur delegacioni serb i kryesuar nga Millosheviqi dhe Joviqi erdhi në Ohër, për disa bisedime përfundimtare, sepse vendi padyshim po shpërbëhej në të gjitha pikat, dhe ne po shkonim drejt pavarësisë. Nuk foli i pari presidenti serb, por Joviqi, i cili tha se dera është e hapur për ne dhe ju urojmë rrugë të mbarë. Por Millosheviqi tha se dy çështje do të mbeten të përhershme, të hapura për zgjidhje, ajo është ajo shqiptare, si në Serbi, dhe tjetra ekonomike, sepse ishim në një situatë shumë të vështirë ekonomike. Dhe kjo, sipas tij, do të ishte e gabuar. Por as ai nuk bëri asnjë problem, tha - vëllezër maqedonas, nëse shkoni, shkoni, por ato pyetje do të mbeten. Kështu ishte dhe kështu është edhe sot.

Çfarë mendoni për nismën e Ballkanit të Hapur?

Ajo iniciativë është e mirë. Nuk mund ta kuptoj pse nuk është një proces më dinamik, më i gjerë, por tani për tani vetëm për Serbinë, Maqedoninë dhe Shqipërinë. Besoj se do të ketë një zgjatje, kam një mendim pozitiv për të. Por ju keni kundërshtarë të mëdhenj për çdo proces në këto vende, opozita beson se duhet të jetë kundër saj dhe për këtë arsye ndërlikohet. Gjithmonë do t'ju thonë se Serbia është faktori më i fortë në atë iniciativë, a duhet të mendojmë... Por, duhet të shkojmë konkretisht dhe shumë më gjerë. Unë e mbështes gjithmonë.

Ju keni qenë me Titon dhe keni dorëzuar stafetën, si ishte marrëdhënia jote me Titon dhe e Titos me ju?

Unë u bëra president i Rinisë pas Azem Vllasit, dhe ai përdorte shumë mundësi për të qenë me Titon në ngjarje ndërkombëtare dhe unë nuk e pranova... Nuk shkova në ato ngjarje, sepse e ndjeja se nuk i përkisja atje, si një i ri. Megjithatë, kam qenë në shumë ngjarje, disa prej tyre historike. Një problem ishte se nuk vishesha dot sipas protokollit. Por kam pasur disa takime, kur kryesia e rinisë ka pasur një takim me Titon. Më kujtohet më së shumti kur më 25 maj, në Ditën e rinisë, dhe ai ishte 87 vjeç dhe nuk e mbante mend shumë mirë, më pyeti të paktën 10 herë - a merrnin fëmijët biskota... Dhe unë iu përgjigja – po, shoku Tito... Ai ishte një personazh historik, për të cilin duhej të ishte i zgjuar se nuk mund të ishte i barabartë me të.

A mund të afrohen sërish ish-republikat jugosllave siç ishin në kohën e RSFJ-së apo kjo është e humbur në mënyrë të pakthyeshme?

Unë mendoj se munden. Ka shumë armiqësi që ka mbetur, por tani është më pak në shtrirje se sa ishte. Dhe kur gjeni disa qëndrime dhe zgjidhje pozitive dhe t'i përhapni ato, atëherë mund të ndodhë. Kjo shihet çdo ditë në çështje të vogla. Ishte kovid, kështu që vaksinat erdhën në Maqedoni nga Serbia dhe kjo ndryshoi situatën menjëherë pozitivisht.

Në një moment ishe ikonë e modës së RSFJ-së, nuk kishe veshur kostume si shumica e politikanëve, por ishe i njohur për pulovrat. Cila ishte arsyeja për këtë?

Është e lehtë t'i përgjigjesh kësaj pyetjeje. Tingëllon ndryshe tani... Nuk kam pasur kostume kur u bëra politikan, sepse isha shumë e re. Kush do të kishte kostum në Jugosllavi atëherë... Kjo është një arsye. Edhe në varrimin e Josip Brozit isha me një kostum të marrë nga Teatri Kombëtar, nga shfaqja Glembajtë, aty më gjetën një kostum... Unë isha i lidhur me atë stil jete, nuk e kisha menduar kurrë se do të thoshte diçka për mua, dhe kjo është arsyeja pse ishte kështu. Pastaj u përhap dhe u bëra një ikonë në mënyrën time.