Arkivat e konfiskuara në Leposaviq – pasuria kulturore e Serbisë në përpunim në Prishtinë

Materiali arkivor që i përket fondit arkivor të Serbisë, i cili u sekuestrua nga policia e Kosovës në Leposaviq dhe u transferua në Agjencinë e Arkivave të Kosovës, sipas bashkëbiseduesve të Kosovo online, duhet të kthehet, por nuk janë optimistë se do të ndodh kaq lehtë. Në të njëjtën kohë, ata shprehin frikën se një pjesë e dokumenteve që dëshmojnë për dekada jetë në këtë zonë mund të zhduken sikur të mos ekzistonin kurrë, ose që, madje, të dhënat e përfshira në ato dokumente do të keqpërdoren.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

“Materiali arkivor është pasuri kulturore me interes të përgjithshëm për Republikën e Serbisë që gëzon mbrojtje të veçantë të përcaktuar me ligj”, thuhet në Ligjin për lëndën arkivore dhe veprimtarinë arkivore të miratuar nga Kuvendi i Serbisë.

Është e qartë se asnjë ligj serb nuk ka asnjë vlerë për autoritetet e Kosovës, prandaj nuk ishte për t'u habitur kur kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, deklaroi se materialet arkivore të gjetura në Leposaviq janë mbajtur ilegalisht nga komunat paralele dhe strukturat e tjera ilegale të Serbisë gjatë gjithë këtyre viteve.

Edhe pse në të njëjtin njoftim, Kurti tha se ky dokumentacion “pas përpunimit në Agjencinë e Arkivave të Kosovës” do të mund të përdoret për nevoja dhe qëllime të hulumtimit, i gjithë veprimi i Prishtinës nga këndvështrimi i Beogradit nuk është gjë tjetër veçse – grabitje.

“Kur lënda arkivore trajtohet jashtë procedurave të përcaktuara me standardet dhe ligjet ndërkombëtare arkivore në të gjitha vendet, atëherë quhet grabitje”, thonë nga Ministria e Kulturës e Serbisë dhe Arkivi Shtetëror i Serbisë në ditën kur policia e Kosovës i ka marrë dokumentet në Prishtinë.

Çfarë kishte në arkiv?

Sipas Ratomir Vukshinoviqit, i cili ka punuar në Arkivin Historik në Leposaviq për 35 vjet, materialet arkivore që ishin në Leposaviq përmbanin dokumentacion për të gjitha ndërmarrjet si organizatat e punës ashtu edhe ato shoqërore politike, organet administrative në tërë territorin e komunës së Leposaviqit.

Vukashinoviq ka punuar në Arkivin Historik në Leposaviq nga viti 1974 deri në vitin 2010, kur doli në pension, dhe siç shpjegon për Kosovo online, Arkivi Historik në Mitrovicën e Kosovës kishte departamente - Leposaviqin, Srbicën, Vuçitrnin dhe Zubin Potokun, me atë që Srbica dhe Vinçiterna dikur janë ndarë.

“Arkivi në Leposaviq përfshinte tërë komunën dhe vendbanimet përreth. Të gjitha organizatat e punës, organizatat socio-politike, i përkisnin Arkivit Historik të Mitrovicës me seli në Leposaviq si repart. Arkivi historik bënte inspektimin - ku ndodhet dokumentacioni, në çfarë kushtesh ruhet dhe si është rregulluar dhe përpunuar. Kam punuar në kontrollimin e gjendjes së materialeve në të gjitha kompanitë, organizatat shoqërore-politike, organet administrative, me një fjalë, në të gjitha fondet ku krijohen materiale arkivore. Çdo muaj kam inspektuar gjendjen e materialeve arkivore në regjistra”, tha Vukashinoviq për portalin tonë.

Me fillimin e punës në vitin 1974, tha ai, ka marrë përsipër 22 fonde arkivore nga komuna. Ato përfshinin dokumentacionin e Komitetit Popullor të Komunës Bistrica e Kosovës, nga viti 1945-1955, Bistrica e Shalës nga 1945-1947, Komiteti Popullor i Komunës së Bellobërda nga 1952-1955, Komiteti Popullor Lokal (MNO) i Borçanit. 1945-1947, Vraçeva 1945-1955, Graniçani 1945 -1947, Guvnishti 1945-1947, MNO Dreni nga viti 1945, MNO Jarinja 1945-1952, MNO Joshanica 1945-1947, Leposaviqi 1945-1964, Leshaku 1945-1959, MNO Miokoviqi 1950-1951, Komiteti Popullor i Komunës së Sllatinës 1945 -1959, shtatë kooperativa të punës fshatare, SRZ "Ibar" Leposaviqi 1949-1954, "Kopaonik" Soçanica 1950-1952, "Napredak" Krusheva 1949 -1952, "Novi život" Kërnini I Epërm 1949-1954, “fshati” Popoci 1949-1954 , "Proleter" Tvërgjani 1950-1952, "Sloboda" Majdeva 1949-1951, "Sloga" Joshanica 1949-1954. viti.

“ Kjo të gjitha janë kryesisht të rregulluara dhe të përpunuara dhe të gatshme për qëllime kërkimore shkencore dhe private juridike, kam marrë edhe fondet e komitetit komunal të Lidhjes së Komunistëve Leposaviq, Sllatinë dhe Leshak. Dhe ai dokumentacion ishte rregulluar dhe ishte gati për qëllime kërkimore shkencore dhe juridike private”, thotë Vukashinoviq.

Siç tregon ai, dikush duhet të kujdeset që dokumentacioni të kthehet aty ku e ka vendin.

“Të gjithë këtë lëndë arkivore tash e kanë uzurpuar ata që nuk janë të mirëseardhur në Leposaviq dhe dashtë Zoti do të ikin shpejt nga këtu dhe do ta kthejnë dokumentacionin aty ku duhet. Ata kanë thyer derën dhe kanë marrë dokumentacionin, në fakt askush nuk madje e di se çfarë kanë marrë, por supozoj se ata thjesht kanë për detyrë ta fshijnë atë dokumentacion sikur të mos ketë ekzistuar kurrë, duke e shkelur kështu ligjin që të mos ketë asnjë gjurmë”, thotë Vukashinoviq me hidhërim.

Historiani Aleksandar Rastoviq e sheh konfiskimin e materialit arkivor si pjesë të një plani më të gjerë për të shkatërruar identitetin kombëtar, kulturor dhe shpirtëror serb.

“Në vitet e kaluara kemi qenë dëshmitarë të një aksioni të hartuar me mjeshtëri për të shkatrruar gjithçka që ka të bëjë me trashëgiminë kulturore serbe në zonën e Kosovës dhe Metohisë nga mesjeta e hershme e deri në ditët e sotme dhe për ta paraqitur atë si pjesë të e quajtur trashëgimi kulturore e Kosovës. Është një plan gjithëpërfshirës për të mohuar praninë serbe në Kosovë dhe Metohi si politikisht ashtu edhe ekonomikisht, dhe ajo që është veçanërisht shqetësuese, në kuptimin kulturor dhe shpirtëror, sepse Kosova dhe Metohia është vertikali i popullit dhe shtetit serb. Prandaj ky është një akt i rrezikshëm i drejtuar në atë drejtim, sepse arkivat janë në fakt zemra dhe e kaluara e një kombi dhe jo vetëm serb, por të gjithë kombeve dhe kjo është pjesë e atij plani”, thekson Rastoviq për Kosovo online.

Arkivat, siç shton, janë burime historike të klasit të parë që para së gjithash u japin historianëve tablonë më të besueshme se si është jeta e një komuniteti qytetarësh, popujsh, të cilët prej shekujsh jetojnë në një zonë të caktuar.

“Si studiues i historisë së popullit serb, historisë së Ballkanit, Kosovës dhe Metohisë në shekujt 19 dhe 20, mund të pajtohem me vlerësimin e fundit të Ministrisë së Kulturës dhe Arkivit Shtetëror të Serbisë se marrja e materialeve arkivore nga arkivi në Leposaviq në Prishtinë është një lloj grabitjeje”, thotë Rastoviq.

Siç shton ai, bëhet fjalë konkretisht për marrjen e materialit të madh arkivor që mbulon një periudhë të gjatë kohore nga fundi i Luftës së Dytë Botërore e deri në ditët e sotme, dhe që ka të bëjë me jetën politike dhe ekonomike, shëndetësinë, arsimin, kulturën… gjithçka që përbën jetën e njerëzve dhe qytetarëve që jetojnë në ato zona. Gjithashtu thotë se materiali konkret nuk ka të bëjë vetëm me popullin serb në zonën e veriut të Kosovës, sepse në zonën e Leposaviqit edhe shqiptarët kanë jetuar në mënyrë harmonike bashkë me serbët për një kohë të gjatë.

Rastoviq gjithashtu thekson se kjo nuk është asgjë e re, sepse, siç thotë ai, gjatë historisë, pushtuesit vazhdimisht i kanë marrë thesaret e çmuara kulturore të popullit serb. Kështu ishte, thotë ai, në Luftën e Parë Botërore, kur autoritetet austro-hungareze, pas pushtimit të Serbisë në dimrin e vitit 1916, formuan një komision të posaçëm për arkivat, bibliotekat dhe muzetë, në të cilin historianë të shquar austriakë dhe gjermanë ishin të pranishëm, përfshirë Karl Paç, i cili shqyrtoi përmbajtjen e Arkivit Shtetëror të Serbisë, i cili u themelua në vitin 1898.

“Gjithçka që lidhet me të kaluarën tonë gjendet në Arkivin Shtetëror të Serbisë dhe në Arkivin Shtetëror kanë hyrë në vitin 1916 dhe gjatë atyre tre viteve të pushtimit austro-hungarez të Serbisë janë transferuar më shumë se 180 arkiva të çmuara me materiale arkivore më përfaqësuese nga Beogradi në Vjenë dhe në Berlin, ata kryen një lloj grabitjeje të materialeve më të çmuara. Ato janë dokumente, dhe fondet e zyrës së Princit, Ministrisë së Punëve të Jashtme, Ministrisë së Arsimit dhe Kishës, fondet personale të serbëve më të respektuar të asaj kohe, të cilat pak a shumë u transferuan në Vjenë, në Arkivat e tyre Shtetërore. Qeveria e Serbisë dhe më vonë Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore patën një punë të mundimshme dhe të gjatë që zgjati disa vjet për ta kthyer atë thesar kombëtar në vendin e vet në depot e Arkivit Shtetëror të Serbia”, thotë Rastoviq.

Fatkeqësisht, siç shton ai, kjo ka ndodhur sërish gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur pushtuesit gjermanë morën edhe një pjesë të madhe të materialeve arkivore, të cilat pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore ishin kthyer në depot e Arkivit Shtetëror, për herën e dytë dhe këtë herë u transferua në Berlin.

“Pra, ajo që po bëhet në zonën e Kosovës dhe Metohisë, në Leposaviq, fatkeqësisht është pjesë e një politike të vazhdueshme të mohimit të identitetit kulturor kombëtar serb dhe trashëgimisë sonë shpirtërore në hapësirën e Kosovës dhe Metohisë", përmbledh ai.

A mund të kthehet materiali në Serbi?

I pyetur nëse beson se materiali arkivor nga Leposaviqi do të kthehet, Rastoviq thotë se si historian nuk mund të parashikojë ngjarjet, por i rikthehet edhe shembullit të pas Luftës së Parë Botërore kur është kthyer një pjesë e lëndës arkivore, e cila i ka paraprirë gjatë dhe diskutime dhe negociata të vështira.

"Por i gjithë materiali arkivor nuk është kthyer. Fonde të shumta të rëndësishme në lidhje me marrëdhëniet e ndërsjella midis Austro-Hungarisë dhe Serbisë në lidhje me Luftërat Ballkanike dhe më parë edhe krizën e aneksimit, kanë mbetur në arkivat e Vjenës, në Arkivin e Luftës në Arkivin Shtetëror, dhe më pas grabitjet e tjera në vitet 1941-1945 dhe në arkivat e Berlinit. Kështu që unë jam në një farë mënyre pesimist nëse mund të parashikoj se një pjesë e atij materiali shumë të çmuar arkivor do t'i kthehet shtetit të Serbisë në vitin 2014. mënyra më e mirë e mundshme për të rindërtuar tablonë e rrethanave të jetës dhe politikës në zonën e pjesës veriore të Kosovës dhe Metohisë, Mitrovicës së Kosovës, Leposaviqit, Zubin Potokut, Vuçitërnes dhe vende të tjera në ato rajone”, thotë Rastoviq.

Profesori asistent në Fakultetin Juridik të Universitetit të Mitrovicës së Veriut, Dushko Çelliq, thotë për Kosovo online se është shumë e rëndësishme që Serbia të reagoj pa vonesë në misionet ndërkombëtare dhe të kërkojë kthimin e domosdoshëm, urgjent, të materialeve arkivore të cilin policia e Kosovës e ka sekuestruar në Leposaviq, pasi siç tregon ai, përveç që ky material mund të jetë historikisht i vlefshëm, ekziston edhe mundësia e keqpërdorimit të dhënave që përmban.

“Nëse bëhet fjalë për material të vlefshëm historik duhet të reagojë Ministria e kulturës. Reagimi verbal ka qenë i pranishëm në media, por është i nevojshëm edhe një reagim efektiv, për të kërkuar kthimin e këtyre materialeve historike nga institucionet ndërkombëtare”, thotë Çelliq.

Kur është fjala për keqpërdorimin e mundshëm, Çelliq thotë se ka një spektër të mundësive, sidomos nëse bëhet fjalë për materiale që kanë të bëjnë me punën e autoriteteve të Përkohshme.

“Nëse thuhet se të dhënat personale të qytetarëve kanë ardhur në duart e personave të paautorizuar, ne juristët themi se mbajtësi dhe shfrytëzuesi i atyre të dhënave personale, gjegjësisht autoritetet e vetëshpallura në Prishtinë, duhet ta kenë parasysh rrezikun dhe se ka shumë mundësi që këto të dhëna të keqpërdoren në formën e identitetit të vjedhjes. Prandaj është shumë e rëndësishme që Serbia të reagojë me shpejtësi ndaj misioneve ndërkombëtare në këtë drejtim dhe të kërkojë kthimin e tyre të domosdoshëm të menjëhershëm”, tregon bashkëbiseduesi ynë.

Ai kujton se me ardhjen e UNMIK-ut në vitin 1999, një pjesë e mirë e materialit arkivor nga arkivat komunale, dhe më i madhi ndër to, thekson ai, ishte ai në Prishtinë, si dhe nga ai i Krahinës, ku kishte shumë gjëra të vlefshme materiali arkivor u ruajt, kaloi në duart e këtij misioni dhe më pas në vitin 2008 UNMIK-u ua dorëzoi autoriteteve të vetëshpallura në Prishtinë.