A do ta zgjidhte një marrëveshje mes partive politike të gjitha paqartësitë rreth formimit të institucioneve të Kosovës?

Edhe pse dilemat juridike lidhur me formimin e institucioneve të Kosovës janë sqaruar përmes vendimeve të Gjykatës Kushtetuese, procesi i konstituimit të pushtetit vazhdon të përballet me rrezikun e bllokadave. Sipas bashkëbiseduesve të Kosovo online, ngecjet në formimin e institucioneve të reja mund të ndodhin sërish, por jo për shkak të paqartësive kushtetuese, por për shkak të mungesës së vullnetit politik dhe kompromisit ndërmjet partive.

Shkruan: Millena Milladinoviq

Sipas interpretimit të Gjykatës Kushtetuese, procedura është e qartë: afati për konstituimin e Kuvendit të Kosovës është deri më 7 gusht. Pas kësaj fillon afati prej 30 ditësh për formimin e Qeverisë së Kosovës dhe afati prej 60 ditësh për zgjedhjen e presidentit të ri. Megjithatë, mbetet pyetja nëse mandatin për formimin e qeverisë së re mund ta japë ushtruesi i detyrës së presidentit, apo këtë duhet ta bëjë presidenti legjitim, si dhe në çfarë mënyre zgjidhet në të vërtetë presidenti.

Përfaqësuesit e partive opozitare në Kosovë kanë shprehur qëndrimin se, pas konstituimit të Kuvendit, fillimisht duhet të zgjidhet presidenti i Kosovës, e vetëm më pas të formohet qeveria.

Çështja e presidentit e çoi Kosovën në zgjedhje të parakohshme edhe në të kaluarën, prandaj edhe bashkëbiseduesit e Kosovo Online i japin përparësi zgjidhjes së kësaj çështjeje përpara formimit të qeverisë. Megjithatë, mbetet të shihet nëse Lëvizja Vetëvendosje do të udhëhiqet nga logjika e kompromisit, apo edhe në periudhën e ardhshme Gjykata Kushtetuese do të duhet të merret sërish me këtë proces.

Njohësit e zhvillimeve politike në Kosovë, duke shpjeguar procedurat për krijimin e institucioneve të reja dhe zgjedhjen e presidentit, theksojnë për portalin tonë se me vendimet e mëparshme të Gjykatës Kushtetuese janë zgjidhur pothuajse të gjitha dilemat juridike. Megjithatë, sipas tyre, krizat po krijohen nga vetë partitë politike, në situata që nuk ishin parashikuar kur u hartua Kushtetuta e Kosovës.

Sipas tyre, një marrëveshje politike do t’i zgjidhte të gjitha paqartësitë.

Pasiguri juridike apo mungesë e vullnetit politik

Profesori universitar Kolë Krasniqi theksoi se Gjykata Kushtetuese, përmes vendimeve të saj, ka sqaruar shumicën e procedurave që lidhen me formimin e Kuvendit të Kosovës, Qeverisë së Kosovës dhe zgjedhjen e presidentit, duke shtuar se duhet bërë dallimi mes pasigurisë juridike dhe mungesës së vullnetit politik.

Krasniqi tha për Kosovo online se, edhe pse dilemat juridike janë sqaruar, mbetet rreziku i bllokimit, pasi Gjykata Kushtetuese nuk mund t’i detyrojë partitë të arrijnë kompromis.

“Duhet bërë dallimi mes pasigurisë juridike dhe mungesës së vullnetit politik. Gjykata Kushtetuese, me vendimet e saj, ka sqaruar shumicën e procedurave për konstituimin e Kuvendit, formimin e Qeverisë dhe zgjedhjen e presidentit. Sot dihet se Kuvendi konsiderohet i konstituuar vetëm pas zgjedhjes së kryetarit dhe pesë nënkryetarëve, se kandidatin e parë për kryeministër e propozon partia fituese dhe se Qeveria zgjidhet me të paktën 61 vota. Po ashtu, kur vendi nuk ka president me mandat të plotë, procedura për zgjedhjen e tij duhet të fillojë pas konstituimit të Kuvendit dhe të përfundojë brenda afatit kushtetues prej 60 ditësh. Në të kundërt, Kuvendi shpërndahet. Pra, dilemat kryesore juridike janë sqaruar. Megjithatë, rreziku i bllokimit mbetet, sepse Gjykata mund të përcaktojë procedura dhe afate, por nuk mund t’i detyrojë partitë të krijojnë shumicë parlamentare ose të arrijnë kompromis politik”, tha Krasniqi.

Sipas tij, fillimisht duhet të konstituohet Kuvendi i Kosovës, në mënyrë që të hapet rruga për formimin e qeverisë dhe zgjedhjen e presidentit. Ai shtoi se, në rrethanat aktuale, çështja e presidentit duhet të jetë prioritet.

“Institucioni që duhet të konstituohet i pari është Kuvendi i Kosovës. Pa konstituimin e tij, nuk mund të zhvillohet as procedura për zgjedhjen e presidentit dhe as votimi për Qeverinë. Pas konstituimit të Kuvendit, Kushtetuta nuk e përcakton qartë renditjen absolute ndërmjet zgjedhjes së presidentit dhe formimit të qeverisë. Ushtruesi i detyrës së Presidentit mund t’i japë mandatin kandidatit për kryeministër. Megjithatë, në rrethanat aktuale, zgjedhja e presidentit duhet të ketë përparësi institucionale, sepse funksioni i presidentit ushtrohet përkohësisht dhe vetëm për një periudhë të kufizuar. Qeveria aktuale vazhdon të ushtrojë funksione të caktuara, ndërsa mungesa e një presidenti me mandat të plotë ndikon në përfaqësimin e shtetit, emërimet kushtetuese, politikën e jashtme dhe sigurinë”, tha bashkëbiseduesi ynë.

Megjithatë, shton Krasniqi, zgjidhja më e mirë do të ishte një marrëveshje politike që do të përfshinte njëkohësisht zgjedhjen e presidentit dhe formimin e Qeverisë së Kosovës.

Duke shpjeguar procesin e zgjedhjes së presidentit, Krasniqi tha se liria e votimit të deputetëve duhet të dallohet nga bojkoti.

“Sipas interpretimit aktual të Gjykatës Kushtetuese, në dy raundet e para të votimit duhet të marrin pjesë të paktën 80 deputetë. Kandidati duhet të marrë 80 vota për t’u zgjedhur. Në raundin e tretë nevojiten të paktën 61 deputetë, ndërsa kandidati zgjidhet me minimumi 61 vota. Pra, prania fizike në sallë nuk është e mjaftueshme, por kërkohet pjesëmarrja në votim. Ligjërisht, ky është një detyrim. Në praktikë, megjithatë, kjo mund të përdoret si mekanizëm bllokues, sepse nëse 41 deputetë refuzojnë të votojnë, procedura nuk mund të vazhdojë deri në raundin e tretë. Deputetët nuk mund të detyrohen të votojnë për një kandidat të caktuar, por ata kanë detyrim kushtetues të marrin pjesë në procedurë. Liria për të votuar kundër duhet të dallohet nga bojkotimi i procesit zgjedhor”, deklaroi Krasniqi.

Krasniqi shtoi se një nga çështjet më serioze mbetet ajo që lidhet me përfundimin e afatit gjashtëmujor të ushtruesit të detyrës së Presidentit të Kosovës.

Siç sqaroi ai, nëse zgjidhet një kryetar i ri i Kuvendit të Kosovës, funksioni i ushtruesit të detyrës së presidentit kalon tek ai, por Gjykata Kushtetuese nuk ka sqaruar nëse afati prej gjashtë muajsh vazhdon të rrjedhë apo fillon nga e para.

“Kjo mbetet një nga çështjet më serioze dhe më pak të rregulluara në Kushtetutë. Neni 90 parashikon që ushtrimi i mandatit të presidentit nuk mund të zgjasë më shumë se gjashtë muaj. Në këtë rast, ky mandat përfundon më 4 tetor 2026. Nëse ndërkohë zgjidhet një kryetar i ri i Kuvendit, funksioni i ushtruesit të detyrës së presidentit mund t’i kalojë atij, sepse është i lidhur me funksionin dhe jo me personin. Megjithatë, ndryshimi i kryetarit të Kuvendit nuk duhet të nisë një mandat të ri gjashtëmujor, sepse kjo do të mundësonte zgjatjen e pakufizuar të gjendjes së përkohshme. Kushtetuta nuk parashikon se kush e merr funksionin pas skadimit të gjashtë muajve. Prandaj, nëse presidenti nuk zgjidhet me kohë, mund të krijohet një vakum kushtetues. Në një situatë të tillë do të ishte i nevojshëm një interpretim urgjent i Gjykatës Kushtetuese”, tha Krasniqi.

Ai theksoi se zgjidhja më e qëndrueshme është zgjedhja e presidentit brenda afatit kushtetues dhe ndryshimi, përkatësisht plotësimi i Kushtetutës me dispozita të qarta për vazhdimësinë e funksionit të presidentit.

Së pari presidenti, pastaj qeveria

Drejtori ekzekutiv i organizatës joqeveritare Qendra për Avokim të Kulturës Demokratike (ACDC), Dushan Radakoviq, thotë se pas certifikimit të rezultateve zgjedhore, fillimisht duhet të konstituohet Kuvendi, të zgjidhet Presidenti i Kosovës dhe vetëm më pas të punohet për formimin e Qeverisë së Kosovës.

Radakoviq tha për Kosovo online se çështja e zgjedhjes së presidentit ishte ajo që e çoi Kosovën drejt zgjedhjeve dhe se kjo çështje duhet të zgjidhet menjëherë pas formimit të Kuvendit të Kosovës.

“Gjykata Kushtetuese ka qenë e qartë kur ka shpjeguar procedurën dhe arsyet e rënies së qeverisë së mëparshme, e kjo ishte për shkak të presidentit. Unë e interpretoj, dhe kështu e interpretojnë edhe juristët që ndjekin sistemin gjyqësor të Kosovës, ligjet e Kosovës dhe mbi të gjitha ligjin kushtetues, se së pari duhet të konstituohet Kuvendi. Kjo është e nevojshme në mënyrë që të zgjidhet çështja e parë dhe themelore për shkak të së cilës u mbajtën zgjedhjet, e ajo është zgjedhja e presidentit. Ajo që kam lexuar në ligje është se së pari duhet të konstituohet Kuvendi, ndërsa çështja e dytë është që menjëherë pas kësaj të zhvillohet zgjedhja e presidentit në tri raunde. Nëse presidenti nuk zgjidhet në të tre raundet, qeveria nuk mund të formohet. Arsyeja e shpalljes së zgjedhjeve ishte presidenti, i cili nuk kishte numrin e nevojshëm prej 80 deputetësh që do të votonin. Procesi është: Kuvendi, presidenti dhe vetëm pas kësaj votimi për qeverinë”, tha Radakoviq.

Siç shtoi ai, Gjykata Kushtetuese e ka shpjeguar qartë procedurën për zgjedhjen e presidentit: në raundin e parë dhe të dytë kandidati për president duhet të marrë 80 vota të deputetëve, ndërsa në raundin e tretë mjaftojnë 61 vota, por me kusht që në sallë të jenë të pranishëm 80 deputetë.

“Juristët mund ta interpretojnë këtë në mënyra të ndryshme, por Gjykata Kushtetuese ka qenë shumë e qartë dhe kjo procedurë është konfirmuar disa herë: raundi i parë, raundi i dytë dhe, nëse arrihet deri te i treti – 80 deputetë duhet të jenë në sallë. Nëse në raundin e tretë nuk janë 80 deputetë në sallë, ose nëse janë 80, por nuk sigurohen të paktën 61 vota për kandidatin, atëherë automatikisht shpallen sërish zgjedhje parlamentare dhe ky proces përsëritet derisa të krijohen kushtet për zgjedhjen e presidentit”, tha Radakoviq.

Bllokime të reja të mundshme

Politologu Ognjen Gogiq tha se dilemat që e kanë shoqëruar formimin e institucioneve të Kosovës gjatë periudhës së fundit nuk kanë lindur për shkak të paqartësive në Kushtetutën e Kosovës, por sepse partitë politike kanë shkaktuar kriza kushtetuese-juridike, duke shtuar se janë të mundshme bllokada të reja në këtë proces.

Gogiq deklaroi për Kosovo online se të gjitha dilemat kanë lindur për shkak të mungesës së vullnetit të partive politike për ta zgjidhur krizën.

“Të gjitha këto dilema që e kanë shoqëruar formimin e institucioneve vitin e kaluar dhe këtë vit nuk janë pasojë e faktit se Kushtetuta është e paqartë, por e faktit se partitë politike krijuan situata që Kushtetuta nuk i kishte paraparë. Për shkak se ato nuk arritën të merren vesh, zvarritën formimin e institucioneve dhe çuan në bllokim të Kuvendit, u krijuan boshllëqe kushtetuese-juridike, sepse bëhej fjalë për situata që askush nuk kishte parashikuar se mund të ndodhnin në kohën kur u hartua Kushtetuta dhe i gjithë legjislacioni. Pikërisht për këtë lindi nevoja që Gjykata Kushtetuese të ndërhyjë dhe të propozojë mënyra për zhbllokimin e të gjithë procesit. Përgjegjësia bie mbi partitë që janë pasive dhe nuk janë të gatshme të bëjnë kompromise, por krijojnë kriza kushtetuese-juridike, të cilat më pas duhet t’i zgjidhë Gjykata Kushtetuese”, tha Gogiq.

Lidhur me zgjedhjen e nënkryetarëve të Kuvendit të Kosovës nga radhët e komuniteteve joshumicë, Gogiq tha se Gjykata e ka sqaruar procedurën dhe se tani nuk ka më paqartësi në këtë drejtim, por, sipas tij, kjo nuk do të thotë se nuk mund të ketë bllokada të reja.

Sikurse shtoi, në këtë situatë, çështja kryesore do të jetë nëse ushtruesi i detyrës së Presidentit të Kosovës mund ta japë mandatin për formimin e qeverisë së re, duke rikujtuar situatën e vitit 2021, kur Glauk Konjufca mori detyrën e kryetarit të Kuvendit të Kosovës dhe njëkohësisht ushtruesit të detyrës së Presidentit.

Siç theksoi ai, kjo është një çështje që në periudhën e ardhshme mund të përfundojë para Gjykatës Kushtetuese të Kosovës.

“Kjo do të ishte sërish pasojë e mungesës së marrëveshjes në Kuvend. Nëse partitë do të arrinin një marrëveshje për qeverinë dhe presidentin, kjo çështje nuk do të kishte nevojë të shtrohej”, tha Gogiq.

Ai tha se Kosova po hyn sërish në një territor të panjohur.

“Nëse vazhdon kjo praktikë mes partive, ajo mund ta çojë përsëri Kosovën në një terren të paeksploruar, ku në fakt nuk do të dihet se cila normë është në fuqi dhe si duhet të zbatohet”, shtoi politologu.

Lidhur me zgjedhjen e Presidentit të Kosovës, Gogiq tha se, sipas interpretimit të Gjykatës Kushtetuese, kuorumi është i domosdoshëm për zgjedhjen e presidentit në dy raundet e para të votimit dhe se kjo është një praktikë që deri më tani nuk është vënë në pikëpyetje.

Megjithatë, shton Gogiq, janë të mundshme bllokada të reja, duke pasur parasysh se Gjykata Kushtetuese nuk parashikon sanksione nëse seanca konstituive e Kuvendit të Kosovës nuk përfundon brenda afatit ligjor, si dhe nuk parashikon sanksione për deputetët që nuk marrin pjesë në punën e parlamentit.

“Gjykata Kushtetuese përsërit se deputetët janë të obliguar të marrin pjesë në punën e Kuvendit, të votojnë pro ose kundër, por mbi të gjitha të marrin pjesë në punën e Kuvendit. Ata nuk e bëjnë këtë dhe në këtë mënyrë pengojnë zgjedhjen e presidentit, por për këtë nuk ka sanksione, edhe pse ata shkelin frymën dhe shkronjën e Kushtetutës. Prandaj janë të mundshme situata të reja për të cilat Gjykata Kushtetuese do të duhet të prononcohet”, theksoi Gogiq.

Një tjetër çështje që mund të bëhet objekt shqyrtimi në Gjykatën Kushtetuese është edhe afati prej 60 ditësh për zgjedhjen e presidentit të ri, shton Gogiq.