Çfarë çmimi po paguan Kosova për shkak të vonesave në formimin e institucioneve?

Tri procese zgjedhore brenda 16 muajve i kanë kushtuar Kosovës miliona euro, ndërsa vonesat në formimin e institucioneve kanë shkaktuar humbje shtesë për ekonominë e vendit. Megjithatë, çmimi që Kosova po paguan për shkak të institucioneve jofunksionale nuk reflektohet vetëm në ekonomi, por edhe në politikë, në dialogun strategjik me vendet aleate, si dhe në besimin e qytetarëve, vlerësojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online.

Shkruan: Millena Milladinoviq

Ndërsa ende po numërohen votat nga zgjedhjet e 7 qershorit, si nga Kosova ashtu edhe nga Bashkimi Evropian po vijnë thirrje që institucionet të formohen sa më shpejt.

Sipas rezultateve aktuale të zgjedhjeve, po bëhet gjithnjë e më e sigurt se Lëvizja Vetëvendosje do të ketë numër të mjaftueshëm deputetësh në Kuvendin e Kosovës për të formuar qeverinë, por çështja kryesore mbetet zgjedhja e presidentit, për të cilën do të nevojitet kompromis mes partive – diçka që deri më tani nuk është arritur.

Pikërisht pamundësia për të arritur kompromis e ka lënë Kosovën pa institucione funksionale gjatë muajve të fundit, ndërsa ekonomistët dhe bizneset në Kosovë, por edhe diplomatët e huaj, paralajmërojnë se ka ardhur koha që vendi të rikthehet në normalitet politik.

Bashkëbiseduesit e Kosovo online theksojnë se kostoja e vonesës në formimin e institucioneve është njëkohësisht ekonomike dhe politike, dhe në të dy sektorët – e konsiderueshme.
Hulumtuesi i studimeve të sigurisë, Nikolla Vujinoviq, theksoi se çmimi i vonesës në formimin e institucioneve në Kosovë është ekonomik, duke u reflektuar në rënien e investimeve dhe vonesat në pagesat e mjeteve nga Plani i Rritjes, por edhe politik, duke u pasqyruar në pakënaqësinë e qytetarëve dhe të Bashkimit Evropian.

“Gjithçka reduktohet në një nevojë të vetme, e ajo është përmbushja e Planit të Rritjes. Bashkimi Evropian, siç e dimë, në fund të vitit të kaluar miratoi disa mjete financiare pasi u formua qeveria e Albin Kurtit pas zgjedhjeve të dhjetorit. Me këtë rast, ata pranuan edhe një Udhërrëfyes të caktuar për mënyrën se si do të zgjidheshin çështjet. Për të realizuar këto procese dhe për të përmbushur Planin e Rritjes, duhet të ekzistojë një qeveri me mandat të plotë. Bashkimi Evropian insiston që institucionet të formohen në mënyrë që të kenë kapacitet të plotë funksional. Prandaj, pasojat politike mund të përmblidhen në ngadalësimin e integrimeve dhe të dialogut strategjik me fuqitë e mëdha, ndërsa pasojat ekonomike në humbjen e fondeve nga Plani i Rritjes, përkatësisht në vonesat e pagesave të tyre”, deklaroi Vujinoviq për Kosovo online.

Një çmim tjetër që politikanët në Kosovë do të paguajnë nëse institucionet nuk formohen brenda afatit ligjor pas zgjedhjeve është apatia e votuesve dhe pjesëmarrja edhe më e ulët në zgjedhjet e ardhshme, të cilat Vujinoviq parashikon se do të organizohen së shpejti.

"Qytetarët e Kosovës nga komuniteti shqiptar u dërguan një mesazh përfaqësuesve të tyre politikë se nuk e pranojnë këtë mënyrë sjelljeje dhe këtë mënyrë të vonimit të formimit të institucioneve", tha bashkëbiseduesi ynë.

Ai theksoi se përfaqësuesit e dhomave të tregtisë në Kosovë kërkuan formimin e shpejtë të institucioneve, sepse investitorët nuk duan të investojnë në Kosovë.

"Pra, investimet nga ana ekonomike, dhe nga ana politike pakënaqësia e votuesve dhe Bashkimit Evropian", tha ai.

Sipas tij, bashkësia ndërkombëtare, pra ambasadorët, kryesisht amerikanë dhe gjermanë, mund të ndikojnë te politikanët në Prishtina për të zgjidhur krizën institucionale sa më shpejt të jetë e mundur.

"Ata janë jashtëzakonisht të irrituar nga këto vonesa, janë të irrituar nga problemet pothuajse dyvjeçare të institucioneve dhe janë ata që kanë në dorë letrat më të mëdha. Pse nuk i përdorin ato është pyetja mbi të gjitha, sepse është mjaft e qartë se ato nuk ndikojnë te aktorët që të arrijnë një marrëveshje. Nëse do ta bënin, marrëveshja do të ishte po atë mbrëmje pas zgjedhjeve", tha Vujinoviq.

Kryetari i Aleancës së Bizneseve të Kosovës, Agim Shahini, tha se kriza politike në Kosovë ka një ndikim të madh në ekonomi dhe se ka rezultuar në një rritje të inflacionit, një rritje të importeve, një rënie të eksporteve dhe një rënie të prodhimit.

"Nëse i shohim statistikat, kemi inflacion prej gati shtatë përqind, një rënie të eksporteve, importe më të larta, një rënie të prodhimit, një rënie të përqindjes së qytetarëve të Kosovës, si më të varfrit në Evropë pas Moldavisë. Nuk ka rritje, ka shumë projekte në Kosovë që duhet të përfundojnë, por qeveria ka vendosur t'i bllokojë të gjitha ato projekte, sepse besojnë se kjo është mënyra më e mirë për të ndaluar korrupsionin", tha Shahini për Kosovo online.

Sipas tij, politikanët në Kosovë duhet të punojnë shumë dhe të udhëhiqen nga premtimet e tyre nga fushata parazgjedhore, sepse ekonomia është në rënie.

"Politikanët nga Kosova kanë shumë detyrime për të vepruar brenda programeve të tyre, brenda premtimeve të tyre që kanë bërë gjatë fushatës zgjedhore. Kjo do të ishte mirë. Nëse nuk e bëjnë këtë, atëherë nuk e dimë çfarë do të bëjmë dhe si do ta bëjmë, por e dimë që ekonomia po bie çdo ditë", shtoi bashkëbiseduesi ynë.

Siç tha ai, zgjedhjet ishin paqësore, por të gjitha partitë dolën humbëse.

"Të gjithë humbën pothuajse 200,000 vota. Është një mesazh për të gjithë politikanët se nuk po punojnë për të mirën e shtetit, për të mirën e votuesve. Ata duhet ta pranojnë këtë. Nëse do të udhëhiqeshin nga një akt politik moral, të gjithë do të jepnin dorëheqjen. Populli është i lodhur nga kjo politikë që nuk i shërben popullit të tij, nuk i shërben mirëqenies së shtetit, por pozicionit të tij në skenën politike", tha ai.

Shahini deklaroi se në periudhën e ardhshme pret një qeveri teknike që do të përfundojë projekte të caktuara, siç është gazi amerikan, por edhe që do të përfundojë dialogun me Serbinë, dhe se pas kësaj mund të priten zgjedhje të reja.

"Të gjithë duan postin e kryeministrit, askush nuk po e lë të lirë. Të gjithë duan postin e presidentit, askush nuk ka vota të mjaftueshme. Pra, nëse nuk ka marrëveshje, ka më shumë të ngjarë që të kemi një qeveri teknike sesa të shkojmë në zgjedhje. Në fund të fundit, mund të ketë zgjedhje të reja, por rezultati do të jetë edhe më i keq se tani", tha Shahini.

Politologu nga Graçanica, Ivan Tomiq, deklaroi se krijimi i institucioneve në Kosovë ka kohë që ka tejkaluar nivelin e një çështjeje politike dhe se çështja e qëndrueshmërisë ekonomike tashmë po ngrihet.

Tomiq kujtoi se, sipas raporteve të FMN-së për vitin 2024 dhe 2025, Kosova shënoi një rënie të rritjes ekonomike nga 4.6 në 3.6 përqind, gjë që është vërtet domethënëse për atë periudhë.

"Përveç këtij fakti, Kosova përballet edhe me problemin e deficitit tregtar, pra importeve të mëdha. Kemi edhe inflacion që po rritet dita-ditës, muaj pas muaji. Të gjitha këto janë tregues ekonomikë që tregojnë se çështja e formimit të institucioneve është jashtëzakonisht e rëndësishme për ekonominë dhe funksionimin e saj. Sa i përket arsyeve ekonomike për formimin e institucioneve, ato janë më se të dukshme, sepse institucionet janë të nevojshme për të miratuar buxhete, për të zbatuar projekte të mëdha infrastrukturore, por edhe për t'u harmonizuar me reformat e Bashkimit Evropian dhe për të siguruar fonde nga Plani i tyre i Rritjes, të cilat janë ende të bllokuara për këto arsye", tha Tomiq për Kosovo online.

Edhe nevoja politike për formimin e institucioneve është më se e dukshme, thotë ai.

"Është ndoshta edhe më alarmante se ana ekonomike, sepse çdo përpjekje e re për të formuar institucione që përfundon me dështim e thellon më tej krizën politike në Kosovë dhe krijon një imazh në bashkësinë ndërkombëtare se Kosova nuk është e aftë të formojë institucione të qëndrueshme dhe të forta që janë në gjendje të zbatojnë të gjitha reformat dhe të realizojnë marrëveshjet që u krijuan në periudhën e mëparshme", shpjegon Tomiq.

Është thelbësore, vëren ai, që në periudhën e ardhshme, të gjithë këta faktorë të bashkohen në një farë mase për të formuar institucione.

"Mendoj se në fund do të përcaktohet nga fakti se nga njëra anë kemi presionin e qytetarëve, nga ana tjetër presionin e bashkësisë ndërkombëtare dhe nga ana e tretë nevojën e dukshme ekonomike për të formuar institucione në mënyrë që të hyjnë në rrjedha të rregullta dhe në mënyrë që të gjitha përfitimet ekonomike, të cilat mund të realizohen në procesin e mëtejshëm të integrimit evropian, të zhbllokohen dhe në mënyrë që të mund të qëndrojmë në këmbët tona në atë rrugë ekonomike", përfundoi Tomiq.