Çfarë do t’i sillte Kosovës zgjedhja e drejtpërdrejtë e presidentit?

Ndërsa po afrohet afati i fundit për zgjedhjen e presidentit të ri të Kosovës, pa një pasqyrë të qartë nëse ekziston një kandidat që mund të marrë dy të tretat e votave në parlament, gjithnjë e më shpesh dëgjohen propozime që në të ardhmen presidenti të zgjidhet drejtpërdrejt nga qytetarët. Lidhur me këtë çështje, theksojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online, nuk ka konsensus mes aktorëve politikë. Me një president të zgjedhur drejtpërdrejt, theksojnë ata, do të krijohej një dualitet midis presidentit dhe kryeministrit, ndërsa ndryshimi i procedurës së zgjedhjes, që nënkupton edhe ndryshimin e Kushtetutës, do të arrihej më lehtë nëse presidentit nuk do t’i jepeshin kompetenca më të gjera se ato ekzistuese.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Sipas Kushtetutës së Kosovës, presidenti zgjidhet në Kuvend, ndërsa një nga hartuesit e këtij dokumenti, profesori Arsim Bajrami, është i mendimit se ka ardhur koha të shqyrtohet ndryshimi i Kushtetutës në pjesën që ka të bëjë me zgjedhjen e presidentit dhe që ai të zgjidhet nga qytetarët.
“Në shumicën e vendeve të rajonit populli e zgjedh drejtpërdrejt presidentin; përjashtimet e vetme janë Shqipëria dhe Greqia, ku këtë e bën parlamenti. Praktika jonë ka treguar se zgjedhja në parlament shpesh varet nga marrëveshjet dhe ‘pazaret politike’, gjë që e zvogëlon legjitimitetin e figurës së presidentit”, ka deklaruar Bajrami.

Sipas tij, me zgjedhje të drejtpërdrejta do të shmangej varësia e tepruar nga marrëveshjet ndërpartiake dhe institucioni i presidentit do të ishte më i qëndrueshëm.

Analisti politik Ilir Deda është gjithashtu i mendimit se do të ishte më së miri të bëheshin ndryshime kushtetuese në mënyrë që herën tjetër qytetarët ta zgjedhin drejtpërdrejt presidentin e Kosovës.
Edhe pse mendon se kjo do të ishte më e drejtë dhe më e përshtatshme, analisti Artan Muhaxhiri nuk beson se klasa politike e Kosovës është e gatshme ta delegojë pushtetin e saj te qytetarët, sepse mënyra aktuale e zgjedhjes së presidentit u mundëson atyre të bëjnë kalkulime, veçanërisht në lidhje me qeverinë ose pozitën e kryetarit të parlamentit.

“Liderët politikë nuk janë të prirur të ndryshojnë asgjë”, thotë për Kosovo online analisti Nexhmedin Spahiu, duke theksuar se për momentin nuk ka vullnet për ndryshimin e procedurës së zgjedhjes së presidentit.

Për të ndryshuar mënyrën e zgjedhjes së presidentit duhet të ndryshohet Kushtetuta, ndërsa Spahiu konsideron se kjo do të ishte shumë e lehtë nëse do të kishte vullnet. Dy të tretat e deputetëve mund ta vendosin këtë menjëherë, vlerëson ai, duke theksuar se për ndryshimin e Kushtetutës nevojitet edhe vota e dy të tretave të përfaqësuesve të komuniteteve pakicë, përkatësisht 14 nga 20 deputetë që përfaqësojnë pakicat etnike.

“Mendoj se ndryshimi i mënyrës së zgjedhjes së presidentit është në interes të të gjithëve, e veçanërisht të pakicave, sepse atëherë kandidatët për president do të shkonin në zonat e pakicave për të kërkuar vota dhe kjo do të mund ta rriste rëndësinë e pakicave në vendimmarrje. Me gjasë secili kandidat do t’u premtonte diçka për të marrë votat e tyre dhe kështu roli i tyre do të rritej në shoqërinë kosovare. Prandaj mendoj se pakicat do të votonin për ndryshimin e Kushtetutës në këtë pjesë. Gjithashtu, shumica e popullit të Kosovës ka interes për këtë, që të mos vijnë deri te nyjat politike që gjithmonë shfaqen kur është fjala për zgjedhjen e presidentit të Kosovës”, thekson Spahiu.

I pyetur nëse zgjedhja e drejtpërdrejtë e presidentit do të sillte rishpërndarje të pushtetit politik në Kosovë, ai thotë se nuk beson, përveç nëse kompetencat e presidentit do të zgjeroheshin, për çka do të vendosej gjatë ndryshimit të Kushtetutës.

“Kur ndryshohet Kushtetuta mund të vendoset që kompetencat të mbeten të njëjta, të zvogëlohen ose të rriten. Mendoj se kompetencat e presidentit duhet të mbeten të njëjta sepse kjo do të kalonte më lehtë. Me kompetencat ekzistuese jemi mësuar në rreth njëzet vitet e fundit, kështu që do të ishte më e lehtë të zbatohej dhe të mbeteshin ashtu siç janë”, thekson ai.

Edhe docenti i Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, Stefan Surliq, vlerëson se në këtë moment është një skenar politik jorealist që Kosova të ndryshojë mënyrën e zgjedhjes së presidentit, në mënyrë që ai të zgjidhet drejtpërdrejt, dhe jo në Kuvend, sepse nuk ka konsensus midis aktorëve politikë.

"Edhe pse ka zëra të ndryshëm, do të duhej një procedurë shumë komplekse për të ndryshuar Kushtetutën, dhe duhet të mbahet mend se ndryshimi i Kushtetutës kërkon mbështetjen e komunitetit serb. Do të duhej një konsensus i gjerë politik që do të përfshinte komunitetin serb, që presidenti i Kosovës të zgjidhet drejtpërdrejt", tha Surliq për Kosovo online.

Si arsye për inkurajimin e idesë së ndryshimit të mënyrës së zgjedhjes së presidentit, ai përmend frikën e bllokimit të procesit të zgjedhjes së presidentit në parlament në të ardhmen, sepse ky proces kërkon një marrëveshje më të gjerë të deputetëve jo vetëm në lidhje me zgjedhjen e presidentit, por edhe në lidhje me pjesëmarrjen në seancë.

Zgjedhja e drejtpërdrejt e presidentit, megjithatë, siç tregon ai, do të çonte në një kompleksitet edhe më të madh të hapësirës politike në Kosovë.

"Nëse presidenti zgjidhet drejtpërdrejt, ai bëhet një figurë shumë më e fortë në pushtetin ekzekutiv me dy koka dhe do të kishte një dualitet midis presidentit dhe kryeministrit. Aktualisht, në Kosovë, i gjithë përqendrimi i pushtetit ekzekutiv është në duart e kryeministrit, dhe mendoj se Albin Kurti nuk do t'i lejojë vetes të ketë asnjë konkurrent në skenën politike, veçanërisht jo një figurë që merr legjitimitet të madh në sferën politike dhe shoqërore përmes zgjedhjeve të drejtpërdrejta", vlerëson Surliq.
Votimi i fshehtë

Kushtetuta e Kosovës parashikon që presidenti i Kosovës të zgjidhet me votim të fshehtë në Kuvend, ndërsa që dikush të nominohet duhet të sigurojë nënshkrimet e të paktën 30 deputetëve.

Për zgjedhje kërkohen dy të tretat e votave nga gjithsej 120 deputetë. Nëse në dy votimet e para asnjë kandidat nuk merr shumicën e nevojshme, organizohet votimi i tretë, ku zgjidhet ndërmjet dy kandidatëve që kanë marrë numrin më të madh të votave në raundin e dytë; zgjidhet kandidati që merr shumicën e votave të deputetëve të pranishëm. Nëse presidenti nuk zgjidhet as në votimin e tretë, Kuvendi shpërndahet dhe shpallen zgjedhje të reja, të cilat duhet të mbahen brenda 45 ditësh.