Çfarë solli bombardimi i NATO-s për serbët dhe çfarë për shqiptarët në Kosovë?

Agresioni i NATO-s në vitin 1999, gjatë të cilit serbët në Kosovë ishin të ekspozuar edhe ndaj sulmeve të UÇK-së, kujtohet prej tyre me dhimbje. Shqiptarët, edhe pas 27 vitesh, mbeten të bindur se bombardimi ishte i domosdoshëm dhe e festojnë si shpëtim. Nëse avionët e NATO-s, të ngritur pa miratimin e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, duhej të hidhnin bomba mbi RFJ për 78 ditë, bashkëbiseduesit e Kosovo online e vlerësojnë ndryshe. Për disa, kjo ishte e domosdoshme sepse nuk kishte hapësirë për dialog politik, ndërsa sipas të tjerëve, pa bombardimin do të ishte e mundur të gjendej një zgjidhje përmes negociatave.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Miratimin për fillimin e bombardimit të Republikës Federale të Jugosllavisë e dha sekretari i atëhershëm i përgjithshëm i NATO-s, Javier Solana.

Përpjekjet diplomatike për një zgjidhje politike të krizës së Kosovës, siç u arsyetua, nuk patën sukses dhe nuk kishte alternativë tjetër përveç ndërmarrjes së një aksioni ushtarak. Qeveria e RFJ-së, theksoi ai, kishte refuzuar kërkesat e bashkësisë ndërkombëtare.

Ndaj kërkesave dhe ofertës nga Rambujeja, të cilën shumë të huaj e panë si provokim ndaj Serbisë, nuk mund të pranohej, është thënë shpesh nga përfaqësuesit e pushtetit në Beograd, sepse ajo nënkuptonte ultimatum dhe pranimin e okupimit.

Drejtori i Fondacionit Transnacional për Paqe dhe Kërkime për të Ardhmen (TFF), Jan Oberg, i cili gjatë viteve ’90 ishte këshilltar i Ibrahim Rugovës, beson se ishte e mundur të gjendej një zgjidhje përmes negociatave nëse nuk do të kishte bombardim.

Si dikush që për katër vite ishte i angazhuar si ndërmjetës mes Rugovës dhe autoriteteve në Beograd, përfshirë presidentin Sllobodan Millosheviq, Oberg thotë për Kosovo online se është i bindur se ishte e mundur të gjendej një zgjidhje nga e cila do të përfitonin si serbët ashtu edhe shqiptarët.

“Diçka si kantonizimi, si federata, diçka si demilitarizimi i ndërsjellë, si struktura bashkëpunimi, ku shqiptarët dhe serbët do të përfitonin reciprokisht nga bashkëpunimi në vend që të urreheshin. Duhet kohë që nga lufta dhe vrasjet e ndërsjella të kalohet në diçka tjetër, por nuk ndihmon fakti që dikush vjen nga lart dhe bombardon vendin tënd deri në mosnjohje”, thotë ai.

“Analfabetët për paqe kanë vetëm çekiç në çantë”

Oberg thekson se në vitet ’90 ishte hartuar një plan paqeje, si pjesë e një raporti më të gjerë prej 2.500 faqesh, dhe kjo dëshmon se ekziston një numër i madh opsionesh dhe potencial për të arritur zgjidhje të mira, nëse mësohet menaxhimi i konflikteve dhe ndërmjetësimi.

“Por nuk ekziston asnjë lider në botë që ka këshilltar për paqe. Të gjithë kanë këshilltarë ushtarakë dhe juridikë. Dhe të gjithë këta njerëz analfabetë kur bëhet fjalë për paqen, ndërmjetësimin dhe zgjidhjen e konflikteve, do të kenë vetëm një mjet në çantën e tyre – çekiçin. Pra, nëse tapiceria juaj po bie dhe ju filloni ta godisni, e vetmja gjë që bëni është që ajo të bjerë edhe më shumë, dhe nëse godisni mjaftueshëm, muri do të shembet. Kjo është ajo që bën bashkësia ndërkombëtare, veçanërisht bota perëndimore dhe NATO. Ata godasin muret në vend që t’i ndërtojnë”, është pikotoresk Oberg.

Sipas vlerësimit të tij, edhe pas 27 vitesh, ende ekziston armiqësi e madhe.

"Bombardimi i NATO-s u dha shqiptarëve të Kosovës atë që ata e konsiderojnë shtet të pavarur, të cilin shumë e njohën, por jo të gjithë, si dhe një shkelje të rëndë të Rezolutës së Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e cila thoshte se sovraniteti dhe integriteti territorial i Serbisë duhet të respektohen. Gjithashtu, ne e dimë se në Kosovë, ose në Serbi, kushtet që do të përcaktoheshin me fjalën paqe për mua, si studiues i paqes, nuk plotësohen. Kjo do të thotë bashkëpunim i mirë, besim, përfitim i ndërsjellë. Armiqësi e madhe ende ekziston", konstaton bashkëbiseduesi ynë.

Bombardimi, thotë ai, u solli vuajtje dhe poshtërim të madh serbëve.

"Isha këtu gjatë bombardimeve, kështu që e di se çfarë do të thoshte të ishe këtu. Do të habitesha nëse në të ardhmen e parashikueshme do të kishit një udhëheqës serb që thotë: 'Dua të bashkohem me Perëndimin, të bëhem anëtar i NATO-s dhe anëtar i Bashkimit Evropian'. Sepse nëse je poshtëruar në atë mënyrë, kjo hyn në historinë dhe kujtesën tënde kombëtare”, është i mendimit Oberg.

Sa i përket pyetjes nëse bombardimi mund të ishte shmangur, analisti Artan Muhaxhiri ka një qëndrim tjetër. Sipas vlerësimit të tij, ndërhyrja e NATO-s ndodhi sepse nuk kishte hapësirë për dialog politik.

“Ishte e domosdoshme sepse situata që ekzistonte nuk mund të vazhdonte. Ishte e pashmangshme një Srebrenicë tjetër dhe një Bosnjë tjetër, dhe Perëndimi nuk donte ta lejonte këtë”, tha Muhaxhiri për Kosovo online.

Sipas tij, konflikti dhe dallimet ishin të mëdha dhe nuk kishte hapësirë për dialog politik.

“Ishte: ose të vazhdonte ajo situatë, ose të ndërhynte një fuqi e madhe ushtarake”, vlerëson Muhaxhiri.

Fillimi i fundit të administrimit serb

Historiani Aleksandar Guxhiq thotë për Kosovo online se serbët e shohin bombardimin si fillimin e një vuajtjeje që vazhdon edhe sot, ndërsa për shqiptarët ai përfaqëson fazën përfundimtare të përpjekjeve për krijimin e shtetësisë së Kosovës.

“Serbët e shohin këtë ngjarje si fillimin e një agresioni që më vonë përfundoi me marrëveshjen ushtarako-teknike, ardhjen e forcave ndërkombëtare, fillimin e përndjekjes së serbëve nga Kosova, dëbimin e 250.000 serbëve dhe largimin e serbëve nga pothuajse të gjitha qendrat urbane në Kosovë dhe Metohi. Shqiptarët e Kosovës fillimin e bombardimeve e shohin si fazën përfundimtare të luftës për ndarjen nga Serbia. Ata e shohin këtë ngjarje si fillimin e fundit të administrimit serb në këtë hapësirë”, tha Guxhiq.

Qëndrime të ndryshme të serbëve dhe shqiptarëve kanë dëgjuar edhe gazetarët e Kosovo online në Mitrovicën e Veriut dhe në Prishtinë.

“Ishte e tmerrshme, nuk dinim nga kush të ruheshim. A nga granatat, a nga UÇK-ja, nga kush të mbroheshim. Ikëm pa asgjë. Nuk i solli të mirë askujt. Por çfarë të bënim, ashtu ishte dhe nuk mund të bëhej ndryshe. Ndoshta mund të bëhej, por nuk u bë ndryshe”, tha Zorica Tapushkoviq, e cila atëherë u detyrua të largohej nga shtëpia e saj në fshatin Kovragë.

Në Prishtinë, jehona është ndryshe.

“E kujtojmë atë ditë si shpëtim për ne, kështu shihet në Kosovë”, tha Mirsad Krasniqi nga Prishtina.

Fillimi i vështirësive që serbët i jetojnë edhe sot

Ndjenjat e popullit serb lidhur me bombardimin janë të njëjta, vlerëson ushtruesi i detyrës së drejtorit të Muzeut të Viktimave të Gjenocidit në Beograd, Bojan Arbutina, sepse ajo periudhë kujtohet si kohë frike, dëshpërimi dhe padrejtësie të madhe, veçanërisht ndaj popullit në Kosovë dhe Metohi.

Pas përfundimit të ndërhyrjes, kujton ai, u nënshkrua Marrëveshja e Kumanovës, prej nga, sipas tij, fillojnë të gjitha vështirësitë që vazhdojnë edhe sot dhe të gjitha pasojat që ndihen në kohën e tanishme.

“Këdo pjesëtar të popullit tonë që ta pyesni për kujtimet e tij, ato janë kujtime tragjike, paralajmëruese dhe që nuk duhet të harrohen. Kemi dëshmi materiale në çdo cep. Nga Beogradi, Nishi, Podgorica, do të shihni ndërtesa të rrënuara që qëndrojnë dhe na kujtojnë se çfarë kanë bërë shumica e shteteve evropiane, anëtare të NATO-s, ndaj një populli gjatë 78 ditëve të agresionit të NATO-s ndaj RFJ-së”, tha Arbutina për Kosovo online.

Ndryshe, sipas të dhënave të Ministrisë së Mbrojtjes së Serbisë, gjatë bombardimit të NATO-s janë vrarë 2.500 civilë, ndër ta 89 fëmijë dhe 1.031 pjesëtarë të ushtrisë dhe policisë. Janë plagosur rreth 6.000 civilë, prej tyre 2.700 fëmijë, si dhe 5.173 ushtarë dhe policë.

Agresioni i NATO-s thelloi krizën

Aktivisti për paqe nga Austria, David Stockinger, thekson se me agresionin e NATO-s ndaj RFJ-së janë shkelur e drejta ndërkombëtare, Karta e OKB-së, si dhe parimi i paprekshmërisë së kufijve.

“Ishte një ngjarje kyçe, një pikë kthese, sepse atëherë e drejta ndërkombëtare u zëvendësua me të drejtën e më të fortit”, tha Stockinger për Kosovo online.

Ai kujtoi gjithashtu se politikanët në NATO, para së gjithash Gjermania dhe SHBA-të, për luftën kundër RFJ-së përdorën justifikimin e një katastrofe humanitare.

“Nuk ka dyshim se në Kosovë nga të gjitha palët ka pasur krime, por në thelb bëhej fjalë për diçka tjetër. Kjo u përdor si arsyetim për një luftë gjeopolitike, e cila duhej të sillte një rend të ri botëror në Ballkan”, theksoi Stockinger, duke përfunduar se agresioni i NATO-s nuk i zgjidhi çështjet e hapura në rajon, por e thelloi krizën.