Fondi për Zhvillimin e Veriut pëson dëme, kush përfiton nga kjo?

Fondi për Zhvillimin e Katër Komunave në veri të Kosovës, i cili i siguron të ardhurat nga doganat dhe akcizat për mallrat që kanë hyrë në Kosovë përmes vendkalimeve Jarinjë dhe Bërnjak, është mohuar me faktin se me vendim të Qeverisë së Kosovës, pas heqjes së pjesshme të ndalimit të importit të mallrave serbe, hyrja e saj lejohet vetëm përmes Merdarit, tregojnë bashkëbiseduesit e Kosovës online. Sipas disa vlerësimeve, për shkak të këtij regjimi, dhe paraprakisht për shkak të ndalimit të plotë të importit të produkteve të gatshme nga Serbia, fondi është dëmtuar për afro katër milionë euro.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Sipas marrëveshjes nga dialogu ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës më 17 janar 2013, taksat doganore të mbledhura në Jarinje dhe Bërnjak kalojnë në llogarinë e fondit dhe përdoren vetëm për projekte në veri të Kosovës. Prej saj, për shembull, në vitin 2018 janë ndarë 2.1 milionë euro për projekte në katër komuna - 400 mijë euro për Leposaviqin për të ndihmuar zhvillimin e kultivimit të mjedrës në komunë, afër 500.000 euro për Zubin Potokun për fazën e dytë të ndërtimit të pishinës, 500.000 euro për Mitrovicën e Veriut për Pallatin e Sporteve dhe ndërtimin e objektit për Zjarrfikësit, dhe Zveçanit më shumë se 700,000 euro për zhvillimin e infrastrukturës komunale, duke përfshirë mbështetjen për projektin e BE-së "Deponia rajonale".

Ndalimi i importit për mallrat serbe është vetëm një shembull i pengesave dhe sfidave me të cilat është përballur fondi. Që nga fillimi i këtij viti, qëllimi i Qeverisë së Kosovës ishte që me paratë nga fondi të shlyejë borxhin ndaj kompanisë KOSTT për energjinë elektrike të konsumuar në veri, por Zyra e BE-së në Kosovë njoftoi se shlyerja e borxheve për energji elektrike nuk i plotëson kriteret për financimin e projekteve nga Fondi Zhvillimor.

Kosovo online nuk ka marrë asnjë përgjigje në pyetjet e drejtuara Zyrës së BE-së në Prishtinë lidhur me gjendjen aktuale të fondit dhe dëmin që ka pësuar gjatë ndalimit të importit të mallrave serbe.

Koordinatori i Grupit Punues të Konventës Kombëtare të BE-së për kapitullin 35, Dragisha Mijaçiq, thotë se në llogarinë e fondit aktualisht janë rreth tre milionë euro që nuk janë ndarë dhe se fondi praktikisht ka vdekur vitet e fundit. Siç thekson ai, fondi është një instrument i dizajnuar për t'i shërbyer zhvillimit infrastrukturor dhe ekonomik të komunave në veri të Kosovës, por për të nuk derdhen mjete për vite me radhë.

“Së pari, për shkak të vendosjes së taksës 100 për qind për importin e mallrave serbe në Kosovë, dhe vitet e fundit për shkak të ndalimit të importit të mallrave serbe dhe lëshimit të pjesshëm të tyre përmes Merdarit. Si rezultat, të gjitha mallrat serbe që shkojnë në Kosovë, dhe konsumatorët e të cilëve janë qytetarë nga veriu i Kosovës, doganohen në terminalin e Prishtinës ose në Merdar, e jo në terminalin e Mitrovicës, dhe për këtë arsye nuk ka hyrje të mjeteve në fondi”, thotë Mijaçiq për Kosovo online.

Ai shton se ky fond është shoqëruar me një vello të madhe jotransparence që nga themelimi i tij.

“Deri më tani ka grumbulluar rreth 14 milionë euro, janë shpenzuar disa mjete dhe kanë mbetur rreth tre milionë euro që duhet të renditen, por nuk ka kontribuar në zhvillimin më të madh socio-ekonomik të komunave në veri për arsye të ndryshme. Tashmë me heqjen e importit të mallrave nëpër vendkalimet Jarinje dhe Bërnjak, margjinalizimi i atij instrumenti financiar ka ardhur në masë edhe më të madhe”, thekson bashkëbiseduesi ynë.

Siç thekson ai, Bordi Drejtues i fondit, në të cilin janë ministri i Financave të Kosovës, përfaqësuesi i serbëve të Kosovës, përkatësisht përfaqësuesi i komunave nga veriu i Kosovës dhe ambasadori i BE-së në Kosovë, nuk është takuar për disa vite.

“BE-ja nuk ka gjetur forcën dhe mënyrën për t'i kanalizuar mjetet nga fondi për projekte zhvillimore. qëndron si instrument që flitet shumë pak”, thotë Mijaçiq.

Megjithatë, ai thekson se që nga viti 2013, kur është formuar fondi, me paratë që kanë derdhur janë përfunduar shumë projekte, por që edhe atëherë ka pasur një problem të madh me kushtet për shfrytëzimin e mjeteve.

“Në fillim, parimi i aplikuar ishte se cilado vetëqeverisje lokale të vinte e para me projektin, ai projekt do të financohej. Më vonë u fut një lloj marrëveshjeje ndërmjet pushteteve lokale, kështu që fondet u ndanë jo në bazë të përshtatshmërisë së projekteve, por në bazë të marrëveshjes politike ndërmjet kryetarëve të katër komunave në veri të Kosovës, në mënyrë që në fund nuk ka pasur fare shpërndarje të këtyre mjeteve”, thotë Mijaçiq.

Ndër projektet e financuara nga fondi që erdhën në jetë, ai përmend Via Ferrata “Berimi”, një fazë e së cilës u përfundua falë këtyre fondeve, por shton se rreth 75 për qind e projekteve të nisura nuk u realizuan deri në fund.

Themeluesi i OJQ-së Instituti për Zhvillimin e Shoqërisë Civile “Innovate” nga Leposaviqi, Millosh Vukadinoviq, vlerëson për Kosovo online se Fondi për Zhvillimin e Veriut është dëmtuar për rreth 3.8 milionë euro gjatë një viti e gjysmë. për sa kohë ka qenë në fuqi ndalimi i Prishtinës për importin e mallrave nga Serbia dhe prej kur lejohet hyrja e mallrave vetëm përmes vendkalimit Meradar.

Ai thekson se të dhënat për gjendjen e fondit janë mjaft jotransparente dhe se llogaritja që ai ka paraqitur mund të bëhet nëse merret parasysh shuma mesatare e parave që derdhen në fond çdo vit nga themelimi i tij në 2013 deri në 2018.

Siç shton ai, mund të interpretohet edhe se qytetarët dhe komunat në veri të Kosovës janë dëmtuar për tetë apo ndoshta edhe 15 milionë euro për projekte infrastrukturore nëse respektohet periudha nga viti 2018 e deri më sot. Fondi, thotë ai, nuk ka funksionuar që atëherë dhe Bordi i Drejtorëve të tij nuk ka miratuar asnjë projekt në asnjërën nga katër komunat në veri.

“Prej krijimit të fondit në vitin 2013 deri në vitin 2018 janë derdhur mesatarisht 2.5 milionë euro në vit, por kjo shumë ka rënë dukshëm në gjashtë vitet e fundit, para së gjithash për shkak të vendimeve politike dhe pengimeve nga institucionet qendrore të Kosovës, në radhë të parë Ministria e Financave. Në vitin 2019 kishim një vendim të institucioneve të Prishtinës për vendosjen e taksave për mallrat serbe, pas kësaj erdhi korona me të gjitha kufizimet dhe vendimi i fundit që ka prekur fondin ka qenë nga qershori i vitit të kaluar për ndalimin e plotë të importit të mallrave serbe në Kosovë dhe Metohi. Nga viti 2018 nuk është realizuar asnjë projekt në komunat e veriut me mjete nga fondi”, thekson Vukadinoviq.

Dhe sipas vlerësimit të tij, për shkak të pengesave të shumta në punë, fondi nuk ia arriti qëllimit të plotë.

“Projektet e financuara nga fondi janë infrastrukturore në katër komuna dhe kanë të bëjnë edhe me mbështetjen e ekonomisë, bujqësisë dhe bizneseve të vogla. Mjetet janë përdorur edhe për shpronësimin e tokës për projekte infrastrukturore, për të mbështetur organizatat joqeveritare dhe objektet infrastrukturore në fushën e kulturës dhe sportit”, thotë Vukadinoviq.

Sipas Lubomir Mariqit, i cili ishte anëtar i Bordit të Drejtorëve të fondit përballë komunitetit serb në periudhën nga viti 2018 deri në vitin 2020, Fondi për Zhvillimin e Veriut nuk ka mundur asnjëherë të funksionojë siç duhet për shkak të pengesave të ndryshme nga Prishtina.

“Albin Kurti bëri një paraqitje taktike duke vendosur me pretekstin e mungesës së mjeteve teknike që mallrat serbe të lejohen vetëm në Merdar. Sepse taksat doganore të mbledhura për mallrat që hyjnë në Jarinja dhe Bërnjak dhe destinacioni i të cilave është në territorin e katër pushteteve lokale në veri shkojnë në një llogari të veçantë bankare. Këto janë mjete që duhet të përdoren për investime kapitale, subvencione dhe zhvillim ekonomik të këtyre katër bashkëadministratave lokale. Kur mallrat nuk hyjnë nëpër vendkalimet Jarinje dhe Bërnjak, nuk mund të ketë mbledhje fondesh për fondin”, thotë Mariq.

Ai nuk beson se Merdare është zgjedhur rastësisht, sepse, siç beson ai, gjithçka për të cilën qeveria e udhëhequr nga Albin Kurti zbret gjithmonë është se në Kosovë nuk ka më serb dhe se "çdo gjë që është serbe është e amputuar", dhe që vlen edhe për fondin për veriun.

“Mjetet e grumbulluara në fond asnjëherë nuk kanë arritur më shumë se katër milionë euro në vit, edhe pse mendohej se do të arrinin në gjashtë milionë euro. Rreth 14 milionë euro të mbledhura u investuan në infrastrukturë dhe subvencione për biznesmenët dhe fermerët, në ndërmarrjet e vogla dhe të mesme dhe gjithçka që ua lehtëson jetën e përditshme”, shpjegon Mariq.

Fondi, kujton ai, në kuadër të Bashkimit Evropian, fondi ishte definuar si zgjidhje e përkohshme për sigurimin e fondeve për përmirësimin e jetës së serbëve në drejtim të përmirësimit të infrastrukturës, deri në formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe, kur ato mjete do të mblidheshin në kuadër të sistemit BKS.

Bordi i drejtorëve të fondit, shton ai, merr vendime me konsensus dhe kjo nuk ka funksionuar në mënyrën më të mirë sepse gjithmonë ka pasur pengesa nga Prishtina dhe për shkak se ministri i Financave ka pasur disa kundërshtime.

“Problemi më i madh ka lindur në kohën e Haradinajt si kryetar i institucioneve të përkohshme në Prishtinë, kur ka pasur bllokadë për importin e mallrave. Prandaj, ai fond kurrë nuk mund të funksionojë siç duhet, sepse gjithmonë ekzistonte dëshira përmes qeverive të ndryshme që serbët në Kosovë dhe Metohi të mos jetonin mirë. Nuk kishte dëshirë të sinqertë për të jetuar së bashku, por gjithmonë kishte një lloj pengese. Dhe kjo me Albin Kurtin nuk është më një pengesë e zakonshme. Është nacionalizmi ekstrem që ka vetëm një qëllim, ai është Kosova dhe Metohia pa serb dhe një Shqipëri e madhe”, vlerëson Mariq.