Gazi amerikan dhe Kosova: Çfarë është në interes të Prishtinës dhe a shoqërohet oferta me forcimin e mbështetjes politike të SHBA-së?

Prishtina ka marrë nga Uashingtoni një mesazh të qartë: të hyjë në një partneritet afatgjatë energjetik me Amerikën përmes gazit natyror të lëngshëm (LNG) në mënyrë që të sigurojë të ardhmen e saj energjetike. SHBA-ja nuk ka motive të fshehta; interesi i saj është të largojë Rusinë nga sektori energjetik në Ballkanin Perëndimor dhe të shesë gazin e vet, vlerësojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online. Nëse kalimi në gaz natyror është një zgjidhje afatgjatë për Kosovën shihet në mënyra të ndryshme, ndërsa forcimi i mbështetjes politike amerikane për Prishtinën, nëse ajo thotë “po”, nuk konsiderohet pjesë automatike e këtij aranzhimi.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Në prag të zgjedhjeve të fundit në Kosovë, e ngarkuara me punë e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Prishtinë, Anu Pratipati, deklaroi se SHBA-ja e inkurajon Kosovën të hyjë në një partneritet afatgjatë energjetik me Amerikën përmes gazit natyror të lëngshëm (LNG) dhe se shtyrja e këtij vendimi rrezikon që furnizimet amerikane me LNG të orientohen diku tjetër.

Sipas Pratipatit, kjo mund ta lërë Kosovën si të vetmin vend në Ballkanin Perëndimor pa qasje në LNG amerikan.

Pothuajse në kor, përfaqësuesit e partive opozitare shqiptare në Kosovë dolën me mesazhin se prioriteti i parë i qeverisë së re duhet të jetë projekti amerikan i gazit dhe se në lojë nuk është vetëm një projekt ekonomik, por orientimi gjeopolitik i Kosovës, siguria e saj energjetike dhe aleanca me Amerikën.

Ata gjithashtu drejtuan kritika ndaj liderit të Vetëvendosjes, Albin Kurti, qeveria e të cilit në vitin 2021 refuzoi projektin amerikan të gazit.

Siç pati shpjeguar atëherë ministrja e Ekonomisë, Artane Rizvanolli, arsyeja e refuzimit të marrëveshjes së ofruar ishte mungesa e informacionit të nevojshëm që Kosova të ishte e sigurt se ndërtimi i infrastrukturës së gazit ishte opsioni më i mirë për tranzicionin energjetik.

Vetë Kurti, pas deklaratës së Pratipatit, tha se do të preferonte ta shndërronte qymyrin e Kosovës në gaz sesa që Kosova të blinte gaz. Sipas tij, Kosova është e interesuar për kompani amerikane që mund të gazifikojnë lignitin, të cilin Kosova e ka me bollëk.

“Jemi shumë të interesuar për ekspertizën amerikane dhe korporatat amerikane për gazifikimin e lignitit, sepse kemi burimet tona. Dhe mendoj se kjo nuk bie ndesh me politikën aktuale të administratës amerikane, e cila nuk ka të njëjtën distancë ndaj përdorimit të qymyrit siç kishte administrata e mëparshme”, tha ai.

Në të njëjtën kohë, Oda Ekonomike Amerikane në Kosovë publikoi analizën e saj, sipas së cilës Kosova ka kapacitete të vjetruara për prodhimin e energjisë elektrike nga ligniti dhe diversifikim të kufizuar energjetik, prandaj LNG-ja amerikane do të përfaqësonte jo vetëm një burim alternativ energjie, por edhe një instrument strategjik.

Kryetari i Aleanca Kosovare e Bizneseve, Agim Shahini, deklaroi për Kosovo online se Kosova duhet të hyjë në partneritet energjetik me SHBA-në sepse kështu do të ketë gaz më të lirë për ekonominë. Sipas tij, çdo gjë që ofrohet nga Amerika duhet të pranohet sepse është në të mirë të Kosovës.

Shahini kujton se Qeveria e Kosovës ka refuzuar disa herë projekte të ndryshme nga SHBA-ja, për shkak të të cilave Kosova është përballur edhe me sanksione të ndryshme.

“Kemi paguar mjaft për atë sjellje kokëfortë të udhëheqjes sonë ndaj Amerikës. Ne, si Aleancë Kosovare e Bizneseve, por edhe të gjithë qytetarët e Kosovës, dëshirojmë përfshirjen në projektin e gazit sa më shpejt që të jetë e mundur. Kjo është një mundësi e re për Kosovën, që të kemi gaz standard dhe më të lirë për ekonominë dhe prodhimin. Qeveria e Kosovës duhet të ndërmarrë masa sa më shpejt dhe të thotë: ‘jemi këtu, po i bashkohemi të gjitha shteteve të Ballkanit, për hir të ekonomisë dhe mirëqenies sonë’”, beson Shahini.

Një mënyrë për të tërhequr investime amerikane

Bashkëpunëtori i lartë i Qendrës për Evropën dhe Euroazinë të Institutit Hudson në Uashington, Daniel Koçis, tha se energjia është një nga shtyllat kryesore të angazhimit amerikan në Ballkanin Perëndimor dhe se për Uashingtonin, përfshirja e Kosovës në rrjetin amerikan të importit të gazit natyror të lëngshëm është një çështje strategjike dhe biznesi.

Shtetet e Bashkuara të Amerikës, sipas Koçis, duan që sa më shumë vende të jetë e mundur të lidhen me rrjetin amerikan të importit të gazit natyror të lëngshëm (LNG) dhe e shohin këtë si një çështje të sundimit të ligjit, por edhe si një mënyrë për të kufizuar ndikimin keqdashës të aktorëve të jashtëm.

"Kjo është një mundësi strategjike, por edhe një mundësi energjetike, ndër të tjera, për të përmirësuar cilësinë e ajrit në Kosovë. SHBA-të janë, sigurisht, të përfshira në modernizimin e disa termocentraleve me qymyr. Mendoj se kalimi në platformën e LNG-së është diçka që Shtëpia e Bardhë e ka mbështetur prej kohësh", thotë ai për Kosovo online.

Mënyra e duhur për të parë atë që thotë Departamenti i Shtetit, sipas tij, është se kjo është mënyra për të sjellë investime amerikane në rajon.

"Është çështje e sundimit të ligjit. Nëse rajoni shihet si një mjedis i qëndrueshëm, ai do të tërheqë më shumë investime amerikane. Në të njëjtën kohë, do të kufizojë investimet kineze dhe ruse dhe do të mbajë investitorët amerikanë në rajon", beson bashkëbiseduesi ynë.

Projektet si modernizimi përmes DFC-së (Korporata Amerikane e Financave për Zhvillim), shton Koçis, tregojnë se Uashingtoni sot ka instrumente të shumta me të cilat përpiqet të inkurajojë projektet energjetike në rajon.

"SHBA-të duan të shohin një tërësi të bashkuar dhe të lidhur. Kjo është arsyeja pse për Uashingtonin, përfshirja e Kosovës në atë kuadër është si një çështje strategjike ashtu edhe biznesi, por edhe një çështje për të cilën ata do të donin që autoritetet në rajon të tregonin më shumë gatishmëri dhe vendosmëri. Pikërisht për këtë arsye pamë këtë ndërhyrje shumë të pazakontë publike nga i ngarkuari me punë i ambasadës amerikane", përfundon ai.

“Ka edhe projekte më të mira”

Ekzistojnë edhe pikëpamje të tjera mbi atë se çfarë është më e përshtatshme për të ardhmen energjetike të Kosovës.

Koordinatori programor në Fondacionin BFPE për shoqëri të përgjegjshme, Damir Dizdareviq, thotë se politikisht për Prishtinën mund të ekzistojë ndonjë interes për t’u përfshirë në zinxhirin e furnizimit me gaz amerikan, por nga këndvështrimi energjetik kjo nuk është rasti, sepse për Kosovën gazi natyror nuk është zgjidhje afatgjatë.

Sipas tij, hyrja e Kosovës në projektin e gazit amerikan do të kishte si interes të vetëm mbështetjen e Uashingtonit për autoritetet në Prishtinë, pasi me nënshkrimin e një marrëveshjeje mund të arrihej një forcim i bashkëpunimit më të ngushtë. Megjithatë, interes thelbësor nuk ka, shton ai, sepse Kosova nuk ka infrastrukturë gazi.

“Sipas vlerësimeve të tyre, që janë më konservatore, do të nevojiteshin shtatë deri në dhjetë vite për ta zhvilluar gjithçka, nga ndërtimi i tubacioneve të reja, si ato kryesore ashtu edhe sistemet shpërndarëse, dhe duke pasur parasysh paqëndrueshmërinë politike të gjithë rajonit, kjo do të zgjasë edhe më shumë. Kosova ka shpenzuar 700 milionë euro për import të energjisë elektrike në vitet e fundit, ndërsa termocentralet janë shumë të vjetra. Atyre u duhet dekarbonizim për siguri energjetike, por kam frikë se ky zgjidhje me gaz natyror nuk është mjaft e shpejtë për nevojat e tyre”, vlerësoi Dizdareviq për Kosovo online.

Nëse shihet nga këndvështrimi i integrimeve evropiane, siç shton ai, Kosova do të duhet të largohet nga qymyri, por sipas tij, gazi natyror nuk është zgjidhje afatgjatë.

“Ka disa projekte të tjera dukshëm më të mira për të siguruar energji stabile dhe njëkohësisht fleksibile, si biomasa dhe projekte të tjera. Megjithatë, me shumë gjasë qymyri do të mbetet, të paktën në një afat mesatar, nëse e shohim në mënyrë optimiste, një faktor shumë i rëndësishëm në sistemin energjetik të Kosovës”, thotë ai.

Sa i përket interesit të Uashingtonit, sipas tij, primar është largimi i Rusisë nga sektori energjetik në Ballkanin Perëndimor, ndërsa sekondari lidhet me faktin se amerikanët janë një nga prodhuesit dhe eksportuesit më të mëdhenj të gazit natyror të lëngshëm që nga revolucioni i shistave në vitet 2010, prandaj interesi i tyre është ta plasojnë gazin në tregun e Ballkanit Perëndimor dhe të rrisin ndikimin e tyre.

“Interes i ndërsjellë”

Edhe presidenti i nismës Pupin, Vuk Velebit, shpjegon se, përmes investimeve në gazsjellës, administrata e Trumpit po tregon një qasje pragmatike ndaj rajonit, me një politikë të qartë të ndarjes energjetike të rajonit nga Rusia ose nga aktorë të tjerë që mund të kenë ndikim negativ.

"Sa i përket Evropës, dhe për rrjedhojë rajonit tonë, diversifikimi i energjisë dhe, nga pikëpamja e interesave amerikane, gazi i lëngshëm amerikan janë me rëndësi kyçe për Amerikën. E pamë këtë së fundmi në samitin e Iniciativës së Tre Deteve në Dubrovnik ku u njoftuan investime të mëdha, e pamë edhe në Poloni, dhe tani po e shohim në Bosnjë dhe Hercegovinë. Kjo është arsyeja pse mendoj se historia rreth Kosovës është një pjesë integrale e historisë më të gjerë amerikane dhe idesë se Amerika dëshiron të jetë më e pranishme në rajon për sa i përket energjisë", deklaron ai për Kosovo online.

Sipas tij, ardhja e gazit natyror amerikan në Kosovë do të mundësonte stabilitet në furnizim, ndërsa nga ana tjetër për Amerikën është e rëndësishme që me aleatët e saj të ndërtojë mundësi biznesi për SHBA.

“Kjo do të ishte në interesin e Amerikës, por gjithashtu edhe në interesin e qytetarëve që jetojnë në territorin e Kosovës dhe Metohisë, që të kenë furnizim të qëndrueshëm me gaz dhe që, ashtu si në gjithë rajonin, të ekzistojë diversifikimi energjetik, në mënyrë që asnjë vend të mos vijë më në situatë të varet vetëm nga një partner kur bëhet fjalë për furnizimin me gaz apo energji të tjera”, konsideron Velebit.

Përfitim politik i pasigurt

Një nga pyetjet që shtrohet është nëse një përgjigje pozitive e Kosovës ndaj ftesës amerikane do t’i sillte pikë politike Prishtinës?

Sipas Shahinit, projekti amerikan i gazit është po aq ekonomik sa edhe politik, dhe Kosova nuk mund të qëndrojë jashtë tij, pasi në të kundërt mund të përballet me masa që do të jenë kundër saj, ndërsa Dizdareviq nuk ndan të njëjtin mendim.

Sipas tij, Kosova nuk do të vuajë pasoja nëse nuk e nënshkruan marrëveshjen e gazit me SHBA-në, sepse ajo është një nga partnerët më të rëndësishëm të Amerikës në rajon dhe praktikisht pa ndikim rus.

“Edhe nëse pranohet, edhe nëse nuk pranohet ky projekt, kjo nuk do të ketë pasoja afatgjata dhe të qëndrueshme në marrëdhëniet mes autoriteteve të Prishtinës dhe SHBA-së, megjithëse SHBA-të janë mjaft këmbëngulëse në çështjen e shitjes së gazit të tyre natyror të lëngshëm në Kosovë”, thotë Dizdareviq.

Sipas tij, këtu bëhet më shumë fjalë për interesin e lidhjes së të tjerëve përmes një hube, që do të ishte Maqedonia e Veriut, dhe për shitjen e LNG-së amerikane, sesa për një levë politike të pushtetit.

"Ndoshta mund të ketë rrethana pozitive, por duhet të shohim politikën e jashtme të Donald Trump dhe të pyesim veten nëse ky është projekti i tij klasik transaksional, ku ai po përpiqet të shtyjë disa nga njerëzit e tij, siç është situata me Interkonektorin Jugor në Bosnjë dhe Hercegovinë, ku avokati i tij nga mandati i parë, i cili ishte gjithashtu pjesë e ekipit të tij të fushatës, është drejtor ekzekutiv i një kompanie që nuk ka ndonjë përvojë në projektet e energjisë, apo bëhet fjalë për një diplomaci më të qëndrueshme dhe të përhershme amerikane të energjisë ndaj Kosovës. Ne nuk kemi një përgjigje për këtë pyetje për momentin, dhe është thelbësore. Nëse kjo është një diplomaci më e përhershme e energjisë ndaj Kosovës, mund të marrim disa pikë politike. Nëse jo, atëherë nuk ka pikë politike, ashtu siç nuk ka pikë politike afatgjatë për Shqipërinë nga situata në ishullin Sazan”, vlerëson Dizdareviq.

Nëse Kosova do të bashkohej me projektin amerikan të gazit, sipas vlerësimit të Velebitit, kjo mund të sillte me vete një dozë më të madhe të mbështetjes politike amerikane për Prishtinën, por jo e pashmangshme, sepse administrata e Donald Trump është më e fokusuar në arritjen e marrëveshjeve konkrete që nuk kanë domosdoshmërisht mbështetje politike.

Velebit vlerëson se administrata e Albin Kurtit është treguar shumë armiqësore ndaj Amerikës dhe se Donald Trump e di shumë mirë se Kurti ishte më mbështetës i demokratëve dhe Kamala Harris.

"Nuk jam i sigurt se kjo administratë në Uashington do të bëjë një kthesë 180 gradë ndaj Kurtit. Është më e kuptueshme për mua që amerikanët do të punojnë për të mbështetur krijimin e një alternative që mund të zëvendësojë Albin Kurtin", thotë Velebit.

Koçis beson se energjia do të jetë një nga shtyllat kryesore të bashkëpunimit në marrëdhëniet e ardhshme midis SHBA-së dhe Kosovës.

"Ne kemi parë se çfarë u ka sjellë vendeve si Lituania. Ne gjithashtu kemi parë terminalin në ishullin Krk. Kjo është arsyeja pse mendoj se lidhja e sa më shumë vendeve të jetë e mundur me këtë rrjet tubacionesh gazi dhe infrastrukturë të LNG-së do të konsiderohet e dobishme për vende si Kosova, por edhe për vetë SHBA-në", vlerësoi ai.