Një çerek shekulli nga konferenca në Rambuje - një akt i kryer, një shfaqje apo një mundësi e humbur?

25 vjet më parë, më 6 shkurt, në Kështjellën e Rambujesë afër Parisit filloi konferenca e paqes, e cila duhej të zgjidhte në mënyrë paqësore krizën e lidhur me situatën në Kosovë. Në Rambuje kishte përfaqësues të pushtetit të atëhershëm në Serbi dhe shqiptarë të Kosovës, me prezencë të zyrtarëve ndërkombëtarë, por ata u ndanë pas 17 ditësh pa marrëveshje. Nga një distancë prej një çerek shekulli, pikëpamjet e pjesëmarrësve të kësaj ngjarjeje dhe analistëve ndryshojnë nëse konferenca mund të kishte një rezultat tjetër.

Për një nga pjesëmarrësit, oferta që ishte në tryezë ishte një zgjidhje e imponuar, tashmë e përgatitur, disa e shohin si një kompromis.

Pas Rambujesë, më 15 mars në Paris filloi raundi i ri i negociatave për Kosovën, i cili pas vetëm katër ditësh përfundoi me dështim. Dy delegacionet nënshkruan dy marrëveshje të ndryshme më 18 mars. Kjo u pasua me bombardimin e Jugosllavisë së atëhershme RF.

Profesor Ratko Markoviq, ish-shefi i ekipit serb në Rambuje, i cili ka ndërruar jetë, pesë vjet më parë shkroi se këto negociata ishin mashtrimi dhe gënjeshtra më e zakonshme, sepse nuk kishte negociata dhe ishte thjesht një shfaqje për botën e jashtme.

Një nga përfaqësuesit e delegacionit serb në negociata ishte edhe Nikolla Shainoviq, i cili thotë për Kosovo online se edhe sot nuk do të mund ta nënshkruante atë që ishte kërkuar nga pala serbe, ndërsa një tjetër pjesëmarrës në këtë ngjarje, ish-përfaqësuesi i Bashkimi Evropian në Grupin e Kontaktit, Volfgang Petriç për portalin tonë thotë se Rambujeja ishte e mirë për Serbinë.

Ministri i Punëve të Jashtme të Serbisë, Ivica Daçiq, në një deklaratë për Kosovo online, thotë se konferenca në Rambuje ishte një ultimatum që Serbia ta pranojë me dëshirë pavarësinë e Kosovës.

“Rambuje do ta bënte Kosovën zyrtarisht dhe ligjërisht shtet. Kosova shpalli në mënyrë të njëanshme pavarësinë në vitin 2008 dhe në vitin 2024 ende nuk ka shumicën në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së. Po të kishim pranuar Rambujenë, para së gjithash do të ishte pranuar formulimi se ata kanë të drejtën e referendumit për pavarësinë. Nuk ka dyshim se ata do të kishin votuar për pavarësinë në atë referendum dhe kjo do t'i jepte fund kësaj çështjeje”, ka theksuar Daçiq.

Ai theksoi se pavarësisht nga të gjitha qëndrimet që kanë të bëjnë me Sllobodan Millosheviqin dhe që tregojnë një keqkuptim të bazës së çështjes, ato fshehin thelbin e të gjitha atyre kërkesave për të mundësuar pavarësinë e Kosovës.

“Kjo ishte e pranishme atëherë, dhe kjo është arsyeja pse nuk mendoj se asnjë qeveri do ta pranonte Rambujenë”, përfundoi Daçiq.

Duke kujtuar ngjarjet në kështjellën afër Parisit, Nikolla Shainoviq tregon se atëherë RF Jugosllavisë iu ofrua të pranonte pushtimin e të gjithë vendit dhe mekanizmin e shpalljes së Kosovës së pavarur me një nënshkrim, dhe thekson se atëherë Perëndimi kolektiv shpiku një mënyrë të re të luftës - luftën me marrëveshje.

Ai tregon për Kosovo online se negociatat në Rambuje nuk janë një ngjarje e veçantë dhe se gjërat kanë filluar të ndodhin para kësaj. Në këtë kuptim, ai thekson se negociatat në Rambuje janë vazhdimësi e negociatave me Ibrahim Rugovën për arsimin në vitin 1998, si dhe negociatat me Rugovën, të ndërmjetësuara nga Kristofer Hill, për hartimin e një dokumenti për vetëqeverisjen në Kosovë.

E gjithë kjo, siç thotë ai, zgjati deri në vjeshtën e vitit 1998 dhe më pas papritur “Amerika ndërron anën”.

“Amerika e braktis Rugovën, e braktis ndërmjetësimin e Vatikanit për arsimin dhe Kristofer Hill me Holbruk ulen me atë pjesëtarin me mjekërr të UÇK-së në Junik me kallashnikov dhe demonstrojnë se Amerika ka kaluar në anën e armatosur brenda korpusit shqiptar. Pastaj zhvillohen luftimet, pasivizimi i UÇK-së, mbërrin Vokeri i cili fillimisht ishte bashkëpunues, e më pas punon për të rikthyer UÇK-në dhe për të përgatitur një konflikt të ri për ne. Ndërkohë NATO po përgatitet për konfliktin dhe në këto po bëhen negociata formale përgatitjet. Pse formale - sepse asnjëherë nuk u ulëm të bisedonim me palën tjetër Rugova dhe akademiku i tyre Rexhep Qosja erdhi si lider. Ata qëndruan të lagur anash dhe Hashim Thaçi u shpall lider i palës shqiptare nga Madeleine Albright. Nuk ka pasur negociata”, thotë Shainoviq.

Siç thotë ai, përmbajtja e negociatave ishte që sovraniteti i RF të Jugosllavisë, jo i Kosovës, por i gjithë vendit të dorëzohej në një grup shtetesh.

“Ata na dhanë të nënshkruajmë një marrëveshje që thotë Këshilli Politik i NATO-s, kështu bëjnë ministrat e punëve të jashtme, që duhet të mashtrojnë qeverinë e NATO-s. Ne u japim të gjithë territorin, ata vijnë me armë dhe kanë të drejtë të arrestojnë kë të duan. Është një pushtim klasik dhe ka qenë i vlefshëm për tre vjet dhe pas këtyre tre viteve problemi i Kosovës do të zgjidhet në përputhje me vullnetin e popullit, në fillim u shkrua një referendum, kështu që ne thamë 'çfarë referendumi dhe pastaj mbeti vullneti i popullit me një nënshkrim të pranojmë edhe okupimin edhe mekanizmin e shpalljes së Kosovës së pavarur. Ne e refuzuam këtë”, thotë ai.

Siç thekson ai, edhe sot nëse dikush do t'i propozonte diçka të tillë, ai nuk do të mund ta firmoste.

Pas atyre negociatave, siç tha Shainoviq, vazhduan marrëveshjet e tjera, kështu erdhi Rezoluta 1244, pastaj Marrëveshja e Brukselit, Marrëveshja e Ohrit...

Në këtë kuptim, ai shpjegon se Perëndimi kolektiv ka dalë me një metodë të re të luftës, e cila është lufta me marrëveshje.

"Unë ju jap një marrëveshje, ju plotësoni tuajën, unë nuk e përmbush timen, kështu që kur të protestoni, ju ofroj një marrëveshje të re në të cilën është përsëri e njëjta. Dhe ja ku jemi sot, për ndalimin e dinarëve, arrestimi i një grupi mjekësh dhe infermiere, pasi siç thonë ata shërbime mjekësore pa autorizim dhe kështu arritëm në shkeljen e gjithçkaje që është bërë deri më tani. Rambuje ishte vetëm një segment i atij procesi", thekson Shainoviq.

Ai thekson se në atë kohë, pala serbe arriti të përdorte rezistencën për të detyruar një forcë të madhe të kthehej në OKB dhe të miratonte Rezolutën 1244.

“Kemi arritur të kalojmë Rezolutën, e cila thotë se sovraniteti mbi Kosovën i RFJ-së dhe Serbisë është i padiskutueshëm, shkruhet në rezolutën që është miratuar me sugjerim të Amerikës, Rusia në atë kohë ka qenë e dobët. Mbetet pyetje për historia pse nuk na dhanë rezolutën 1244 në Rambuje, do të kishim zemër të rëndë, por do të duhej ta pranonim sepse do të mbetej sovraniteti, sepse do të mbetej pjesë e forcave tona në Kosovë, po ashtu do të çarmatosej UÇK".

Shainoviq po ashtu thekson se në Rezolutën 1244 kanë dhënë atë që ka thënë pala serbe në Rambuje, që janë linjat e kuqe të saj dhe pa të cilat nuk mund të pranojë asgjë.

“Pas 78 ditëve luftë na e dhanë, ne e pranuam, e shkelën në ditën e parë dhe shkelja e marrëveshjes vazhdon, padrejtësia po rritet”, shton ai.

Ai thotë se Rambuje është vetëm një pjesë e një strategjie që zakonisht thuhet se është teori konspirative dhe thekson se nuk është teori sepse teoria është në letër dhe kjo po realizohet dhe nuk është konspiracion, por plan. Ai plan, thotë ai, po zbatohet në faza dhe tregon se fillimisht ka qenë skena e Rugovës, pastaj e liderit të UÇK-së dhe tani është skena e Kurtit, e cila është nën thonjëza demokratike.

“Në fakt, gjatë gjithë kohës bëhet fjalë për të njëjtin qëllim”, thotë Shainoviq dhe thekson se baza ideologjike e UÇK-së është Partia Marksiste-Leniniste e Shqipërisë, ndërsa baza ideologjike e Kurtit është Adem Demaqi. Është e njëjta strategji që i ka rrënjët në “Shqipërinë e Madhe” dhe është ende sot në skenë. Kur ne të moshuarit thoshim se Kurti ishte nipi politik i Adem Demaqit, shumë thoshin 'ah, ju tani po i tregoni të njëjtat histori' dhe ai erdhi në Shkup dhe ndërtoi rrugën Adem Demaqija në vend të rrugës Brigada, e cila çliroi Shkupin", vëren Shainoviq.

I pyetur nëse ka ndonjë lidhje mes ngjarjeve të atëhershme dhe tani, duke pasur parasysh se në bisedimet në Rambuje kanë marrë pjesë ambasadori i SHBA-së në Serbi Kristofer Hill dhe Ndihmës Sekretari Amerikan i Shtetit për Çështjet Evropiane, Xhejms O'Brajan, Shainoviq thotë se ka dhe se ata janë pjesë e administratës së Bidenit që është vazhdimësi e planit.

"Në atë kohë Hill ishte në nivelin e mesëm, ishte ambasador në Maqedoni, O'Brajan ishte një këshilltar i ri, ambicioz. E pashë në Rambuje, merrej me çështje juridike. Administrata e Bidenit është vazhdimësi, Hill u kthye nga pensioni dhe O'Brajan u kthye në të njëjtën punë në fund të karrierës së tij. Nuk ka dyshim, nuk ka teori konspirative, gjithçka është një rrjedhë dhe një plan", thotë Shainoviq.

Ish-përfaqësuesi i Bashkimit Evropian në Grupin e Kontaktit, i cili nisi negociatat në Rambuje, Volfgang Petriç thotë për Kosovo online se negociatat në Rambuje ishin shansi i fundit për një zgjidhje paqësore të çështjes së Kosovës. Në të njëjtën kohë, ai shton se pavarësia e Kosovës ndoshta nuk do të ndalohej më vonë, por, thotë ai, do të kishte një “tranzicion paqësor” nëse Rambuje do të kishte një epilog më të lumtur.

​Petriç, duke i kujtuar ato ngjarje pikërisht 25 vjet më vonë, thotë për Kosovo online se kompromisi i Grupit të Kontaktit, ku përfshihej edhe një përfaqësues i Rusisë, ishte kthimi i një shkalle të lartë të autonomisë për Kosovën, brenda Jugosllavisë.

"Pa pavarësi, sepse rusët nuk ishin pro dhe evropianët thanë - le të përpiqemi ta bëjmë, sepse situata u përshkallëzua. Pika vendimtare ishte masakra në Reçak, e cila edhe sot është e diskutueshme. Pastaj përcaktuam se ata ishin civilë. Ne e dimë që është e vështirë dhe e marrim nga lufta në Rripin e Gazës. Shpesh nuk është e mundur të bëhet dallimi mes civilëve dhe terroristëve. Aty u vendos, sepse kishte shumë të moshuar dhe fëmijë. Ka shkaktuar një alarm, në Uashington dhe në Evropë. Duhet të dihet, në vitin 1999, bëhej fjalë për të parandaluar një tjetër Srebrenicë. Kjo ishte frika e komunitetit ndërkombëtar, për të cilën dinte Sllobodan Millosheviqi, prandaj nuk ka pasur kurrë një masakër të ngjashme, si p.sh. Srebrenica, por komuniteti ndërkombëtar nuk mund të ishte i sigurt”, kujton ai kontekstin, nga këndvështrimi i ndërmjetësve ndërkombëtarë, në të cilin para një çerek dekade u kërkua një zgjidhje për krizën në Kosovë.

Sipas fjalëve të tij, kur ndodhi Reçaku, amerikanët thanë - mjaft me negociata.

"Për muaj të tërë, unë isha në rrugë me Kristofer Hill, me synimin për të gjetur një kompromis. Amerikanët thoshin se duhet të zbatohej një ndërhyrje ushtarake, por evropianët ishin kundër dhe mbrojtën çdo përpjekje të mundshme për të gjetur një zgjidhje paqësore. Dhe ai ishte Rambuje”, thotë Petriç.

Kur e pyesin pse Rambuje nuk pati sukses, ai përgjigjet se edhe sot, me të drejtë, një çështje e rëndësishme dhe një tragjedi, të cilën ai personalisht mund ta ndjejë, është pikërisht fakti se në atë kohë nuk ishte e mundur të miratohej një kompromis i mirë, mjaft i negociuar autonomia e Kosovës, pa pavarësi, shpërbërja e UÇK-së, por edhe largimi i ushtrisë jugosllave nga Kosova, ndërsa përgjegjësinë për sigurinë do ta merrte një mision ushtarak ndërkombëtar.

“Ishte një formulë e qartë që në fillim dhe së cilës i kemi afruar shumë. Të gjitha letrat dhe dokumentet i kam publikuar pas dështimit të Rambujesë dhe Parisit. Ato tregojnë se në Rambuje delegacioni serb dhe jugosllav kanë konkluduar me shkrim se ka pasur përparim të madh, se ka pasur negociata të mira dhe se delegacioni është i gatshëm që pas kthimit nga Beogradi të diskutojë metodën dhe shkallën e zbatimit. Kjo ishte një pikë e rëndësishme", thotë Petriç.

Ai gjithashtu thotë se nuk ishte, siç u pretendua më vonë, se ishte diskutuar vetëm për "zbatimin civil" të marrëveshjes, sepse nga Dejtoni ishte e qartë se zbatimi civil duhet të mbështetet nga forcat paqeruajtëse.

“Letra e nënshkruar nga profesor Dr. Ratko Markoviq, kryetar i delegacionit serb, në ditën e fundit të negociatave në Rambuje, në fund të shkurtit, përmbante atë që kishim diskutuar më parë me palën serbe. Ishte e qartë se ne nuk mundi nga njëra anë të shpërbënte UÇK-në dhe në anën tjetër t'ia linte Kosovën pa mbrojtje ushtrisë jugosllave, një ushtri që më pas shkaktoi refugjatë dhe vuajtje të shumta. Bilanci ishte - të dyja palët duhej të hiqnin dorë nga forcat e tyre ushtarake. Vetëm në këtë mënyrë u bë e mundur zbatimi i agjendës civile, rivendosja e një shkalle të lartë autonomie”, tha Petriç.

Petriç beson se Rambujeja ishte e mirë për Serbinë dhe i pyetur nëse Serbia do ta kishte pranuar propozimin e Grupit të Kontaktit, situata në Kosovë do të ishte ashtu siç është sot, ai thotë se nuk beson se do të kishte qenë pavarësia por, thotë ai, do të kishte "tranzicion paqësor".

Ai rikujton se propozimi nënkuptonte që pas tre vjetësh të mblidhej një konferencë ndërkombëtare, e cila duhej të vlerësonte progresin e bërë ndërkohë në drejtim të autonomisë dhe më pas të vendosej për rrugën përpara.

“Në paragrafin e fundit kemi hyrë në dy pika të rëndësishme, nga njëra anë vullneti i zgjedhësve dhe nga ana tjetër detyrimi që çdo gjë duhet të kryhet në përputhje me rregullat e OSBE që lejojnë ndryshimin e kufijve por me mjete paqësore. Kjo do të thotë jo duke luftuar UÇK-në, as ushtrinë jugosllave, tashmë në negociatat ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës me ndihmën e bashkësisë ndërkombëtare", thotë Petriç.

Ai konstaton se duke marrë parasysh 10 vitet e fundit, sot negociatat bazohen në atë formulë.

Gjithashtu tregon se muajt e fundit është bërë e qartë se sa i rëndësishëm është misioni paqeruajtës i NATO-s KFOR në Kosovë.

“Ndërsa atëherë në Rambuje vetëm pala kosovare kërkonte NATO, tani është e qartë se sa i rëndësishëm është KFOR-i për mbrojtjen e serbëve në Kosovë. Kjo, për fat të keq, do të thotë edhe ajo që është edhe një tragjedi – se në Rambuje ishte shansi i fundit për paqe që është shpërdoruar”, theksoi Petriç.

Ai gjithashtu deklaron se kjo nuk ka të bëjë fare me delegacionin jugosllav, përkatësisht atë serb, anëtarët e të cilit kanë bërë një punë të shkëlqyer, në aspektin profesional, ndryshe nga ai i Prishtinës.

"Ata kishin profesionistë të mëdhenj. Jo si delegacioni i Kosovës, në të cilin Hashim Thaçi ishte vetëm 30 vjeç, krejtësisht pa përvojë dhe Ibrahim Rugova, i cili kishte kaluar zenitin e jetës së tij politike. Aty nuk kishte punë profesionale. Delegacioni serb kishte njerez te shkelqyer. Personalisht ne ate kohe shpesh e kisha problem me nje pjese te pales serbe sidomos me Millan Millutinoviqin, ai ishte shume cinik per mua por me Nikolla Shainoviqin qe ishte zv.kryeminister kisha marredhenie te shkelqyera dhe një anëtar i delegacionit. Me të kam pasur biseda të shumta personale. Vura re se Shainoviq ishte për zgjidhje, por nga besnikëria nuk mundi të bënte shumë. Si dëshmitar më thirrën në Hagë, në gjykimi i Millutinoviqit dhe Shainoviqit, atëherë haptas kam thënë se kam pasur marrëdhënie të shkëlqyera personale me Shainoviqin, kam bërë një deklaratë pozitive për të, për fat të keq nuk ka funksionuar, ai ka marrë një gjobë të rëndë pasi kanë pasur një bisedë telefonike të përgjuar në lidhje me Reçakun si dëshmi e pakundërshtueshme. Theksova anën bashkëpunuese të marrëdhënies sonë”, përshkruan ai marrëdhëniet dhe përshtypjen e anëtarëve të delegacioneve.

I pyetur nëse fajin e kishte Serbia, pra Jugosllavia që nuk pati sukses në Rambuje, ai përgjigjet se nuk është i vetmi që e thotë këtë, duke kujtuar bisedën me Vuk Drashkoviqin në Beograd, pas Rambujesë dhe më parë vazhdimi i bisedimeve në Paris.

"Kam pasur një bisedë gjithëpërfshirëse me Drashkoviqin. Ai më dëgjoi dhe i shpjegova gjithçka që do të ndodhte nëse arrijmë një kompromis dhe nëse Beogradi e mbështet marrëveshjen e Rambujesë - në mënyrë që përgjegjësia për respektimin e zbatimit t'i transferohet bashkësisë ndërkombëtare. Gjithçka që do të ndodhte në Kosovë, Beogradi mund të thoshte - ne nënshkruam, tani ju takon juve në bashkësinë ndërkombëtare ta zbatoni atë lëvizje për pavarësi, por do të kishte një tranzicion paqësor”, është i bindur Petriç.

Sipas mendimit të profesorit të së drejtës kushtetuese në Universitetin e Prishtinës nga Mazlum Baraliu, përfaqësuesit politikë të ish-Jugosllavisë gabuan sepse nuk i morën seriozisht synimet e bashkësisë ndërkombëtare dhe nuk e nënshkruan marrëveshjen.

“Ka qenë një gabim i madh i delegacionit serb sepse ata nuk pranuan të nënshkruanin, të pranonin të nënshkruanin marrëveshjen. Ishte një marrëveshje ndërkombëtare, sepse ishte e kushtëzuar - nëse nuk nënshkruhet, Serbia do të bombardohet. Millosheviqi dhe njerëzit e tij besonin se nuk do të ndodhte kurrë që fuqitë perëndimore të bombardonin Serbinë, megjithatë, ndodhi dhe Serbia pësoi vetëm dëme të mëdha. Ndodhi bombardimi dhe pas kësaj dihet se çfarë ndodhi, Marrëveshja e Kumanovës, hyrja e trupave të NATO-s në Kosovë dhe shpallja e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008. Një gabim i madh, i pakthyeshëm i delegacionit të atëhershëm të Beogradit, ish-Jugosllavisë, sepse ata nuk e konsideruan seriozisht qëllimin dhe durimin e bashkësisë ndërkombëtare”, tha Baraliu për Kosovo online.

Sot nuk ka vend për negociata të tilla dhe konferenca paqësore, konsideron Baraliu dhe kujton Rezolutën e miratuar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara në vitin 2010, e cila, siç tha ai, autorizon Bashkimin Evropian që të fillojë dialogun ndërmjet Kosovës dhe Serbisë "për qështje reciproke".

“Serbia beson se statusi i ardhshëm i Kosovës duhet të negociohet sepse nuk e njeh Kosovën, por Kosova beson se është shtet i njohur nga 117 shtete në botë. Ka shpallur pavarësinë dhe e konsideron veten shtet me subjektivitet kombëtar, i cili duhet të konsiderohet si anëtar dhe partner i barabartë në dialog sipas Konventës Ndërkombëtare të Vjenës”, tha Baraliu.

Analisti Afrim Hoti negociatat e zhvilluara 25 vjet më parë i sheh si një momentum shumë të rëndësishëm, historik në marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës, dhe, siç thotë ai për Kosovo online, qëndrimet diametralisht të kundërta të të dyja palëve krijuan rrethanat e dështimit të asaj konference.

Serbia, thotë ai, ishte e gatshme të pranonte gjithçka përveç pavarësisë së Kosovës, ndërsa liderët e Kosovës nuk ishin të gatshëm të pranonin asgjë përveç pavarësisë, prandaj procesi i negociatave zgjati shumë dhe përfundoi i pasuksesshëm.

“Ky ishte kontributi i vendeve perëndimore për zgjidhjen e çështjes së Kosovës, edhe pse Republika e Kosovës nuk u përmend me emër në Rambuje, sot po flasim për suksesin e asaj ngjarjeje. Po flasim për 25 vjetorin dhe tema, çështja e Kosovës nuk ka përfunduar ende, por pa marrë parasysh gjithçka, mendoj se ishte një moment vendimtar dhe historik jo vetëm për marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës, por edhe për të gjithë rajonin e Ballkanit Perëndimor”, thotë Hoti.

Pas 25 vitesh, negociatat si ato të Rambujesë, siç beson ai, nuk janë zgjidhje për marrëdhëniet mes Serbisë dhe Kosovës.

“Kosova është një vend sovran i njohur nga 117 anëtarë të OKB-së dhe në kushte të tilla i vetmi mekanizëm për të ecur përpara është presioni ndërkombëtar ndaj Serbisë për të njohur realitetin e ri. Kemi një realitet të ri, një të porsalindur dhe nuk duhet të bëjmë vetëm të ndihmojmë dhe ta rrisim të porsalindurin në mënyrën më të mirë të mundshme”, thotë Hoti.

Në konferencën e Rambujesë, e cila zgjati deri më 23 shkurt, delegacioni i Kosovës u kryesua nga Ibrahim Rugova, Hashim Thaçi, Edita Tahiri dhe Fehmi Agani, ndërsa pala serbe u përfaqësua nga Ratko Markoviq dhe Nikolla Shainoviq. Ndërmjetësues përballë SHBA-së, Rusisë dhe BE-së ishin Kristopfer Hill, Boris Majorski dhe Volfgang Petriç.​