Derisa pret një marrëveshje për paqen shumëpolare, Evropa po forcon armatimet - ku është zgjidhja?

Shkruan për Kosovo Online: Zheljko Shajn

Derisa Uashingtoni, Moska dhe Pekini po formësojnë një rend të ri shumëpolar, Evropa po rrit buxhetet ushtarake, por po humbet iniciativën politike. Putin ofroi të fliste për një arkitekturë të re sigurie, Macron u përpoq të rinovonte dialogun me Moskën, por kryeqytetet evropiane ende nuk kanë një vizion të përbashkët. Pakënaqësia e qytetarëve dhe të rinjve ngre pyetjen: a ka nevojë kontinenti për një brez të ri udhëheqësish?

Evropa është në një udhëkryq historik. Kontinenti që ndërtoi idenë e paqes, pajtimit dhe integrimit ekonomik pas Luftës së Dytë Botërore sot po e lidh gjithnjë e më shumë të ardhmen e tij me industrinë ushtarake, duke rritur buxhetin e mbrojtjes dhe strategjinë e parandalimit. Megjithatë, ndërsa kostot e armatimit po rriten, ndikimi politik evropian në zgjidhjen e krizave të mëdha ndërkombëtare nuk e ndjek këtë trend.

Sipas të dhënave të Agjencisë Evropiane të Mbrojtjes, anëtarët e BE-së ndanë rreth 418 miliardë euro për mbrojtjen në vitin 2025, ndërsa për vitin 2026 priten afërsisht 454 miliardë. Në samitin e NATO-s në Hagë, u pranua qëllimi i ndarjes së pesë përqind të PBB-së për mbrojtjen dhe nevojat e sigurisë që lidhen me të deri në vitin 2035. Megjithatë, lind pyetja nëse siguria e kontinentit mund të sigurohet përgjithmonë vetëm nga blerja e armëve.

Megjithatë, shoqëria evropiane nuk është homogjene në lidhje me vazhdimin e konfliktit ukrainas. Sondazhet e opinionit publik tregojnë lodhje nga lufta, shqetësim në rritje për pasojat ekonomike dhe skepticizëm në rritje për mundësinë e përfundimit të konfliktit me një fitore ushtarake për njërën palë. Në Gjermani, qëndrime të tilla u organizuan edhe përmes iniciativave paqësore. Politikania Sarah Wagenknecht dhe publicistja Alice Schwarzer nisën "Manifestin për Paqe" në vitin 2023, me të cilin kërkuan ndërprerjen e armatimit të mëtejshëm të Ukrainës dhe hapjen e negociatave. Dokumenti ka mbledhur qindra mijëra nënshkrime. Kjo nuk do të thotë që qytetarët evropianë refuzojnë mbështetjen për Ukrainën, por përkundrazi se çështja e paqes, zhvillimit ekonomik dhe sigurisë sociale po bëhet gjithnjë e më e rëndësishme në debatin publik.

Në Konferencën e Sigurisë në Mynih në vitin 2007, Vladimir Putin paralajmëroi për rreziqet e një bote unipolare, zgjerimin e aleancave ushtarake dhe neglizhencën e interesave të sigurisë së shteteve të tjera. Shtatëmbëdhjetë vjet më vonë, më 14 qershor 2024, ai paraqiti një iniciativë për një arkitekturë të re sigurie euroaziatike, të hapur për të gjitha shtetet e kontinentit, përfshirë anëtarët e NATO-s.

Thelbi i propozimit rus ishte se siguria nuk ndërtohet kundër të tjerëve, por përmes marrëveshjes dhe respektit për interesat e të gjitha vendeve.

Putin e përsëriti idenë më 19 dhjetor 2025, gjatë konferencës vjetore me gazetarë dhe qytetarë. Duke iu referuar vizionit të politikanit gjerman Egon Barr, ai foli për një sistem të përbashkët sigurie që do të përfshinte SHBA-në, Rusinë dhe vendet e Evropës Lindore, pa përjashtuar askënd.

Kjo iniciativë përfaqëson vizionin politik të Rusisë, jo një marrëveshje të gatshme. Lufta në Ukrainë, integriteti territorial, garancitë e sigurisë dhe besimi thellësisht i dëmtuar mbeten pengesa serioze. Megjithatë, pyetja që lind është pse Evropa nuk ka zhvilluar iniciativën e vet që do të lejonte një bisedë rreth sigurisë së ardhshme të kontinentit.

Është interesante që më 19 dhjetor 2025, Macron tha se Evropa duhet të rivendosë një dialog të menjëhershëm me Putinin dhe nuk duhet të qëndrojë mënjanë ndërsa Uashingtoni dhe Moska diskutojnë çështje që përcaktojnë drejtpërdrejt të ardhmen e Evropës.

Dy ditë më vonë, Kremlini njoftoi se Putin ishte gati të fliste me presidentin francez. Një hap konkret diplomatik pasoi: më 3 shkurt 2026, Emmanuel Bon, këshilltari diplomatik i Macron, udhëtoi për në Moskë, ku foli me Yuri Ushakov, këshilltarin e presidentit rus.

Kjo sekuencë ngjarjesh tregoi se, pavarësisht ndarjes së thellë politike, çështja e dialogut të drejtpërdrejtë u rihap. Lëvizja e Macron nuk nënkuptonte pranimin e kushteve ruse, por një përpjekje që Franca dhe Evropa të rivendosnin kanalin e tyre diplomatik me Moskën.

Megjithatë, iniciativa individuale nuk u bë një politikë e përbashkët evropiane. Dallimet midis Parisit, Berlinit dhe kryeqyteteve të tjera mbetën të mëdha. Ndërsa disa këmbëngulin në parandalimin ushtarak, të tjerë besojnë se nuk ka zgjidhje afatgjatë të sigurisë pa dialog politik.
Ndërkohë, vëmendja ndërkombëtare është përqendruar në Shenzhen, ku do të mbahet samiti i APEC-ut më 18 dhe 19 nëntor. Kina do të mbledhë udhëheqësit e rajonit të Paqësorit, dhe takimet midis Donald Trump dhe Xi Jinping kanë rëndësi të madhe ndërkombëtare. Po shqyrtohet gjithashtu mundësia e një takimi trepalësh midis Trump, Putin dhe Xi, por mbajtja e tij ende nuk është konfirmuar zyrtarisht.

Kështu, Shenzhen bëhet simbol i një ndryshimi më të gjerë në marrëdhëniet ndërkombëtare: ndërsa në Azi po hapen hapësira për të diskutuar tregtinë, teknologjinë, investimet dhe stabilitetin strategjik, Evropa ende përballet me çështjen se si të balancojë sigurinë ushtarake me diplomacinë dhe zhvillimin ekonomik.

Ndërsa elitat evropiane angazhohen në konkurrencë strategjike, qytetarët përballen me probleme të përditshme: strehim të shtrenjtë, energji, punësim të pasigurt dhe probleme arsimore. Protestat studentore dhe pakënaqësia civile në vende të ndryshme nuk përfaqësojnë një lëvizje të vetme kundër armatimit, por tregojnë një krizë më të gjerë besimi në institucionet politike. Të rinjtë po kërkojnë një të ardhme më të sigurt, një perspektivë sociale dhe mundësinë për të ndikuar në vendimet që përcaktojnë jetën e tyre.

Kosova dhe Metohia përfaqësojnë një provë të veçantë të arkitekturës së re evropiane të sigurisë. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së duhet të mbetet pjesë e çdo diskutimi serioz rreth stabilitetit të Ballkanit Perëndimor, sepse parimet e integritetit territorial dhe të drejtës ndërkombëtare nuk mund të zbatohen në mënyrë selektive.

Prandaj, Evropa nuk ka nevojë të heqë dorë nga e drejta për mbrojtje, por të braktisë bindjen se ndikimi ndërkombëtar matet vetëm nga sasia e armëve. Ajo ka nevojë për një brez të ri udhëheqësish që do të jenë në gjendje të flasin me Donald Trump, Vladimir Putin dhe Xi Jinping, por me një mandat të qartë për të përfaqësuar interesat evropiane.

Një udhëheqës i tillë do të duhej të ofronte një iniciativë konkrete: rinovimin e arkitekturës evropiane të sigurisë, kontrollin e armëve, uljen e rrezikut të konfliktit të drejtpërdrejtë, respektimin e së drejtës ndërkombëtare dhe zgjidhjen politike të krizave.

Procesi i Helsinkit nga viti 1975 tregoi se edhe në kohë të përçarjes së thellë në bllok, është e mundur të vendosen parime të përbashkëta të sigurisë. Sot, nevojitet një proces i ri i përshtatur për një botë shumëpolare, me pjesëmarrjen e fuqive të mëdha dhe shteteve evropiane.

Evropa nuk duhet të zgjedhë midis Amerikës, Rusisë dhe Kinës. Ajo duhet të gjejë një mënyrë për të folur me të tre forcat nga pozicioni i interesave të veta. Për këtë, ajo ka nevojë për unitet politik, udhëheqës të rinj dhe një vizion pozitiv për të ardhmen.

Pas Abu Dhabit, dhe në prag të Shenzhenit, dilema evropiane po bëhet gjithnjë e më e dukshme: ose Evropa do të gjejë forcën politike për të marrë pjesë në krijimin e një rendi të ri botëror, ose do të mbetet një hapësirë ku të tjerët marrin vendime për të ardhmen e saj. Mungesa e saj më e madhe sot nuk janë armët, por lidershipi që do të lidhë sigurinë me paqen, zhvillimin dhe bashkëpunimin.