Mallra të bllokuara, marrëdhënie të bllokuara: pengesat tregtare dhe rruga drejt zgjidhjes

Në shoqëritë post-konfliktuale, tregtia shpesh dallohet si një nga fushat e para ku ndodh bashkëpunimi funksional midis palëve që më parë kanë qenë në konflikt – qoftë midis shteteve sovrane apo komuniteteve etnikisht të ndara brenda të njëjtit territor. Rindërtimi dhe zhvillimi i marrëdhënieve tregtare luan një rol kyç në normalizimin e kontakteve, pasi jo vetëm që mundëson qarkullimin e mallrave dhe shërbimeve, por gjithashtu kontribuon në ndërtimin e besimit, uljen e tensioneve dhe forcimin e ndërlidhjeve reciproke – gjë që në plan afatgjatë mund të çojë drejt stabilizimit dhe pajtimit.

Ky potencial i tregtisë si mjet për afrim politik vërtetohet edhe nga teoritë kryesore të marrëdhënieve ndërkombëtare. Institucionalizmi liberal bazohet në supozimin se bashkëpunimi është i mundur edhe midis aktorëve ndërmjet të cilëve ekzistojnë dallime, nëse interesat mund të orientohen drejt përfitimeve të përbashkëta. Në mënyrë të ngjashme, teoria e ndërlidhjes komplekse thekson se lidhjet e forta dhe shumëdimensionale ekonomike midis aktorëve e bëjnë më të vështirë veprimin e njëanshëm dhe konfrontues, sepse krijojnë një rrjet përfitimesh dhe kostosh të ndërsjella që nxit bashkëpunimin pragmatik dhe hap hapësirë për dialog të vazhdueshëm. Më në fund, teoria e paqes ekonomike thekson se sa më të zhvilluara të jenë marrëdhëniet ekonomike ndërmjet palëve, aq më të larta janë kostot potenciale të konfliktit, gjë që racionalisht dekurajon përshkallëzimin dhe vepron në mënyrë stabilizuese mbi marrëdhëniet.

Pra, tregtia nuk funksionon vetëm si një aspekt teknik i shkëmbimit të ndërsjellë, por si një mjet i fuqishëm i normalizimit – pikërisht sepse nxit bashkëpunimin institucional, gjeneron interesa të përbashkëta dhe e rrit vlerën e stabilitetit si zgjedhje racionale në mjedise post-konfliktuale.

Megjithatë, në rastin e marrëdhënieve midis Beogradit dhe Prishtinës, edhe pse tregtia është padyshim fusha në të cilën është arritur përparimi më i dukshëm dhe ajo që – sipas supozimeve teorike – duhet të zvogëlojë hapësirën për veprime përshkallëzuese, në praktikë ajo shpesh ka qenë objekt instrumentalizimi politik dhe është përdorur si mjet presioni, e jo si instrument stabilizimi. Disa nga krizat më serioze në marrëdhëniet Beograd–Prishtinë kanë qenë rezultat i masave që kanë penguar shkëmbimin tregtar – përfshirë kufizime doganore, veprime të njëanshme juridiko-politike dhe barriera administrative. Në një atmosferë të tillë, ku pengohet pikërisht ajo fushë që duhet të jetë pararendëse e normalizimit të marrëdhënieve, mallrat e bllokuara bëhen simbol – dhe shkak – i marrëdhënieve të bllokuara.

Ky punim synon të analizojë pengesat tregtare, vendimet politike dhe përgjigjet institucionale në kontekstin e marrëdhënieve midis Beogradit dhe Prishtinës. Vëmendje e veçantë do t’i kushtohet masave tregtare të motivuara politikisht, si dhe zgjidhjeve të mundshme që do ta rikthenin tregtinë në funksion të stabilizimit, e jo të fragmentimit të mëtejshëm të marrëdhënieve.

Tregtia si katalizator i normalizimit

Korniza institucionale

Bashkëpunimi rajonal

Ndër instrumentet më të rëndësishme që synojnë përmirësimin e bashkëpunimit tregtar në rajon është Marrëveshja e Tregtisë së Lirë të Evropës Qendrore (CEFTA), e cila u reformua në vitin 2006 me qëllim për të përfshirë vendet e Evropës Juglindore dhe për të krijuar një treg të përbashkët rajonal në përputhje me parimet e Bashkimit Evropian. Serbia iu bashkua CEFTA-s në të njëjtin vit, ndërsa Kosova, në përputhje me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, u bë pjesë e marrëveshjes përmes UNMIK-ut (Misioni i Kombeve të Bashkuara në Kosovë). Qëllimi i CEFTA-s është heqja e pengesave doganore dhe jotarifore, harmonizimi i standardeve teknike, lehtësimi i lëvizjes ndërkufitare të mallrave dhe përafrimi me rregullat e tregut unik të BE-së. Në këtë kuptim, CEFTA është dashur të përfaqësojë një nga instrumentet kyçe për normalizimin e marrëdhënieve ekonomike midis Beogradit dhe Prishtinës.

Përveç CEFTA-s, roli i nismave rajonale ndriçon më tej rëndësinë e lidhjes ekonomike si mjet për stabilizimin e marrëdhënieve politike. Procesi i Berlinit, i nisur në vitin 2014 me iniciativën e kancelarës gjermane Angela Merkel, u konceptua si një kornizë politike për përshpejtimin e integrimeve evropiane të Ballkanit Perëndimor, veçanërisht në periudhën kur u bë e qartë se anëtarësimi në BE nuk do të ndodhte së shpejti. Edhe pse fillimisht i përqendruar në lidhjet infrastrukturore, Procesi i Berlinit me kalimin e viteve u zgjerua edhe në çështje të integrimeve ekonomike dhe tregtare.
Në samitin e Triestes në vitin 2017, u themeluan Forumi Investues i Dhomave të Tregtisë (WB6 CIF), Komuniteti i Transportit dhe Hapësira Ekonomike Rajonale (REA), të cilat së bashku përbënin shtyllat strategjike për një bashkëpunim më të thellë ekonomik.

Krijimi i Hapësirës Ekonomike Rajonale u parashikua përmes një Plani Shumëvjeçar Veprimi (MAP REA), që ka për qëllim realizimin e katër lirive të lëvizjes – mallrave, shërbimeve, kapitalit dhe fuqisë punëtore – sipas modelit të BE-së. Rolin kryesor në ndjekjen e zbatimit të këtij plani e ka Këshilli Rajonal për Bashkëpunim (RCC), i themeluar në vitin 2008, i cili bashkon vendet e Ballkanit Perëndimor dhe të rajonit më të gjerë, dhe vepron si një platformë për zbatimin e politikave rajonale që synojnë rritjen e konkurrueshmërisë, mobilitetit dhe ndërlidhjes në rajon.

Korniza e bashkëpunimit u përpoq gjithashtu të forcohej përmes iniciativës "Mini-Shengen" (2019), e njohur më vonë si "Ballkani i Hapur", e cila u lançua nga udhëheqësit e Serbisë, Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut. Qëllimi i iniciativës ishte krijimi i një hapësire të përbashkët ekonomike përmes zbatimit të katër lirive të BE-së - lëvizja e lirë e njerëzve, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit. Ndryshe nga Procesi i Berlinit, i cili u iniciua dhe u mbështet nga Bashkimi Evropian, Ballkani i Hapur u krijua si një iniciativë lokale, pa pjesëmarrjen formale të aktorëve ndërkombëtarë, gjë që shkaktoi polemika politike që nga fillimi. Ndërsa Mali i Zi dhe BeH mbajtën distancën e tyre, Kosova refuzoi të merrte pjesë, duke e vlerësuar iniciativën si të motivuar politikisht dhe potencialisht të dëmshme për statusin e saj ndërkombëtar. Pavarësisht mbështetjes së Shqipërisë për përfshirjen e Kosovës, autoritetet në Prishtina këmbëngulën që bashkëpunimi rajonal të zhvillohej ekskluzivisht përmes "mekanizmave evropianë", siç është procesi i Berlinit.

Kjo dinamikë ndriçon rolin kyç të institucioneve (ndërkombëtare) dhe besimit në proceset e bashkëpunimit rajonal, veçanërisht nga perspektiva e institucionalizmit liberal. Kur bashkëpunimi nuk është i bazuar në një kuadër më të gjerë institucional dhe kur mungojnë garancitë nga ndërmjetësuesit (ndërkombëtarë), iniciativat bëhen lehtësisht pengje të mosbesimit politik dhe akuzave të ndërsjella.

Dialogu ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës nën lehtësimin e Bashkimit Evropian

Për normalizimin e marrëdhënieve tregtare ndërmjet dy palëve, një rol vendimtar kanë luajtur marrëveshjet bilaterale të arritura në kuadër të dialogut që zhvillohet që nga viti 2011, nën lehtësimin e Bashkimit Evropian. Edhe pse në shikim të parë këto marrëveshje duken me karakter teknik, ato kanë pasur pasoja të forta politike, pasi kanë mundësuar funksionimin e shkëmbimit tregtar rajonal pavarësisht çështjes së pazgjidhur të statusit.

Hapi i parë i rëndësishëm drejt krijimit të një kanali tregtar ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës ishte Marrëveshja për lirinë e lëvizjes, e arritur në vitin 2011, me të cilën palët ranë dakord për njohjen e ndërsjellë të dokumenteve personale dhe targave të automjeteve. Kjo marrëveshje mundësoi lëvizje më të lirë të njerëzve dhe mallrave përgjatë vijës administrative dhe vendosi bazat për bashkëpunim të mëtejshëm teknik.

Menjëherë pas kësaj, u arrit Marrëveshja për vulën doganore. Serbia, me këtë marrëveshje, pranoi të përdorë vulën doganore me mbishkrimin “Kosovo*, pa simbole shtetërore, duke krijuar kështu një zgjidhje statusore neutrale, e cila mundësoi që mallrat nga Kosova të qarkullojnë sërish brenda kuadrit të CEFTA-s.

Dy muaj më vonë pasoi Marrëveshja për menaxhimin e integruar të pikave kufitare (IBM), e cila ishte ngushtë e lidhur me marrëveshjen për vulat doganore. Me këtë aranzhim u vendos kontroll i përbashkët i pikave të kalimit, duke institucionalizuar më tej shkëmbimin tregtar dhe duke krijuar mekanizma për menaxhimin e kufirit në përputhje me standardet evropiane.

Për të rregulluar më tej tregtinë, veçanërisht në veriun e Kosovës, Beogradi dhe Prishtina në vitin 2013 arritën Marrëveshjen për mbledhjen e të ardhurave doganore. Me këtë marrëveshje u parashikua që të gjitha të ardhurat nga doganat dhe taksat për mallrat që hyjnë përmes pikave kufitare Jarinjë dhe Bërnjak — dhe që janë të destinuara për konsum në katër komunat me shumicë serbe në veri — të depozitohen në një Fond të veçantë për zhvillim. Mjetet nga ky Fond përdoren më pas për promovimin e zhvillimit shoqëror dhe ekonomik në komunat Leposaviq, Mitrovica e Veriut, Zubin Potok dhe Zveçan.

Një hap i rëndësishëm në procesin e normalizimit të marrëdhënieve përfaqësonte Marrëveshja për përfaqësim dhe bashkëpunim rajonal, e arritur në vitin 2012. Me këtë marrëveshje, Kosovës iu mundësua të marrë pjesë në takime rajonale, si dhe që përfaqësuesit e saj të nisin dhe të nënshkruajnë marrëveshje të reja, duke përdorur formulimin “Kosovo*, me një fusnotë që i referohet Rezolutës 1244 të KS të OKB-së dhe mendimit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë. Kjo marrëveshje, që gjithashtu është rezultat i dialogut ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës nën kujdesin e Bashkimit Evropian, krijoi parakushtet institucionale për përfshirjen e Kosovës në nismat rajonale. Falë këtij aranzhimi, Bashkimi Evropian u bë i aftë për herë të parë të nisë projekte rajonale që përfshijnë edhe Kosovën. Një nga shembujt më të rëndësishëm në këtë kontekst është Procesi i Berlinit, i përmendur më herët.

Një sfidë e veçantë në procesin e normalizimit tregtar ka qenë njohja e ndërsjellë e dokumentacionit teknik, që ishte thelbësore për qarkullimin e papenguar të mallrave ndërmjet Serbisë dhe Kosovës. Në vitet në vijim, palët, me ndërmjetësimin e Komisionit Evropian dhe, në disa raste, me përfshirjen e dhomave ekonomike, arritën një sërë marrëveshjesh teknike, përfshirë njohjen e ndërsjellë të certifikatave fitosanitare dhe veterinare. Këto aranzhime mundësuan tregtinë me mallra që i nënshtrohen standardeve të veçanta sanitare dhe të sigurisë, siç janë produktet ushqimore dhe bagtia e gjallë. Një tjetër hap i rëndësishëm në procesin e normalizimit teknik ishte marrëveshja e vitit 2015 për njohjen e sigurimeve të automjeteve, e cila mundësoi qarkullimin pa pengesa të makinave përtej vijës administrative dhe kështu lehtësoi më tej rrjedhat tregtare dhe logjistike.

Në fund, në vitin 2016, palët arritën Marrëveshjen për njohjen e ndërsjellë të certifikatave ADR, duke mundësuar lëvizjen e lirë të automjeteve që transportojnë substanca të rrezikshme ndërmjet Serbisë dhe Kosovës, në përputhje me standardet evropiane të sigurisë në transport.

Gjatë periudhës së ngecjes së dialogut, administrata e presidentit Donald Trump u përpoq të nxisë normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës përmes një qasjeje të fokusuar në çështjet ekonomike. Nën udhëheqjen e të dërguarit të posaçëm Richard Grenell, u arritën marrëveshje për vendosjen e lidhjeve ajrore, hekurudhore dhe rrugore, si dhe Marrëveshja e Uashingtonit e shtatorit 2020, e cila përfshinte plane për hapjen e zyrës së Korporatës Ndërkombëtare të Financave për Zhvillim të SHBA-së (DFC) në Beograd, njohjen e ndërsjellë të diplomave, dhe një studim të përbashkët për liqenin e Gazivodës. Edhe pse kjo u paraqit si kuadër i ri për normalizimin ekonomik, pothuajse asnjë nga këto iniciativa nuk u zbatua në praktikë.

Së fundi, bashkëpunimi tregtar ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës është lehtësuar më tej nga fakti se sistemet e tyre ekonomike janë formuar dhe zhvilluar si pjesë e një sistemi të përbashkët ekonomik të ish-Jugosllavisë. Kjo ndërlidhje historike ka sjellë ngjashmëri strukturore dhe ndërlidhje të shumta, të cilat edhe sot kontribuojnë në krijimin dhe funksionimin më të lehtë të lidhjeve ekonomike dhe bashkëpunimit tregtar ndërmjet dy palëve.

Dhomat e Tregtisë

Bashkëpunimi midis Dhomës së Tregtisë Serbe (PKS) dhe Dhomës së Tregtisë së Kosovës (PKK) në dekadën e fundit përfaqëson një nga shembujt e paktë të sinergjisë konkrete dhe të qëndrueshme midis marrëdhënieve dypalëshe dhe integrimit më të gjerë ekonomik rajonal. Marrëveshja e bashkëpunimit midis PKS dhe PKK u nënshkrua në vitin 2013, dhe dy vjet më vonë, me pëlqimin e palës serbe, PKK u bë anëtare e Dhomës Evropiane të Tregtisë (Eurochambres), duke ndërmarrë kështu një hap të rëndësishëm drejt përfshirjes institucionale të komunitetit të biznesit të Kosovës në rrjedhat ekonomike evropiane. Që atëherë, PKS dhe PKK kanë punuar vazhdimisht për identifikimin dhe heqjen e pengesave për tregtinë e lirë, lehtësimin e rrjedhës së mallrave dhe shërbimeve, si dhe lidhjen e sipërmarrësve nga të dyja palët me qëllim zgjerimin e tregut dhe gjetjen e partnerëve të rinj. Bashkëpunimi i tyre u shtri edhe në iniciativat rajonale, veçanërisht përmes pjesëmarrjes aktive në themelimin e Dhomës së Përbashkët të Tregtisë së Ballkanit Perëndimor në kuadër të Procesit të Berlinit, i cili kontribuoi gjithashtu në ndërtimin e një hapësire ekonomike rajonale funksionale pavarësisht tensioneve politike.

Pas konfliktit të armatosur në vitin 1999 dhe vendosjes së administrimit ndërkombëtar mbi Kosovën nën mandatin e UNMIK-ut, Serbia, megjithëse humbi kontrollin faktikisht mbi territorin, vazhdoi ta trajtonte Kosovën si pjesë të tregut të saj të brendshëm. Në këtë drejtim, u miratuan akte të shumta administrative të cilat rregullonin marrëdhëniet tregtare me Kosovën në bazë të legjislacionit vendas, pa njohur realitetin e ri në terren.

Megjithatë, në këtë periudhë, tregtia midis Kosovës dhe Serbisë zhvillohej në rrethana specifike. Pjesa më e madhe e trafikut nuk ishte regjistruar zyrtarisht, pjesërisht sepse autoritetet doganore nuk e kontrollonin plotësisht tregtinë, dhe pjesërisht sepse një vëllim i konsiderueshëm shkëmbimi zhvillohej brenda të ashtuquajturës "ekonomi gri". Megjithëse autoritetet doganore të UNMIK-ut u krijuan në vendkalimet administrative me Serbinë që në vitin 2001, ato nuk mblidhnin taksa doganore për mallrat që vinin nga Serbia, por vendosnin vetëm një taksë mbi vlerën e shtuar (TVSH) prej 15%.

Në këtë kuptim, që nga fundi i luftës deri në vitin 2008, marrëdhëniet tregtare midis Serbisë dhe Kosovës - në praktikë, Serbisë dhe UNMIK-ut - u zhvilluan pa pengesa të rëndësishme. Serbia kishte qasje të papenguar në tregun e Kosovës, ndërsa Kosova nuk ushtronte sovranitet të plotë në aspektin e politikës doganore, as nuk mblidhte të ardhura doganore në pikat e kalimit me Serbinë.

Shpallja e njëanshme e pavarësisë së Kosovës në shkurt të vitit 2008 shënoi një pikë kthese në marrëdhëniet tregtare midis Beogradit dhe Prishtines. Deri atëherë, marrëdhëniet, megjithëse të paqëndrueshme, funksiononin pa pengesa formale. Megjithatë, ndryshimi i simboleve zyrtare të Kosovës, përfshirë vulën doganore që deri atëherë mbante shenjën e UNMIK-ut, çoi në bllokadat e para serioze.

Duke zëvendësuar vulën e UNMIK-ut me etiketën "Dogana e Kosovës", Serbia refuzoi të njihte dokumentet e reja dhe ndaloi importin e mallrave nga Kosova, si dhe tranzitin e mallrave të Kosovës përmes territorit të saj. Kjo bllokadë e njëanshme përfaqësonte një shkelje të parimeve të tregtisë së lirë të përfshira në marrëveshjen CEFTA, në të cilën u aderuan si Serbia ashtu edhe Kosova në vitin 2006, megjithëse Kosova atëherë përfaqësohej përmes UNMIK-ut.

Në këtë mënyrë, u krijua një asimetri: Serbia vazhdoi të eksportonte mallra në Kosovë pa pengesa, duke penguar njëkohësisht importet nga Kosova, si dhe tregtinë e saj tranzitore. Kjo praktikë pati pasoja serioze për ekonominë e Kosovës dhe thelloi më tej tensionet politike.

Kompanitë importuese të Kosovës u përballën me pengesa shtesë administrative gjatë tranzitimit të mallrave përmes Serbisë. Autoritetet serbe kërkuan dokumentacion të lëshuar nga institucionet e tyre - siç janë lejet e importit/tranzitit të lëshuara nga Administrata Veterinare e Serbisë ose Ministria e Bujqësisë - gjë që i detyroi kompanitë e Kosovës të hynin në një procedurë që ishte e ngadaltë, kërkonte shumë kohë dhe financiarisht joefikase. Alternativa ishte devijimi në pika të tjera kufitare, gjë që gjithashtu përfshinte kosto shtesë.

Përveç kësaj, meqenëse Serbia nuk i njihte targat e Kosovës, transportuesit nga Kosova duhej të përdornin kamionë të regjistruar në Serbi ose në vendet e BE-së për të kaluar tranzit përmes territorit serb. Të gjitha këto pengesa krijuan trajtim të pabarabartë dhe në fakt e shndërruan tregtinë në një rrjedhë njëkahëshe - nga Serbia në Kosovë.

Kosova reagoi ndaj këtyre barrierave vetëm në vitin 2011, duke futur masa reciprociteti, disa muaj pas fillimit të dialogut teknik në Bruksel. Kriza e shkaktuar nga çështja e vulës doganore ishte një nga temat e para të dialogut midis Beogradit dhe Prishtinës, i cili u iniciua me ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian me qëllim kapërcimin e pengesave praktike në funksionimin e përditshëm të të dyja palëve.

Shkëmbimi tregtar midis Beogradit dhe Prishtines shënoi një rritje të ndjeshme në dritën e fillimit të procesit të normalizimit të marrëdhënieve dhe zbatimit të marrëveshjeve të shumta që kontribuan në lehtësimin e bashkëpunimit ekonomik. Tashmë në vitin 2014, vëllimi i shkëmbimit arriti në 395 milionë euro, për të arritur një rekord prej 497 milionë eurosh deri në vitin 2017, gjë që konfirmon qartë ndikimin pozitiv të marrëveshjeve politike në dinamikën dhe intensitetin e flukseve tregtare midis dy palëve.

Në ato vite, u regjistrua një mini-krizë kur Serbia refuzoi të njihte certifikatat ADR të lëshuara nga institucionet e Kosovës, gjë që i pengoi kompanitë e Kosovës që importojnë ose transportojnë mallra të rrezikshme - të tilla si nafta, gazi dhe kimikatet - të hynin në tregun serb dhe të kalonin tranzit nëpër Serbi. Kjo praktikë përfaqësonte një pengesë të rëndësishme teknike për tregtinë dhe një formë tjetër të sfidës institucionale ndaj sovranitetit të Kosovës. Në përgjigje të këtij bllokade, Qeveria e Kosovës mori një vendim në vitin 2015 për të futur masa reciprociteti, të cilat përfshinin mosnjohjen e certifikatave serbe ADR dhe një ndalim të importit të mallrave të rrezikshme nga Serbia. Këto masa mbetën në fuqi deri në arritjen e marrëveshjes së lartpërmendur në kuadër të dialogut teknik në Bruksel.

Ndryshe nga pritjet e disa qasjeve teorike, bashkëpunimi intensiv ekonomik nuk përfaqësoi një pengesë të mjaftueshme për konfrontimet politike, as nuk arriti të frenonte lëvizjet përshkallëzuese - përfshirë ato që synonin drejtpërdrejt pengimin e tregtisë dhe e kërcënonin atë ndjeshëm.

Në fund të vitit 2018, Qeveria në Pristinë, duke u justifikuar duke mbrojtur ekonominë vendase dhe, siç deklaroi në atë kohë, sjelljen shkatërruese të Beogradit, fillimisht vendosi taksa prej 10% për mallrat nga Serbia, dhe shumë shpejt i rriti ato në 100%. Shpjegimi zyrtar përfshinte akuza kundër Serbisë për pengim të qëllimshëm të zbatimit të marrëveshjeve të mëparshme, si dhe për lobim intensiv kundër anëtarësimit të Kosovës në organizata ndërkombëtare, siç është INTERPOL.

Ky vendim, i cili lidhej edhe me mallrat nga Bosnja dhe Hercegovina, pati pasoja të shumëfishta - ai përfaqësonte një shkelje të hapur të marrëveshjes CEFTA, bllokoi në mënyrë efektive tregtinë me Serbinë dhe çoi në një ndërprerje të plotë të dialogut nën kujdesin e Bashkimit Evropian. Bisedimet mbetën të ngrira për plot 18 muaj, deri në mesin e vitit 2020, kur ato u rinovuan falë angazhimit të fortë diplomatik nga Franca dhe Gjermania. Segmenti i marrëdhënieve që deri atëherë kishte parë përparimin më të dukshëm - bashkëpunimi ekonomik - u bë kështu peng i tensioneve politike.

Këto masa në fakt pezulluan dialogun midis Beogradit dhe Prishtines, i cili nuk mund të vazhdonte për sa kohë që ishin në fuqi. Përveç ndërprerjes së drejtpërdrejtë të flukseve tregtare, ato gjithashtu dëmtuan ndjeshëm procesin më të gjerë të normalizimit të marrëdhënieve.

Dialogu u rinovua vetëm pasi taksat u tërhoqën, falë marrëveshjeve të arritura me ndërmjetësimin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës - pikërisht me iniciativën e Uashingtonit u shfuqizuan këto masa të njëanshme. Megjithatë, rinovimi i dialogut nuk ishte pa pengesa. Në fillim të vitit 2020, udhëheqësi i Lëvizjes Vetëvendosje, Aljbin Kurti, mori postin e Kryeministrit të Kosovës, i cili mori pushtetin ekzekutiv për herë të parë. Kurti, i njohur edhe për thirrjet e mëparshme për bojkotimin e produkteve serbe, mbajti një qëndrim më të ashpër kur bëhet fjalë për vazhdimin e dialogut me Beogradin.

Pavarësisht presionit të fortë nga administrata amerikane për të hequr tarifat si parakusht për vazhdimin e dialogut, Kurti vendosi t'i zëvendësojë ato me një pengesë të re - masat e reciprocitetit. Edhe pse këto masa zyrtarisht hoqën taksat, në praktikë ato e bënë më të vështirë importimin e mallrave nga Serbia sepse kompanitë serbe ishin të detyruara të përdornin dokumentacion me emra dhe formulime që nënkuptojnë njohjen e shtetësisë së Kosovës, siç është "Republika e Kosovës". Si rezultat, shkëmbimi tregtar mbeti i bllokuar dhe dialogu politik mbeti në ngërç.

Përveç mosmarrëveshjeve me Shtetet e Bashkuara mbi politikën tregtare, tensione shtesë brenda qeverisë së Kosovës u shfaqën për shkak të pikëpamjeve të ndryshme mbi menaxhimin e pandemisë COVID-19, të cilat kulmuan me largimin e ministrit dhe zëvendëskryeministrit nga koalicioni i Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK) nga Kurti. Kjo përfundimisht çoi në rënien e qeverisë së tij.

Koalicioni i ri qeverisës, i formuar në qershor 2020, tërhoqi menjëherë masat e reciprocitetit, të cilat i bënë të mundura përsëri shkëmbimet tregtare me Serbinë dhe hapën rrugën për rinovimin e dialogut - si atë nën kujdesin e Bashkimit Evropian ashtu edhe procesin paralel të ndërmjetësuar nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Vendosja e taksave pati pasoja të menjëhershme dhe drastike. Që në vitin 2018, vlera e shkëmbimit të mallrave ra në 421 milionë euro, vetëm për të rënë në 32 milionë një vit më vonë. Edhe pse viti pasardhës u shënua nga një pandemi

COVID-19, heqja e taksave çoi në një rimëkëmbje të papritur - shkëmbimi i mallrave deri në fund të vitit 2020 u rrit në 204 milionë euro. Që në vitin 2021, shkëmbimi tregtar arrin nivele të ngjashme me ato të periudhës para futjes së masave kufizuese, ndërsa viti 2022 regjistron shumën e dytë më të lartë të shkëmbimit në periudhën e vëzhguar.

Megjithatë, viti 2023 sjell një destabilizim të ri. Në kontekstin e krizës së vazhdueshme në Kosovë dhe një sërë lëvizjesh të njëanshme të ndërmarra nga qeveria në Prishtina, u vendos një ndalim për importin e mallrave nga Serbia. Fillimisht, masa u zbatua për të gjithë kamionët me targa serbe, por shpejt u ripërcaktua si një ndalim për importin e mallrave të prodhuara në Serbi. Më pas, masa u lehtësua dhe u lejua importi i pjesshëm i disa kategorive thelbësore - lëndëve të para, gjysmëprodukteve, plehrave minerale, ushqimit për kafshë, si dhe makinerive dhe pajisjeve. Megjithatë, kjo nuk mjaftoi për të parandaluar një efekt negativ ekonomik: shkëmbimi total i mallrave u ul në 247 milionë euro në vitin 2023, dhe tashmë në vitin 2024 u regjistrua një rënie shtesë në vetëm 182 milionë euro.

Këto masa nuk patën një efekt ekskluzivisht ekonomik. Bizneset në pronësi të serbëve në Kosovë, të cilat mbështeten shumë në mallrat nga Serbia, u prekën veçanërisht. Si pjesë e komunitetit më të gjerë serb, këta biznesmenë luajnë rolin e një ure midis Serbisë dhe Kosovës - dobësimi i tyre jo vetëm që destabilizon ekonominë lokale, por edhe e ndërlikon më tej procesin politik të normalizimit të marrëdhënieve.

Ndalimi i importit u hoq zyrtarisht më 7 tetor 2024, por vetëm në një pikë kalimi administrativ - Merdare. Në pikëkalimet e tjera, ai mbetet në fuqi deri në instalimin e të ashtuquajturve "skanerë", pajisje për kontrollin e sigurisë së mallrave, të cilat janë kusht për heqjen e plotë të kësaj mase. Duke marrë parasysh se heqja e pjesshme nuk çoi në rimëkëmbjen e shkëmbimit tregtar, është e qartë se rivitalizimi i tij i plotë varet pikërisht nga heqja e plotë e të gjitha pengesave.

Një sfidë shtesë për tregtinë e qëndrueshme midis Serbisë dhe Kosovës nuk janë vetëm ndalimet dhe taksat formale, por edhe format e ndryshme institucionale dhe jo-institucionale të demotivimit të konsumit të produkteve serbe, të cilat kanë një ndikim të drejtpërdrejtë në sjelljen e tregut dhe flukset tregtare. Pas futjes së taksave 100% në nëntor 2018, qeveria e Kosovës miratoi një dekret që i detyronte të gjitha dyqanet dhe supermarketet në Kosovë të shfaqnin flamurin e vendit të origjinës në produkte, me qëllim stimulimin e blerjes së mallrave vendase dhe shtypjen e konsumit të produkteve nga Serbia. Kjo politikë nuk ishte një masë e izoluar, por pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të formësuar sjelljen e konsumatorit përmes një kuadri emocional dhe kombëtar.

Është domethënëse që praktika të tilla u aplikuan edhe para futjes zyrtare të taksave - për shembull, një hipermarket i madh në Ferizaj ndaloi shitjen e të gjitha produkteve serbe në vitin 2017 dhe futi etiketimin e detyrueshëm të mallrave me flamurin e vendit të origjinës. Një praktikë e tillë rezultoi në një rritje të fitimeve vjetore në 3 milionë euro, gjë që shërbeu si një shembull i shpenzimeve efikase të motivuara në nivel kombëtar dhe më vonë u institucionalizua në një nivel më të gjerë pas futjes së taksave.

Përveç masave institucionale, në periudhën pas ardhjes në pushtet të Vetëvendosjes dhe Albin Kurtit, janë intensifikuar edhe fushatat joformale për bojkotimin e produkteve serbe, gjë që ka dobësuar më tej pozitën tregtare të mallrave nga Serbia në Kosovë, pavarësisht statusit formal të marrëdhënieve tregtare. Të gjitha këto praktika – si ato formale, ashtu edhe joformale – kontribuojnë në krijimin e një mjedisi të pafavorshëm dhe jokonkurrues, duke bërë që tregtia të pengohet jo vetëm përmes barrierave doganore, por edhe përmes formësimit të qëllimshëm të vetëdijes konsumatore.

Megjithëse disa certifikata fitosanitare dhe veterinare janë harmonizuar, siç u përmend më herët, një nga problemet ende të pazgjidhura në shkëmbimin tregtar ndërmjet Serbisë dhe Kosovës lidhet me njohjen e ndërsjellë të certifikatave për produktet e mishit dhe qumështit.
Mungesa e një marrëveshjeje në këto kategori përbën një pengesë shumëvjeçare, e cila prek drejtpërdrejt bizneset dhe konsumatorët në të dy anët. Përpjekjet e mëparshme për zgjidhjen e këtij problemi – përfshirë angazhimin e dhomave ekonomike dhe misioneve ndërkombëtare – ishin afër suksesit, por dështuan për shkak të tensioneve politike dhe vendosjes së masave të reja kufizuese.

Përveç kësaj, është e rëndësishme të theksohet se njohja e ndërsjellë e certifikatave tregtare ndërmjet Kosovës dhe Serbisë është pjesërisht e realizuar edhe në fushën e produkteve mjekësore.
Më 27 qershor 2015, u arrit një marrëveshje për njohjen e ndërsjellë të certifikatave për barnat dhe pajisjet mjekësore, e cila kishte për qëllim normalizimin e tregtisë në këtë sektor, përfshirë regjistrimin e barnave të importuara në përputhje me rregulloret në fuqi. Megjithatë, zbatimi i kësaj marrëveshjeje hasi në vështirësi serioze, pasi Serbia vazhdoi të vendosë pengesa për eksportin nga Kosova.

Më konkretisht, autoritetet serbe nuk lëshonin licenca për eksport dhe regjistrim të produkteve farmaceutike që vinin nga Kosova, ndërsa kompanitë farmaceutike kosovare ishin të detyruara të regjistroheshin si eksportues pranë institucioneve serbe – një proces që shpesh ishte i vështirësuar ose i pamundur. Përveç kësaj, Serbia nuk pranonte dokumentacionin e lëshuar nga institucionet kosovare, nëse në to Kosova nuk përmendej me status neutral, gjë që e ndërlikonte më tej procedurën administrative.

Serbia gjithashtu vazhdon të aplikojë një numër të madh barrierash jo-tarifore ndaj Kosovës, duke përfshirë refuzimin e mallrave me origjinë nga Kosova. Këto pengesa janë të natyrave të ndryshme - nga barrierat teknike tregtare deri te standardet sanitare dhe fitosanitare - dhe shpesh manifestohen përmes refuzimit të etiketave që deklarojnë se produkti është prodhuar në Kosovë ("Prodhuar në Kosovë"), kërkesës për analiza shtesë laboratorike ose mosnjohjes së certifikatave veterinare dhe fitosanitare të lëshuara nga Agjencia e Ushqimit dhe Veterinarisë së Kosovës (AKHV). Tranziti i mallrave gjithashtu has në pengesa të shumta administrative, me procese të gjata inspektimi dhe kontrolli që krijojnë kosto shtesë financiare dhe kohore për eksportuesit e Kosovës, veçanërisht në sektorët e bujqësisë dhe industrisë ushqimore. Përfundim

Tregtia ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, pavarësisht potencialit të saj të madh si katalizator i normalizimit të marrëdhënieve, përballet me sfida serioze që burojnë nga instrumentalizimi politik, masat e njëanshme dhe mungesa e plotë e besimit ndërmjet palëve. Megjithëse kornizat institucionale si CEFTA, Procesi i Berlinit dhe dialogu nën kujdesin e Bashkimit Evropian kanë mundësuar njëfarë përparimi në krijimin e rrjedhave tregtare, pengesa të shpeshta të motivuara politikisht – si taksat, ndalimet e importit dhe barrierat jotarifore – minojnë stabilitetin dhe vazhdimësinë e bashkëpunimit ekonomik.

Bashkëpunimi ndërmjet odave ekonomike të Serbisë dhe Kosovës, së bashku me marrëveshjet e arritura dhe të zbatuara brenda Dialogut, dëshmon se bashkëpunimi ekonomik funksional është i mundur edhe në kushte të marrëdhënieve politike tepër të ndërlikuara. Megjithatë, për ringjalljen e plotë të shkëmbimeve tregtare, është e domosdoshme heqja urgjente e barrierave të mbetura, harmonizimi i standardeve teknike dhe administrative, si dhe forcimi i mekanizmave institucionalë bashkë me zbutjen e tensioneve politike.

Vetëm përmes përkushtimit të qëndrueshëm ndaj interesave të përbashkëta ekonomike, me mbështetje aktive të aktorëve ndërkombëtarë dhe fokus në zbatimin e plotë të marrëveshjeve ekzistuese, tregtia mund të realizojë potencialin e saj të plotë si urë drejt stabilitetit afatgjatë dhe pajtimit ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës.

Shkruan drejtoresha ekzekutive e “Iniciativës së Re Shoqërore” – Jovana Radosavljeviq, për Buletinin e Grupit Punues për Kapitullin 35 të Konventës Kombëtare për BE-në.