Nga Nju Jorku në Prishtinë – ku përfundon mbështetja politike dhe ku fillon e drejta ndërkombëtare?

Shkruan për Kosovo online: Zhelko Shajn

Vizita e presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, në Prishtinë ka hapur sërish një çështje që prej dekadash mbetet një nga më të ndjeshmet në kontinentin evropian – ku përfundon mbështetja politike dhe ku fillon e drejta ndërkombëtare?

Von der Leyen më 1 tetor në Prishtinë foli për perspektivën evropiane të Kosovës, reformat, stabilitetin institucional dhe pajtimin. Ajo iu referua edhe aktgjykimeve të Dhomave të Specializuara në Hagë, duke theksuar se ato kanë të bëjnë me përgjegjësinë individuale dhe se „rezistenca e Kosovës“ nuk ishte objekt i gjykimit. Në të njëjtën kohë, ajo tha se beson në të ardhmen evropiane të Kosovës dhe se Kosova, si vend evropian, mund të bëhet anëtare e Bashkimit Evropian, por theksoi se për përparim nevojiten institucione të qëndrueshme dhe reforma të përshpejtuara.

Albin Kurti kërkoi prej saj mbështetje për marrjen e statusit të kandidatit për anëtarësim në BE. Megjithatë, një status i tillë nuk iu ofrua. Komisioni Evropian vazhdon ta trajtojë Kosovën si kandidate potenciale, ndërsa për përparim të mëtejshëm është e nevojshme të përmbushen kushtet dhe të vazhdojnë hapat institucionalë dhe reformat.

Këtu shfaqet një yll i vogël që mbart një domethënie të madhe politike dhe juridike – Kosova*. Kështu Bashkimi Evropian e shënon Kosovën në gjuhën e tij institucionale, me një formulim neutral ndaj statusit. Në gjuhën politike në Prishtinë flitet për një vend evropian që mund të bëhet anëtar i BE-së, ndërsa në kuadrin formal evropian vazhdon të mos paragjykohet çështja e statusit të tij.

Vetëm disa ditë përpara mbërritjes së Von der Leyen në Prishtinë, presidenti i Këshillit Evropian, Antonio Costa, në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së foli për nevojën e ruajtjes së rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla, Kartën e OKB-së dhe të drejtën ndërkombëtare. Mesazhi i Bashkimit Evropian në Nju Jork ishte se multilateralizmi duhet të mbrohet dhe se e drejta ndërkombëtare duhet të mbetet themeli i marrëdhënieve ndërkombëtare.

Nëse ky parim pranohet si universal, shtrohet pyetja se çfarë ndodh kur të njëjtat kritere zbatohen në rastet që për Perëndimin janë politikisht shumë më të pakëndshme.

Para së gjithash, këtu nuk mund të anashkalohet RF e Jugosllavisë. NATO-ja në vitin 1999 kreu një ndërhyrje ushtarake kundër Republikës së atëhershme Federale të Jugosllavisë pa miratimin e shprehur të Këshillit të Sigurimit të OKB-së për përdorimin e forcës. Arsyetimet politike ishin të ndryshme, por fakti se nuk ekzistonte një rezolutë e Këshillit të Sigurimit që autorizonte përdorimin e forcës mbetet pjesë e debatit juridiko-ndërkombëtar për atë ngjarje.

Prandaj, kur në selinë e OKB-së flitet për universalitetin e së drejtës ndërkombëtare, natyrshëm shtrohet pyetja: a vlejnë të njëjtat kritere të së drejtës ndërkombëtare edhe për vitin 1999?

Nuk bëhet fjalë për barazimin e të gjitha krizave ndërkombëtare. Lufta në Ukrainë, ndërhyrja e NATO-s kundër RF të Jugosllavisë, çështja e Grenlandës apo konfliktet në Lindjen e Mesme kanë rrethana të ndryshme historike, politike dhe juridike. Por pikërisht për shkak se rrethanat janë të ndryshme, universaliteti i së drejtës ndërkombëtare nënkupton kritere të qarta juridike për secilën prej tyre. Në të kundërtën, hapet mundësia për zbatimin selektiv të parimeve.

Dhe më pas kthehemi në Prishtinë. Von der Leyen nuk tha se Bashkimi Evropian e ka ndryshuar qëndrimin e tij formal ndaj statusit të Kosovës. Nuk u ofrua ndonjë status i ri juridiko-ndërkombëtar, anëtarësim në OKB apo status kandidati për anëtarësim në BE. U konfirmua perspektiva evropiane, por mesazhi politik ka një peshë të veçantë. Kur presidentja e Komisionit Evropian flet për Kosovën si një vend evropian që mund të bëhet anëtar i BE-së, kjo është më shumë sesa një formulim teknik për fondet, reformat apo integrimin ekonomik.

Prandaj shtrohet pyetja: si përputhet vizioni politik për të ardhmen evropiane të Kosovës me faktin se statusi i saj ndërkombëtar nuk është pranuar universalisht dhe se vetë BE-ja përdor një shënim neutral ndaj statusit?

Pesë shtete anëtare të BE-së – Spanja, Greqia, Rumania, Sllovakia dhe Qiproja – nuk e njohin pavarësinë e shpallur në mënyrë të njëanshme të Kosovës. Në të njëjtën kohë, çështja e Kosovës mbetet pjesë e sistemit të Kombeve të Bashkuara. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit vazhdon të jetë në fuqi, ndërsa për statusin përfundimtar nuk ekziston konsensus universal ndërmjet shteteve anëtare të OKB-së.

Shto një përfundim më të fortëZbut pohimet juridike kategoričke

Prandaj, nuk mund të thuhet se vizita e Ursula von der Leyen në Prishtinë përbënte njohje formale të pavarësisë së Kosovës nga ana e BE-së. Por nuk mund të shpërfillet as pesha politike e mesazhit të saj. Pikërisht këtu takohen Prishtina dhe Nju Jorku: në Prishtinë flitet për të ardhmen evropiane të Kosovës, ndërsa në Nju Jork këmbëngulet në respektimin e së drejtës ndërkombëtare, Kartës së OKB-së dhe rendit multilateral të bazuar në rregulla. Në dokumentet evropiane mbetet ylli që nuk e paragjykon statusin, ndërsa në OKB vazhdon të ekzistojë Rezoluta 1244.

Dhe mes gjithë kësaj – Beogradi dhe Prishtina ende nuk kanë arritur një marrëveshje gjithëpërfshirëse, juridikisht të detyrueshme, për normalizimin e marrëdhënieve.

Ky është paradoksi evropian i çështjes së Kosovës. Jo domosdoshmërisht një kontradiktë ndërmjet Ursula von der Leyen dhe Antonio Costas, sepse ata flasin nga kontekste të ndryshme institucionale, por një tension ndërmjet dy mesazheve evropiane: mbështetjes politike për të ardhmen evropiane të Kosovës dhe këmbënguljes se rendi ndërkombëtar mbështetet në rregulla universale.

Pikërisht për këtë arsye, rasti i RF të Jugosllavisë i vitit 1999 vazhdon të jetë i rëndësishëm. Nëse sot thuhet se e drejta nuk duhet të varet nga përshtatshmëria politike, atëherë duhet të jetë e mundur të flitet edhe për ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999. Nëse thuhet se sovraniteti dhe integriteti territorial janë parime universale, atëherë duhet të shpjegohet se si zbatohen ato në raste të ndryshme historike. Nëse këmbëngulet në qëndrueshmëri dhe konsekuencë, atëherë ky parim duhet të vlejë edhe kur është politikisht i pakëndshëm.

Kjo nuk është një çështje vetëm për Serbinë. Është një çështje për sistemin ndërkombëtar. Sepse, nëse e drejta ndërkombëtare zbatohet në mënyra të ndryshme në varësi të faktit se kush është aleat, kush kundërshtar, kush fuqi e madhe dhe kush shtet i vogël, atëherë humbet besimi në rendin ndërkombëtar të bazuar në rregulla.

Dhe pikërisht për këtë arsye, një yll pas emrit vazhdon të ketë një peshë më të madhe sesa duket në shikim të parë. Kosova* – një shenjë e vogël që, në një rresht të dokumentit evropian, ruan të gjithë mosmarrëveshjen ndërmjet politikës dhe së drejtës, ndërmjet Prishtinës dhe Nju Jorkut, ndërmjet perspektivës evropiane dhe Rezolutës 1244, ndërmjet realitetit politik dhe konsensusit ndërkombëtar.

Prandaj, siç duket, do të rrjedhë ende shumë ujë nëpër lumenjtë e botës përpara se çështja e statusit përfundimtar të Kosovës dhe Metohisë të mbyllet vërtet. Sepse Ballkani ka treguar se një vendim politik mund të merret brenda një dite, por një mosmarrëveshje juridiko-ndërkombëtare mund të zgjasë me breza.

Dhe ylli – ai yll i vogël që Bashkimi Evropian vazhdon ta përdorë – ndoshta tregon më së miri se sa e gjatë është rruga deri te përgjigjja përfundimtare.