Një këndvështrim i ri i Uashingtonit për partneritetin me Serbinë

Raporti zyrtar i Departamentit Amerikan të Shtetit, i dërguar Kongresit të SHBA-së si një hartë orientuese e politikës amerikane ndaj Ballkanit Perëndimor, konfirmon një ndryshim të thellë në qasjen ndaj Serbisë, nga një marrëdhënie e ngarkuar me çështje të hapura drejt një marrëdhënieje të bazuar në interesa të përbashkëta.

Ndërsa vëmendja e opinionit publik botëror është e përqendruar te lufta në Ukrainë, konfliktet në Lindjen e Mesme dhe rivaliteti në rritje mes fuqive të mëdha, një dokument i publikuar në Uashington kaloi pothuajse pa u vënë re. Bëhet fjalë për raportin zyrtar të Departamentit të Shtetit drejtuar Kongresit të SHBA-së me titullin “United States Policy to Promote Regional Stability and Prosperity in the Western Balkans”, i cili përbën një lloj harte rrugore të politikës amerikane ndaj Ballkanit Perëndimor në periudhën e ardhshme. Për Serbinë, ky dokument ka një rëndësi shumë më të madhe sesa mund të duket në shikim të parë.

Rëndësia e tij nuk qëndron te formulimet e veçanta, por te fakti se ai konfirmon një ndryshim të thellë në qasjen e Uashingtonit ndaj Serbisë – nga një marrëdhënie që për vite me radhë ishte e ngarkuar me çështje të hapura, drejt një marrëdhënieje që gjithnjë e më shumë bazohet në interesa të përbashkëta, dialog strategjik dhe bashkëpunim afatgjatë. Pikërisht për këtë arsye, ky dokument vlen të lexohet jo vetëm për atë që thotë në mënyrë eksplicite, por edhe për drejtimin që u jep marrëdhënieve të ardhshme midis Serbisë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Së pari, dokumenti konfirmon diçka që mund të ishte vërejtur tashmë gjatë muajve të parë të punës së administratës së re amerikane – epoka e “ndërtimit të shteteve”, tutorisë ndërkombëtare dhe proceseve të pafundme të mbikëqyrjes politike të Ballkanit po i afrohet fundit. Në një nga fjalitë kyçe thuhet se “periudha e nation-building amerikan ka përfunduar”. Në pamje të parë, kjo mund të duket si një formulim në një dokument administrativ të gjerë. Megjithatë, ai zbulon një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën se si Uashingtoni e sheh sot Ballkanin Perëndimor dhe rolin e tij në rajon. Me fjalë të tjera, Shtetet e Bashkuara nuk dëshirojnë më të jenë administratori i rajonit. Fokusi i tyre tani është te stabiliteti, interesat ekonomike, investimet dhe partneritetet që sjellin rezultate konkrete.

Pikërisht këtu qëndron dallimi më i madh krahasuar me shumicën e dokumenteve që gjatë njëzet viteve të fundit kanë përcaktuar politikën amerikane ndaj Serbisë. Gjatë dy dekadave pas ndryshimeve demokratike të vitit 2000, Serbia në shumë raporte, strategji dhe debate të Kongresit amerikan është parë kryesisht përmes tri temave: Kosovës, demokratizimit dhe harmonizimit të politikës së jashtme me Perëndimin. Fokusi ishte te reformat, kushtet politike dhe çështjet që shpesh paraqiteshin si pengesa për zhvillimin e mëtejshëm të marrëdhënieve. Veçanërisht pas fillimit të luftës në Ukrainë në vitin 2022, një pjesë e konsiderueshme e analizave amerikane e shihte Serbinë kryesisht përmes prizmit të marrëdhënieve të saj me Rusinë. Diskutimet përqendroheshin te sanksionet kundër Moskës, varësia energjetike, ndikimi mediatik rus dhe harmonizimi me qëndrimet e politikës së jashtme të Bashkimit Evropian. Në disa dokumente të Kongresit dhe të qendrave me ndikim kërkimor, Serbia shpesh paraqitej si një sfidë që duhej zgjidhur ose si një shtet sjellja e të cilit kërkonte presion shtesë ndërkombëtar.

Në dokumentin e ri, toni është krejtësisht ndryshe. Serbia nuk paraqitet si një problem që duhet zgjidhur, por si një partner me të cilin mund të realizohen interesa të përbashkëta.

Ndoshta fjalia më e rëndësishme gjendet në pjesën që flet për aktivitetet e ardhshme të administratës amerikane: “Administrata planifikon që gjatë vitit 2026 të zhvillojë dialogje me Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë.” Një formulim që në dukje duket teknik, në fakt ka peshë të madhe politike. Kjo do të thotë se dialogu strategjik midis Serbisë dhe Shteteve të Bashkuara është bërë pjesë e politikës zyrtare të administratës amerikane. Formate të tilla zakonisht krijohen me shtete me të cilat ekziston synimi për t’i ngritur marrëdhëniet në një nivel më të lartë dhe për t’i institucionalizuar ato. Vetë fakti që Serbia gjendet ndër shtetet me të cilat administrata amerikane planifikon një dialog të institucionalizuar flet më shumë sesa shumë deklarata politike dhe komunikata diplomatike.

Nga bisedat që kemi zhvilluar për muaj të tërë në Uashington me përfaqësues të administratës, Kongresit, komunitetit të biznesit dhe instituteve kryesore analitike (think-tank), mund të vërehet një ndryshim i rëndësishëm i fokusit. Serbia sot po shihet gjithnjë e më shpesh përmes prizmit të energjetikës, zhvillimit të infrastrukturës për inteligjencën artificiale, qendrave të të dhënave dhe stabilitetit rajonal, ndërsa gjithnjë e më rrallë vetëm përmes çështjeve të hapura politike nga e kaluara.

Nuk është rastësi që energjia dhe infrastruktura digjitale janë bërë ndër temat më të rëndësishme në qarqet politike dhe të biznesit amerikan. Në epokën e inteligjencës artificiale, disponueshmëria e energjisë po bëhet një nga parakushtet kryesore të konkurrueshmërisë teknologjike dhe zhvillimit ekonomik. Pikërisht për këtë arsye, Ambasada e Republikës së Serbisë në Uashington gjatë muajve të fundit është përpjekur të promovojë më tej potencialet zhvillimore të Serbisë, kapacitetet e saj infrastrukturore dhe rëndësinë strategjike për rajonin. Fakti që të njëjtat tema sot gjenden edhe ndër prioritetet e përmendura në dokumentin e Departamentit të Shtetit tregon se një qasje e tillë nuk ka qenë pa rezultate.

Një segment po aq i rëndësishëm i dokumentit lidhet me ekonominë dhe energjetikën. Administrata amerikane e sheh Ballkanin Perëndimor si një rajon me potencial të konsiderueshëm ekonomik, korridore të rëndësishme transporti, burime natyrore dhe një sektor teknologjik në zhvillim. Brenda këtij kuadri, Serbia zë një vend të veçantë. Edhe më i rëndësishëm është pjesa e dokumentit që i kushtohet energjetikës.

Si bazë e bashkëpunimit të ardhshëm përmendet marrëveshja ndërqeveritare ndërmjet Serbisë dhe SHBA-së për infrastrukturën energjetike nga viti 2024. Përmenden gazi natyror i lëngshëm amerikan, energjia bërthamore, reaktorët e vegjël modularë, projektet hidroenergjetike dhe infrastruktura e re që duhet të lidhë rajonin me tregun energjetik evropian. Nuk është rastësi që pikërisht energjetika zë vend qendror në dokument. Sot Uashingtoni e sheh sigurinë energjetike si një çështje të sigurisë kombëtare, konkurrueshmërisë ekonomike dhe stabilitetit gjeopolitik. Në këtë kuptim, Serbia njihet si një partner i rëndësishëm, ndërsa marrëveshjet dhe projektet ekzistuese përbëjnë bazën për bashkëpunim të mëtejshëm. Të gjitha tregojnë se energjetika do të përfaqësojë shtyllën e parë dhe më të rëndësishme të dialogut strategjik të ardhshëm ndërmjet Serbisë dhe Shteteve të Bashkuara.

Në këtë kontekst, rëndësi marrin edhe projektet e mëdha infrastrukturore dhe energjetike që mund të kontribuojnë në stabilitetin afatgjatë dhe ndërlidhjen e rajonit. Ndër to përmendet shpesh edhe projekti “Gjerdapi 3” (Đerdap 3), i cili mund të përmirësojë kapacitetet për ruajtjen e energjisë dhe të forcojë më tej sigurinë energjetike të Serbisë dhe rajonit. Nga këndvështrimi i Uashingtonit, projekte të tilla kanë një rëndësi më të gjerë sesa vetë investimet, pasi ato përputhen me konceptin e sigurisë energjetike, zhvillimit teknologjik dhe lidhjes rajonale. Nga ky këndvështrim, bashkëpunimi energjetik ndërmjet Serbisë dhe Shteteve të Bashkuara nuk është më vetëm çështje e projekteve individuale. Ai po bëhet një nga elementet kyçe të partneritetit strategjik të ardhshëm midis dy shteteve.

Vetëm pas kësaj vjen segmenti i dytë i rëndësishëm – bashkëpunimi në fushën e sigurisë. Administrata amerikane thekson në mënyrë eksplicite se do të vazhdojë të zgjerojë bashkëpunimin në siguri dhe mbrojtje me Serbinë. Është përdorur termi “expand” (zgjeroj), dhe jo thjesht të ruhet niveli ekzistues i bashkëpunimit. Kjo konfirmon se bashkëpunimi ndërmjet Serbisë dhe SHBA-së në fushën e mbrojtjes nuk është më një temë dytësore, por një nga shtyllat kryesore të marrëdhënieve dypalëshe. Nga partneriteti me Gardën Kombëtare të Ohajos deri te trajnimet e përbashkëta, arsimi ushtarak dhe projektet e mundshme të reja, ekziston qartë hapësirë për avancimin e bashkëpunimit. Veçanërisht e rëndësishme është se një formulim i tillë paraqitet në një dokument të administratës që njëkohësisht këmbëngul që partnerët evropianë të marrin më shumë përgjegjësi për sigurinë e tyre. Në këtë kontekst, Serbia nuk shihet si një sfidë, por si një partner me të cilin mund të ndërtohet bashkëpunim reciprokisht i dobishëm.

Një pjesë e rëndësishme e dokumentit i kushtohet gjithashtu stabilitetit rajonal. Shtetet e Bashkuara konfirmojnë mbështetjen për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, por mënyra se si është formuluar kjo është dukshëm e ndryshme nga qasjet e mëparshme. Flitet për nevojën e arritjes së një “marrëveshjeje të negociuar dhe të qëndrueshme, të pranueshme për të dyja palët”. Në tekst nuk gjenden formulimet që në vitet e kaluara shpesh përbënin pikënisjen e diskutimeve për Kosovën. Theksi vihet te negociatat, qëndrueshmëria e zgjidhjes dhe pranueshmëria për të dyja palët, gjë që përfaqëson një ton dukshëm të ndryshëm nga ai me të cilin jemi mësuar. Kjo nuk do të thotë se çështja e Kosovës ka humbur rëndësinë për administratën amerikane. Por do të thotë se ajo nuk është më prizmi i vetëm përmes të cilit shihet Serbia.

Ndoshta pikërisht kjo është ndryshimi më i madh që përmban ky dokument. Për herë të parë pas shumë vitesh, Serbia në një dokument të rëndësishëm zyrtar të administratës amerikane nuk shihet pothuajse ekskluzivisht përmes çështjes së Kosovës, reformave demokratike ose marrëdhënieve me Rusinë. Në vend të kësaj, në plan të parë vijnë fushat ku ekzistojnë interesa të përbashkëta – energjetika, tregtia, infrastruktura, investimet dhe siguria.

Natyrisht, dokumenti identifikon shumë qartë Rusinë dhe Kinën si sfiduesit kryesorë të interesave amerikane në rajon. Moska akuzohet për përdorimin e levave energjetike, ndikimit politik dhe nxitjen e paqëndrueshmërisë, ndërsa Kina shihet përmes prizmit të depërtimit ekonomik, kredive dhe projekteve infrastrukturore. Megjithatë, as në këtë pjesë Serbia nuk paraqitet si problem. Përkundrazi, Serbia shfaqet si një shtet me të cilin Shtetet e Bashkuara dëshirojnë të bashkëpunojnë pikërisht për realizimin e objektivave të tyre strategjikë në rajon.

Rëndësia e dokumentit bëhet edhe më e qartë kur krahasohet me parashikimet e shumta që janë dëgjuar gjatë muajve të fundit në Serbi. Pas miratimit të NDAA-së (National Defense Authorization Act), ligjit vjetor me të cilin Kongresi përcakton prioritetet dhe financimin e mbrojtjes amerikane për vitin fiskal 2026, një pjesë e skenës politike dhe mediatike serbe njoftonte me bindje të madhe vendosjen e sanksioneve amerikane ndaj aktorëve politikë dhe ekonomikë në Serbi. Njëkohësisht u shfaqën pretendime se Uashingtoni po përgatit një iniciativë të re për zgjidhjen përfundimtare të çështjes së Kosovës dhe se do të pasonte një presion i fortë diplomatik ndaj Beogradit. Megjithatë, përmbajtja e dokumentit zyrtar të Departamentit të Shtetit paraqet një tablo ndryshe. Në të nuk ka paralajmërime për sanksione të reja, ultimatume apo rikthim në politikën e tutorisë ndërkombëtare që për dekada ka formësuar qasjen ndaj rajonit. Në vend të kësaj, theksi vihet te bashkëpunimi ekonomik, siguria energjetike, ndërlidhja infrastrukturore dhe zhvillimi i partneriteteve institucionale.

Kjo, natyrisht, nuk do të thotë se ndërmjet Serbisë dhe Shteteve të Bashkuara nuk ka më çështje të hapura apo se të gjitha dallimet janë tejkaluar. Por do të thotë se marrëdhëniet po shihen gjithnjë e më shumë përmes fushave ku ekzistojnë interesa të përbashkëta dhe përfitime reciproke. Pikërisht për këtë arsye ky dokument është i rëndësishëm. Jo për shkak të formulimeve të veçanta, por sepse tregon drejtimin në të cilin po lëviz politika amerikane ndaj Serbisë. Ky drejtim sot është më shumë i orientuar drejt partneritetit sesa kushtëzimit, më shumë drejt projekteve të përbashkëta sesa mosmarrëveshjeve të së kaluarës.

Nëse ky potencial do të shndërrohet në një partneritet strategjik të qëndrueshëm, do të varet nga vendimet që do të marrin si Beogradi ashtu edhe Uashingtoni në vitet që vijnë. Por për herë të parë pas një kohe të gjatë, drejtimi i zhvillimit të marrëdhënieve duket më i qartë se kurrë më parë.

Shkruan për gazetën “Politika” ambasadori i Serbisë në SHBA, Dragan Shutanovac