Aleancat ushtarake në rajon: Fragmentim apo “balancim” i Ballkanit Perëndimor?

Brenda vetëm dhjetë ditësh në Ballkanin Perëndimor janë lidhur dy aleanca ushtarake. Të parën, në formë deklarate, e kanë nënshkruar Shqipëria, Kroacia dhe Kosova, ndërsa të dytën, përmes një marrëveshjeje për bashkëpunim ushtarak – Serbia dhe Hungaria. Bashkëbiseduesit e Kosovo online e interpretojnë në mënyra të ndryshme thelbin e tyre. Për disa, kjo është një fragmentim i ri i këtij pjesë të Evropës që mund të çojë në konfrontime të reja, ndërsa për të tjerët është një “balancim i forcave” në rajon që synon të parandalojë konfliktet e ardhshme.

Shkruan: Gjorgje Baroviq

Memorandumi trepalësh në fushën e mbrojtjes ndërmjet ministrive të Mbrojtjes së Shqipërisë, Kosovës dhe Kroacisë u nënshkrua në Tiranë më 18 mars. Më pas, më 1 prill në Beograd, në prani të presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, u nënshkrua marrëveshja në fushën e mbrojtjes midis Serbisë dhe Hungarisë.

Gjenerali shqiptar në pension, Esad Çolaku, deklaroi se marrëveshja trepalëshe nga Tirana është një “sinjal i qartë për Serbinë dhe për shtetet e tjera që mund të kenë pretendime territoriale në Ballkan”.

Ndërkohë, ministri i Mbrojtjes së Shqipërisë, Piro Vengu, e ka cilësuar këtë marrëveshje me Kroacinë dhe Kosovën si një “aleancë trepalëshe krejtësisht natyrale”.

Për shkak të nënshkrimit të kësaj marrëveshjeje në Tiranë, Ministria e Punëve të Jashtme e Serbisë ka dërguar një kërkesë urgjente homologëve në Kroaci dhe Shqipëri, duke theksuar se janë ndërmarrë hapa që “komprometojnë stabilitetin rajonal”.

“Në cilësinë e një shteti garant i paqes dhe neutralitetit ushtarak në Ballkan, Serbia me të drejtë kërkon përgjigje për natyrën dhe qëllimet e kësaj bashkëpunimi në fushën e sigurisë. Veçanërisht shqetësuese është fakti që ky aleancë ushtarake është formuar pa konsultime me Beogradin, duke përfshirë drejtpërdrejt një strukturë që nuk ka legjitimitet ndërkombëtar dhe që përbën një kërcënim për sigurinë e popullit serb dhe gjithë rajonit,” thuhet në njoftimin e MPJ-së së Serbisë.

Duke komentuar zhvillimet e reja në Ballkanin Perëndimor, ish-këshilltari amerikan për siguri kombëtare, John Bolton, deklaroi se nuk beson se duhet të ketë ndonjë aleancë ushtarake tjetër në Evropë përveç NATO-s, duke theksuar se çdo alternativë tjetër ushtarake, për çfarëdo arsyeje, kundër Serbisë apo ndokujt tjetër, do të përbënte “një hap të vërtetë prapa”.

Në anën tjetër, sekretari i përgjithshëm i NATO-s, Mark Rute, tha se kjo Aleancë nuk ka asnjë lidhje me këto zhvillime.

“NATO nuk është pjesë e kësaj. Kemi parë mjaft marrëveshje të tilla kohët e fundit, edhe tani në Tiranë mes Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës. NATO nuk është pjesë e kësaj,” tha shkurt Rute.

Balancimi

Për analistin politik nga Tirana, Ben Andoni, përfundimi i një aleance ushtarake mes Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës është një “përpjekje për të balancuar forcat” në Ballkanin Perëndimor.

"Kjo duket si një përpjekje konkrete për të balancuar forcat në Ballkan. Është e vërtetë që kjo lloj iniciative bie disi në kundërshtim me atë që përfaqëson NATO, por aleancat e vogla të vendeve tona shkojnë përtej një marrëveshjeje të thjeshtë ushtarake. Kështu duan të mbijetojnë vendet tona në një kohë kur rendi botëror po kalon shumë probleme", deklaroi Andoni për Kosovo online.

Ai shpjegon se pavarësisht se kjo aleancë ushtarake trepalëshe ende nuk është formale, ajo sërish dërgon një mesazh të qartë në radhë të parë për Serbinë.

Andoni pret që së shpejti t'i bashkohen edhe vendet e tjera të Ballkanit.

“Ata përballen me Serbinë, e cila nga viti 2023 ka marrëveshje me Hungarinë, një vend i fuqishëm në NATO dhe në Bashkimin Evropian. Së fundmi këto dy vende e kanë materializuar gjithnjë e më shumë këtë marrëveshje. Ndërkohë, Bullgaria do t'i bashkohet së shpejti kësaj nisme shqiptare, dhe ndoshta Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi në të ardhmen. Kjo tregon se vendet e Ballkanit po bëjnë lëvizje që për momentin nuk mund të shpjegohen plotësisht”, vëren Andoni.

Bashkëpunimin mes Shqipërisë dhe Kroacisë ai e sheh nga disa aspekte.

Së pari, thekson ai, ato i lidh qëndrimi i njëjtë që kanë ndaj Serbisë.

“Pavarësisht iniciativave të Ballkanit të Hapur apo Procesit të Berlinit, ato e shohin Serbinë si problematike,” sqaron Andoni.

Lidhja tjetër e rëndësishme në bashkëpunimin mes Shqipërisë dhe Kroacisë është zhvillimi i industrisë ushtarake.

“Po mendohet për përmirësimin e infrastrukturës sonë ushtarake, e cila aktualisht është ‘në gjumë’. Në bashkëpunim me Kroacinë, industria ushtarake mund të ndihmojë ekonomikisht Shqipërinë, të sjellë përfitime për vendin tonë, për Kroacinë, por edhe për Kosovën, e cila ka nevojë edhe më të madhe përballë sfidave me Serbinë. Po shohim se biznesi ushtarak po fiton gjithnjë e më shumë rëndësi në rajonin tonë. E vërteta është që Serbia na ka kaluar në këtë drejtim, për nga interesi për këtë industri, për nga fuqia dhe mbi të gjitha për nga marrëveshjet që ka arritur në këtë aspekt,” thekson Andoni.

Ai është i bindur se marrëveshja ushtarake trepalëshe ka rëndësi jetike për Shqipërinë, por edhe më shumë për Kosovën.

“Nuk kam parë një hap më të rëndësishëm nga Shqipëria për Kosovën sesa kjo nismë ushtarake, sepse sot flitet shumë për reduktimin e forcave amerikane. Pjesërisht për shkak të pozicionit amerikan, por edhe për shkak të marrëdhënieve gjithnjë e më të ngushta mes SHBA-së dhe Serbisë. Kjo e bën Kosovën gjithnjë e më të ekspozuar ndaj asaj që mund të ndodhë në të ardhmen. Por kjo vlen edhe për të ardhmen e Shqipërisë. Në këtë mënyrë, forma më e madhe e ndihmës mund të jepet pavarësisht nenit 5 të NATO-s, i cili flet për unitet në rast sulmi ndaj një prej anëtarëve të Aleancës. Por, ky nen pothuajse është harruar dhe është vetëm formalisht në fuqi”, saktëson Andoni.

(Mos)balancimi

Në mënyrë të ngjashme mendon edhe eksperti i sigurisë nga Prishtina, Nuredin Ibishi.

Në intervistën për Kosovo online, ai vlerësoi se aleanca trepalëshe nga Tirana ishte rezultat i një ekuilibri të prishur të fuqive në rajon.

"Është prishur ekuilibri i fuqisë në rajon. Ka pasur një çekuilibër të fuqisë që këto aleanca të jenë më mbrojtëse. Është arritur një marrëveshje për mbrojtjen e përbashkët dhe investime të tjera në industrinë e prodhimit të armëve dhe municionit", thotë Ibishi.

Ai saktëson se nuk ka “asgjë të keqe” në aleancën e Kosovës me Kroacinë dhe Shqipërinë për faktin se anëtarët e NATO-s përbëjnë shtyllën kurrizore.

“NATO tashmë është prezente këtu, dhe dy nga tre vendet janë në NATO. Kosova nuk është ende sepse forcat e armatosura të Kosovës janë në fazën e tranzicionit dhe në një të ardhme të parashikueshme do të hyjnë në fazën që i paraprin anëtarësimit në NATO, në programin Partneriteti për Paqe”, ka saktësuar ai.

Ai beson se aleanca ushtarake e Serbisë dhe Hungarisë është rezultat i një “revansh” për deklaratën e trefishtë, por edhe se ajo përbën një rrezik më të madh për shkak të “pretendimeve të Serbisë ndaj Kosovës dhe BeH”.

“Kjo aleancë e parë mes Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës ka më shumë mbrojtje sepse nuk ka pretendime territoriale ndaj asnjë vendi, por kjo aleancë e dytë mund të jetë disi ndryshe, sepse Serbia ka pretendime ndaj Kosovës dhe vendeve të tjera, ndaj Bosnjës dhe Hercegovinës, veçanërisht ndaj Republikës Sërpska.Në këtë kuptim, ky është një lloj ekuilibri për një kohë”, tha Ibishi.

Kuptimi i aleancës treshe shihet edhe në faktin se Kroacia për një kohë të gjatë ka qenë lidere ushtarake në rajon, por se ndërkohë Serbia e ka tejkaluar atë, për çka dëshmojnë edhe të dhënat nga portali ushtarak Global Firepower.

“Megjithatë, unë nuk shoh asnjë rrezik nga këto aleanca, sepse gjithsesi aleanca e NATO-s është më e fuqishmja dhe brenda saj ekziston Neni 5 që parasheh mbrojtje të përbashkët,” sqaroi ky ekspert për siguri.

I pyetur nëse kjo nënkupton edhe një ndarje ushtarake në Ballkanin Perëndimor, Ibishi thotë se Hungaria nuk ka asnjë interes në këtë rajon.

“Serbia ka marrëdhënie miqësore me Hungarinë edhe për shkak të qasjes ndaj Rusisë, sepse të dyja vendet kanë një lloj partneriteti dhe nuk kanë shpallur ose miratuar sanksione ndaj Rusisë. Edhe nga ajo anë kanë një përputhje qëndrimesh. Kjo është një aleancë që është lidhur mes dy autoriteteve, Vuçiq dhe Orban,” beson Ibishi.

Grupimi

Megjithatë, këshilltari i lartë i Fondit ISAK, Marko Savkoviq, vlerëson se pavarësisht se marrëveshjet e nënshkruara nuk janë aleanca reale ushtarake, ky grupim i vendeve të Ballkanit Perëndimor nuk është i mirë dhe çon në konfrontime të ardhshme.

“Këto nuk janë aleanca të vërteta ushtarake. Një gjë është një deklaratë, dhe një tjetër është një marrëveshje që është një shtesë e bashkëpunimit ushtarak ekzistues dhe të zhvilluar në mënyrë bilaterale. Nëse do të kërkonim prapavijën, do të thosha se këtu kemi të bëjmë me një afrim të aktorëve që mendojnë në mënyrë të ngjashme, që e shohin në mënyrë të ngjashme rajonin ku jetojmë – politikisht, madje edhe ideologjikisht, në rastin e Serbisë dhe Hungarisë janë të afërt”, thotë Savkoviq për Kosovo online.

Eështë i bindur se marrëveshja ushtarake mes Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës detyroi Beogradin dhe Budapestin të përgjigjen në mënyrë të ngjashme.

"Natyrisht, është mjaft serioze që detyroi Beogradin dhe Budapestin të afrohen edhe më shumë. Prandaj, le të bëjnë edhe një marrëveshje që ndoshta nuk është planifikuar për një publik të tillë nënshkrues dhe le t'i dërgojnë një mesazh kësaj pale në atë mënyrë", beson Savkoviq.

Ai nuk i konsideron grupime të tilla ushtarake të mira për rajonin.

"Sigurisht që nuk është mirë për rajonin sepse të jep përshtypjen se është një grupim që nesër mund të çojë në një lloj konfrontimi. Dhe thirrjet, deklaratat se marrëveshjet nuk janë të drejtuara kundër askujt fatkeqësisht nuk duken mjaft bindëse për asnjërën palë", thekson Savkoviq.

Duke komentuar pohimin e Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s Mark Rute se kjo Aleancë nuk ka lidhje me këto marrëveshje, Savkoviq thotë se kjo është e vërtetë pavarësisht se shumica e vendeve nënshkruese janë në këtë aleancë.

“Nato nuk ka asnjë lidhje me këtë. Nëse flasim për deklaratën e tri palëve, ajo është Prishtina, pra Kosova, të cilën disa anëtarë të NATO-s nuk e njohin. Pastaj, NATO nuk ndërhyn, këto janë çështjet e brendshme të anëtarëve të saj, konkretisht Kroacisë dhe Shqipërisë, të cilat vendosin se si do ta bëjnë politikën e tyre të mbrojtjes pavarësisht nga NATO. Dhe kjo nuk mund të thuhet veçanërisht për Serbinë, e cila vazhdimisht e shpall atë neutralitet ushtarak”, beson ky analist.

Nga ana tjetër, Hungaria, pavarësisht se është anëtare e NATO-s – është një përjashtim (outlier).

“Ajo është një shtet që ndjek një politikë të jashtme e cila, do të thosha, ndryshon mjaft nga ajo që është mendimi kryesor dhe mënyra e udhëheqjes së politikës në Perëndim sot”, përfundon Savkoviq.

Defragmentimi

Ish-ambasadori dhe analisti maqedonas Risto Nikovski është i bindur se marrëveshjet ushtarake të nënshkruara së fundmi paraqesin fragmentim të mëtejshëm të rajonit dhe çojnë në konfrontime të reja.

“Absolutisht, kjo është një ndarje e re dhe këto janë konfrontime të reja. Sipas bindjes sime të thellë, krejtësisht të panevojshme, sepse na kishte gëzuar fakti që pothuajse të gjitha vendet nga Ballkani – si ato që janë tashmë anëtare të unionit, ashtu edhe këto gjashtë që nuk janë – kishin një orientim euroatlantik të përbashkët, gjë që për herë të parë në histori i kishte vendosur të gjitha në të njëjtën linjë. Megjithatë, politika e gabuar e Brukselit, e cila i la këto gjashtë vende kandidate në baltë, duke i mbajtur për shumë gjatë në dhomën e pritjes, të gjitha këto politika të gabuara të Brukselit janë në thelb çelësi i këtyre ndarjeve të reja, i këtyre përplasjeve të reja, dhe në fund të ditës, Brukseli do ta paguajë përsëri çmimin”, thotë Nikovski për Kosovo online.

Ai beson se marrëveshjet ushtarake të nënshkruara së fundmi, fillimisht ndërmjet Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës, e më pas Serbisë dhe Hungarisë, nuk janë "absolutisht rastësi" dhe se ka një "sfond" që nuk është i qartë për momentin.

Por një shenjë e qartë se ka hyrë në një “proces militarizimi” shpjegohet jo vetëm me vendimin e SHBA-së që anëtarët e NATO-s të ndajnë pesë për qind të PBB-së së tyre në të ardhmen, por edhe me synimin e BE-së për të ndarë qindra milionë euro për industrinë ushtarake.

Ai e konsideron shqetësuese marrëveshjen ushtarake mes Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës.

"Kjo duhet të na shqetësojë ne në rajon. E dini, kur dy shtete nënshkruajnë marrëveshje për bashkëpunim në mbrojtje, është një gjë normale. Por kur tre vende janë tashmë në tryezë, tashmë është një pakt, dhe tregon një lloj rigrupimi që sigurisht nuk është i rastësishëm dhe sigurisht ka disa qëllime dhe synime të veçanta", thekson Nikovski.

Ai shprehet i bindur se ky është një fragmentim i ri i rajonit, pavarësisht se nuk është e qartë nëse marrëveshja në fushën e bashkëpunimit ushtarak ndërmjet Serbisë dhe Hungarisë është pasojë e marrëveshjes trepalëshe ndërmjet Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës.

"Sidoqoftë, është një fragmentim i ri i rajonit dhe në situatën e dhënë, pasi Maqedonia dhe Mali i Zi tashmë janë pjesë e NATO-s dhe disi të mbuluara nga ai këndvështrim, ka mbetur vetëm Bosnja dhe Hercegovina. Të gjitha këto lëvizje të fundit duhet të quhen mbrojtëse dhe ju e dini se mbrojtja shpesh zbret edhe në agresion edhe në sulm. Këto marrëveshje po çojnë në mënyrë shqetësuese në ndarje të mëtejshme në rajon”, thotë ish-ambasadori maqedonas.

Ai paralajmëron se konflikti kryesor është ndërmjet Kroacisë dhe Serbisë, por se “taktikat” e Kosovës janë shqetësuese.

“Konflikti do të jetë kryesisht ndërmjet Kroacisë dhe Serbisë, sepse është armiqësi e thjeshtë dhe përgjithësisht ky pakt trepalësh apo de facto mund të drejtohet vetëm kundër Serbisë. E dini, çështja e Kosovës mbetet e padefinuar, këtu ka stagnim të plotë, nuk ka përparim, dhe baza është mosgatishmëria e Kosovës për të përmbushur obligimet e saj dhe për të kërkuar zgjidhje me Serbinë. Kurti e bën politikën e tij, duke kundërshtuar dhe konfrontuar shpeshherë SHBA-në, e cila është mentori i tij. Sa është taktikë, sa është thelbi, nuk mund të jeni kurrë i sigurt, por gjithsesi ka zhvillime shqetësuese, ndarje të reja në rajon që sigurisht nuk do të na sjellin asgjë të mirë”, saktëson Nikovski.

Ai e sheh marrëveshjen ushtarake nga Tirana si pjesë e një strategjie me origjinë nga Kroacia.

"Në këtë rast konkret, baza është sigurisht vendore dhe rajonale. Mendoj se rrënja kryesore e asaj nisme është përballja kroate me Serbinë, e cila është thelluar kohëve të fundit. Të gjithë ishim dëshmitarë të zgjedhjeve të fundit në Kroaci, Serbia ishte 'djalli kryesor'. Kjo është vetëm një aleancë apo pakt i ri për të sfiduar Serbinë në një farë mënyre, për ta vënë atë nën një lloj kufizimi," beson Nikovski.

Ai rikujton se armatimi është i theksuar në Ballkanin Perëndimor dhe se Kroacia dhe Serbia janë në krye me blerjen e avionëve të rinj ushtarakë, por se një trend i tillë do të prekë edhe vendet si Maqedonia e Veriut që nuk kanë planifikuar të armatosen shtesë.

"Do të na detyrojë të gjithëve në një mënyrë ose në një tjetër, veçanërisht nëse NATO insiston që pesë për qind e prodhimit të brendshëm bruto të ndahen për produktin e mbrojtjes. Do të jetë shkatërruese për Maqedoninë. Dhe jo vetëm për Maqedoninë, por edhe për shumë anëtarë të Unionit. Pra, ne po përballemi me kohë serioze, kohë të rrezikshme që do të shohim se çfarë do të sjellin. Në çdo rast tendencat nuk janë pozitive”, paralajmëron Nikovski.